"भारतात दिवसें दिवस असंतोष वाढत चालला, त्या असंतोषाला वाट करून दिली तरच ब्रिटिश सत्ता स्थीर होईल" या ॲलन ह्युम यांच्या विचाराला खालील व्यक्तिंचा पाठिंबा होता : (a) सर वेडरबर्न (b) माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन (c) सर हेन्री कॉटन (d) श्लेगल
- (1)(a) आणि (c) बरोबर
- (2)(b) आणि (d) बरोबर
- (3)(c) आणि (a) बरोबर
- (4)(d) आणि (b) बरोबर
हा प्रश्न महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने रद्द केला. त्यामुळे त्याला कोणताही अधिकृत पर्याय नाही आणि हे कार्ड कोणत्याही पर्यायाचे नाव घेत नाही; खाली दिलेल्या कशाचाही अर्थ 'आयोगाला काय अभिप्रेत असावे' याची पुनर्रचना असा लावू नये. छापील प्रश्नाचे एक वैशिष्ट्य मात्र सांगता येते, कारण ते पानावरच दिसते : पर्यायसंचात दोन जोड्या एकसारख्या आहेत. पर्याय (1) मध्ये '(a) आणि (c) बरोबर' आणि पर्याय (3) मध्ये '(c) आणि (a) बरोबर' — म्हणजे तीच दोन विधाने उलट्या क्रमाने; पर्याय (2) व पर्याय (4) यांचेही एकमेकांशी नाते तसेच आहे. या प्रश्नाला ज्या विषयाला हात घालायचा होता तो म्हणजे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेविषयीचा 'सुरक्षा झडप' सिद्धांत. ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम 1849 ते 1882 या काळात भारतीय नागरी सेवेत होते आणि महसूल, कृषी व वाणिज्य खात्याचे सचिव या पदापर्यंत पोहोचले; 1879 साली लॉर्ड लिटनने त्यांना सचिवालयातून हटवले. मार्च 1883 मध्ये त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना उद्देशून खुले पत्र लिहून राष्ट्रीय संघटना उभी करण्यासाठी 'पन्नास चांगल्या व खऱ्या माणसां'ची मागणी केली, आणि पहिले अधिवेशन 28 ते 31 डिसेंबर 1885 या काळात मुंबईत भरले. सुरक्षा झडपेचा सिद्धांत असे मांडतो की भारतीय समाजात साचत चाललेल्या असंतोषाला घटनात्मक वाट करून द्यावी आणि तो पुन्हा उठावाच्या रूपाने फुटू नये, हा ह्यूम यांचा हेतू होता — म्हणजे वाफ बाहेर जाण्यासाठीची झडप. काँग्रेसचे आरंभीचे इतिहासकार पट्टाभी सीतारामय्या यांच्यामुळे या मांडणीला प्रसिद्धी मिळाली आणि तिचा आधार ह्यूम यांना दाखवल्या गेल्याचे सांगितले जाणारे गुप्त सरकारी अहवाल हा आहे. पुढे या मांडणीवर जोरदार आक्षेप घेतले गेले : ते सात खंडांचे गुप्त अहवाल सांगितले जातात तसे नव्हते, आणि ह्यूम यांना बंडखोर नव्हे तर ब्रिटिश देशभक्त म्हणून उभे करण्यासाठी विल्यम वेडरबर्न यांनी ही कथा घडवली, असा तो आक्षेप आहे. प्रश्नात छापलेली चार नावेही स्वतंत्रपणे माहीत असण्याजोगी आहेत. सर विल्यम वेडरबर्न 1860 साली मुंबई नागरी सेवेत दाखल झाले, 1887 साली प्रभारी मुख्य सचिव म्हणून निवृत्त झाले, काँग्रेसचे अध्यक्षपद त्यांनी दोनदा भूषवले — 1889 साली आणि 1910 साली अलाहाबाद येथे — 1890 पासून काँग्रेसच्या ब्रिटिश समितीचे अध्यक्षपद सांभाळले आणि 1912 साली ह्यूम यांचे चरित्र प्रसिद्ध केले. सर हेन्री कॉटन 1867 साली बंगाल नागरी सेवेत गेले, 1896 ते 1902 या काळात आसामचे मुख्य आयुक्त होते, 1885 साली त्यांनी 'न्यू इंडिया, ऑर इंडिया इन ट्रान्झिशन' लिहिले, बंगालच्या फाळणीविरोधी आंदोलनाच्या काळात 1904 साली मुंबईत भरलेल्या काँग्रेसच्या विसाव्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले आणि पुढे ते ब्रिटिश संसदेत उदारमतवादी सदस्य म्हणून बसले. माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन हे कितीतरी आधीच्या पिढीतले : 1819 ते 1827 या काळात ते मुंबईचे गव्हर्नर होते आणि 1859 साली त्यांचे निधन झाले. चौथे नाव 'श्लेगल' त्या काळातील सहज ओळखