MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 89 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — शोध पत्रकारितेसाठीची डिजिटल माध्यम कंपनी. 'रॅपलर' ही फिलिपिन्समधील ऑनलाइन बातमीसंस्था आहे आणि तिची ओळख शोध पत्रकारितेमुळे आहे. मारीया रेसा यांनी ती आणखी तीन महिला सहसंस्थापकांसह आणि बारा पत्रकार व तंत्रज्ञांच्या चमूसह 2012 मध्ये उभी केली. तिची सुरुवात ऑगस्ट 2011 मध्ये 'मूव्हपीएच' या फेसबुक पानाच्या रूपाने झाली आणि 1 जानेवारी 2012 रोजी ती पूर्ण संकेतस्थळ बनली. म्हणजे ती जन्मापासूनच डिजिटल होती — छापील वृत्तपत्राची ऑनलाइन आवृत्ती नव्हे, तर थेट इंटरनेटवरच सुरू झालेली बातमीसंस्था. मराठी स्तंभात 'स्थापन केली आहे' असे एकवचनी क्रियापद आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'co-founded' असे सहसंस्थापनेचे शब्द आहेत; प्रत्यक्षात संस्थापक चौघी होत्या. रेसा यांची पत्रकारितेतील पार्श्वभूमी या उत्तराला बळ देते. 1995 ते 2005 या काळात त्या सीएनएनच्या जकार्ता कार्यालयाच्या प्रमुख होत्या आणि आशियातील त्या वाहिनीच्या प्रमुख शोध वार्ताहर होत्या. त्यांच्याकडे फिलिपिन्स आणि अमेरिका या दोन्ही देशांचे नागरिकत्व आहे. 2021 चे नोबेल शांतता पारितोषिक — ज्याची घोषणा 8 ऑक्टोबर 2021 रोजी झाली — त्यांना रशियातील 'नोव्हाया गॅझेटा' या वृत्तपत्राचे दिमित्री मुराटोव्ह यांच्यासह विभागून देण्यात आले. पारितोषिकाचे कारण समितीने असे नोंदवले : अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल, कारण अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य ही लोकशाहीची आणि चिरस्थायी शांततेची पूर्वअट आहे. 1935 नंतर प्रथमच शांतता पारितोषिक पत्रकारांना मिळाले. प्रश्नाची रचना लक्षात घेण्याजोगी आहे. चारही पर्याय वेगवेगळ्या क्षेत्रांतल्या संस्था सुचवतात — संगीत, साहित्य, स्त्रीवादी चळवळ आणि पत्रकारिता — आणि त्यांतल्या तिघांचा नोबेल शांतता पारितोषिकाशी काहीही संबंध नाही. म्हणजे 'रॅपलर' हे नाव माहीत नसले तरी पारितोषिक कशासाठी दिले गेले हे माहीत असल्यास उत्तरापर्यंत पोहोचता येते : अभिव्यक्तिस्वातंत्र्यासाठीचे पारितोषिक स्वाभाविकपणे बातमीसंस्थेकडे बोट दाखवते. चालू घडामोडींच्या प्रश्नांत असा मागचा दुवा वापरता येतो का हे नेहमी तपासावे — नुसती नावे आठवण्यापेक्षा तो अधिक विश्वासार्ह मार्ग आहे. मराठी स्तंभात पर्याय (4) मध्ये 'डीजिटल' असे शुद्धलेखन छापले आहे; ते जसेच्या तसे ठेवले आहे.

• (1)संगीत कंपनी — संगीत कंपनी हा पर्याय केवळ 'रॅपलर' या नावाच्या ध्वनीवर चालतो. मराठी किंवा इंग्रजीत हे नाव वाचणाऱ्याच्या कानाला ते संगीताच्या एका प्रकाराच्या जवळचे वाटते, आणि नाव माहीत नसलेला उमेदवार त्या ध्वनीसाम्यावर उडी मारतो. पण प्रश्नाच्या पहिल्या भागातच उत्तराचा दुवा दिलेला आहे : ही संस्था 2021 च्या नोबेल शांतता पारितोषिक विजेत्या व्यक्तीने स्थापन केली आहे. शांतता पारितोषिक संगीत कंपनी चालवल्याबद्दल दिले जात नाही. नावाच्या ध्वनीवरून अर्थ काढणे हा चालू घडामोडींच्या प्रश्नांतला सर्वांत सोपा आणि सर्वांत महागडा शॉर्टकट आहे; प्रश्नात दिलेला संदर्भ नेहमी नावापेक्षा अधिक विश्वासार्ह असतो.
• (2)साहित्यिक संघटना — साहित्यिक संघटना हा पर्याय नोबेल पारितोषिकाच्या नावाने चालतो, त्या पारितोषिकाच्या प्रकाराने नाही. 'नोबेल' हा शब्द वाचताच अनेकांच्या मनात साहित्याचे नोबेल येते, आणि तिथून साहित्यिक संघटनेपर्यंतचा प्रवास सोपा वाटतो. पण प्रश्नात स्पष्ट शब्दांत 'नोबेल शांतता पारितोषिक' असे म्हटले आहे, आणि साहित्याचे व शांततेचे पारितोषिक वेगळे आहेत — इतकेच नव्हे, तर ती दोन वेगळ्या समित्या वेगवेगळ्या देशांत ठरवतात : साहित्याचे स्वीडिश अकादमी स्टॉकहोममध्ये आणि शांततेचे नॉर्वेजियन नोबेल समिती ओस्लोमध्ये. प्रश्नात कोणत्या शाखेचे पारितोषिक आहे हे वाचून पुढे जाणे ही या प्रकारच्या प्रश्नांतली पहिली शिस्त आहे.
• (3)स्त्रीवादी संघटना — स्त्रीवादी संघटना हा पर्याय सर्वांत विचारपूर्वक रचलेला आहे, कारण त्याच्यामागे एक खरा तपशील दडलेला आहे : रॅपलरची स्थापना करणाऱ्या चौघीही महिला होत्या. त्यामुळे 'महिलांनी स्थापन केलेली संस्था' या माहितीचा अर्धा तुकडा आठवणारा उमेदवार तिला स्त्रीवादी संघटना समजतो. पण संस्थापक कोण आहेत यावरून संस्था कोणत्या क्षेत्रातली आहे हे ठरत नाही. रॅपलर ही बातम्या देणारी आणि शोध पत्रकारिता करणारी संस्था आहे, आणि 2021 चे शांतता पारितोषिकही नेमक्या त्याच कामासाठी — अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी — दिले गेले. अर्धवट खरा तपशील पूर्ण चुकीच्या निष्कर्षाकडे कसा नेतो याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

नोबेल शांतता पारितोषिक इतर पारितोषिकांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने ठरवले जाते आणि हा फरक स्वतंत्रपणे विचारला जातो. भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, वैद्यकशास्त्र, साहित्य आणि अर्थशास्त्राच्या स्मृतिपारितोषिकाचे निर्णय स्वीडनमधील संस्थांकडून होतात, तर शांतता पारितोषिकाचा निर्णय नॉर्वेजियन नोबेल समिती घेते आणि तो सोहळा ओस्लोमध्ये होतो. 2021 चे शांतता पारितोषिक मारीया रेसा आणि दिमित्री मुराटोव्ह यांना अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी विभागून देण्यात आले, आणि 1935 नंतर प्रथमच ते पत्रकारांना मिळाले. या निवडीमागची भूमिका समजून घेण्यासारखी आहे : समितीने पत्रकारिता ही लोकशाहीची पूर्वअट मानली आणि माहितीच्या स्वातंत्र्यावरील दबावाला शांततेच्या प्रश्नाशी जोडले. रॅपलरसारख्या डिजिटल बातमीसंस्थांचा उदय हा त्याच पटलावरचा वेगळा विषय आहे : छापील वृत्तपत्राच्या आर्थिक रचनेवर अवलंबून नसलेल्या, थेट इंटरनेटवर सुरू झालेल्या आणि समाजमाध्यमांवर वाचक जोडणाऱ्या संस्थांनी गेल्या दशकात अनेक देशांत शोध पत्रकारितेचा भार उचलला. भारतातही अशा संस्थांचा उदय झाला आहे आणि माध्यमस्वातंत्र्याचे निर्देशांक, माहिती अधिकार आणि पत्रकारांच्या सुरक्षेचे प्रश्न हे मुख्य परीक्षेतले नियमित विषय आहेत.

आयोग नोबेल पारितोषिकांचे प्रश्न दरवर्षी विचारतो, आणि तो ते बहुधा परीक्षेच्या आधीच्या वर्षाच्या पारितोषिकांपुरतेच मर्यादित ठेवतो. हा पेपर 23 जानेवारी 2022 रोजी लिहिला गेला आणि 2021 च्या पारितोषिकांची घोषणा ऑक्टोबर 2021 मध्ये झाली होती — म्हणजे अंतर तीन महिन्यांचे. या प्रश्नाची रचना मात्र नेहमीच्या 'कोणाला मिळाले' या प्रकारापेक्षा एक पाऊल पुढे जाते : विजेत्याचे नाव प्रश्नातच दिले आहे आणि विचारले आहे ते त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्थेविषयी. अशी रचना उमेदवाराला बातमी किती खोलवर वाचली आहे हे तपासते — नुसते नाव लक्षात ठेवणे पुरत नाही. याच धर्तीवर पुढच्या वर्षांत 'मुराटोव्ह कोणत्या वृत्तपत्राचे' किंवा 'पारितोषिक कोणत्या कारणासाठी' असे प्रश्नही येऊ शकतात. म्हणून प्रत्येक वर्षाच्या नोबेल विजेत्यांची नोंद चार भागांत ठेवावी : शाखा, विजेत्याचे नाव, देश आणि कोणत्या कामासाठी. या प्रश्नात आणखी एक धडा आहे — प्रश्नात दिलेला संदर्भ स्वतःच अर्धे उत्तर देतो. 'शांतता पारितोषिक' हे शब्द वाचल्यावर संगीत आणि साहित्य हे दोन पर्याय आपोआप गळून पडतात, आणि उरलेल्या दोहोंतून निवड करणे सोपे होते.

• 'रॅपलर' ही फिलिपिन्समधील ऑनलाइन बातमीसंस्था असून ती शोध पत्रकारितेसाठी ओळखली जाते. मारीया रेसा यांनी ती आणखी तीन महिला सहसंस्थापकांसह आणि बारा पत्रकार व तंत्रज्ञांच्या चमूसह 2012 मध्ये उभी केली.
• तिची सुरुवात ऑगस्ट 2011 मध्ये 'मूव्हपीएच' या फेसबुक पानाच्या रूपाने झाली आणि 1 जानेवारी 2012 रोजी ती पूर्ण संकेतस्थळ बनली — म्हणजे ती जन्मापासूनच डिजिटल बातमीसंस्था आहे.
• मारीया रेसा 1995 ते 2005 या काळात सीएनएनच्या जकार्ता कार्यालयाच्या प्रमुख आणि आशियातील त्या वाहिनीच्या प्रमुख शोध वार्ताहर होत्या; त्यांच्याकडे फिलिपिन्स आणि अमेरिका या दोन्ही देशांचे नागरिकत्व आहे.
• 2021 चे नोबेल शांतता पारितोषिक — घोषणा 8 ऑक्टोबर 2021 — रेसा यांना रशियातील 'नोव्हाया गॅझेटा'चे दिमित्री मुराटोव्ह यांच्यासह विभागून देण्यात आले, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल; अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य ही लोकशाहीची व चिरस्थायी शांततेची पूर्वअट आहे असे समितीने नोंदवले.
• 1935 नंतर प्रथमच नोबेल शांतता पारितोषिक पत्रकारांना मिळाले. शांतता पारितोषिकाचा निर्णय नॉर्वेजियन नोबेल समिती घेते आणि सोहळा ओस्लोमध्ये होतो, तर इतर पारितोषिके स्वीडनमधील संस्थांकडून ठरवली जातात.

• 'रॅपलर' या नावाच्या ध्वनीवरून ती संगीताशी संबंधित संस्था असावी असे मानणे. प्रश्नात दिलेला संदर्भ — नोबेल शांतता पारितोषिक — नावापेक्षा अधिक विश्वासार्ह दुवा आहे.
• 'नोबेल' एवढेच वाचून साहित्याचे पारितोषिक गृहीत धरणे. प्रश्नात शांतता पारितोषिक असे स्पष्ट म्हटले आहे आणि दोन्ही पारितोषिके वेगळ्या समित्या वेगळ्या देशांत ठरवतात.
• संस्थापक महिला आहेत म्हणून संस्था स्त्रीवादी संघटना असावी असे ठरवणे. रॅपलरच्या चारही संस्थापक महिला होत्या हे खरे, पण संस्था बातम्या आणि शोध पत्रकारितेची आहे.
• मराठी स्तंभातले 'स्थापन केली आहे' हे एकवचनी क्रियापद वाचून त्या एकमेव संस्थापक होत्या असे समजणे. इंग्रजी स्तंभात 'co-founded' असे शब्द आहेत आणि प्रत्यक्षात संस्थापक चौघी होत्या.

नोबेल पारितोषिकांवरचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला आणि सर्वांत सामान्य — 'अमुक वर्षीचे अमुक शाखेचे पारितोषिक कोणाला' असा थेट प्रश्न. दुसरा — विजेत्याच्या कामाविषयीचा, जसा हा प्रश्न आहे : नाव दिलेले असते आणि त्यांची संस्था, त्यांचे संशोधन किंवा त्यांचे पुस्तक विचारले जाते; यासाठी बातमी नुसती वाचून चालत नाही, ती लक्षात ठेवावी लागते. तिसरा — रचनेविषयीचा : कोणती शाखा कोण ठरवते, सोहळा कोठे होतो, किती जणांत पारितोषिक विभागता येते. या तिन्हींची तयारी एकाच नोंदीत बसते — प्रत्येक वर्षाच्या विजेत्यांची शाखा, नाव, देश आणि काम अशी चार भागांची यादी. आयोग बहुधा परीक्षेच्या आधीच्या वर्षाचेच पारितोषिक विचारतो, त्यामुळे संपूर्ण इतिहास पाठ करण्याची गरज नाही; पण भारतीय किंवा भारतीय वंशाच्या विजेत्यांची यादी मात्र स्वतंत्रपणे तयार असावी, कारण तिच्यावर वर्षानुवर्षे प्रश्न विचारले जातात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  2021 चे नोबेल शांतता पारितोषिक मारीया रेसा यांच्यासह कोणाला विभागून देण्यात आले ?

  • (a)दिमित्री मुराटोव्ह
  • (b)अभिजित बॅनर्जी
  • (c)अब्दुलरझाक गुरनाह
  • (d)डेव्हिड कार्ड

  उत्तर(a) दिमित्री मुराटोव्ह. रशियातील 'नोव्हाया गॅझेटा' या वृत्तपत्राचे मुराटोव्ह आणि फिलिपिन्समधील 'रॅपलर'च्या मारीया रेसा यांना अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल हे पारितोषिक विभागून देण्यात आले; घोषणा 8 ऑक्टोबर 2021 रोजी झाली आणि 1935 नंतर प्रथमच ते पत्रकारांना मिळाले. गुरनाह यांना त्याच वर्षी साहित्याचे पारितोषिक मिळाले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नोबेल पारितोषिकांविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)सर्व नोबेल पारितोषिकांचे निर्णय स्वीडनमधील संस्था घेतात
  • (b)शांतता पारितोषिकाचा निर्णय नॉर्वेजियन नोबेल समिती घेते आणि सोहळा ओस्लोमध्ये होतो
  • (c)शांतता पारितोषिक फक्त व्यक्तींना दिले जाते, संस्थांना नाही
  • (d)साहित्य आणि शांतता या दोन्हींचा निर्णय स्वीडिश अकादमी घेते

  उत्तर(b) शांतता पारितोषिकाचा निर्णय नॉर्वेजियन नोबेल समिती घेते आणि सोहळा ओस्लोमध्ये होतो. इतर पारितोषिके स्वीडनमधील संस्थांकडून ठरवली जातात आणि त्यांचा सोहळा स्टॉकहोममध्ये होतो; साहित्याचा निर्णय स्वीडिश अकादमी घेते. शांतता पारितोषिक संस्थांनाही दिले जाते, त्यामुळे तिसरी ओळही चुकते.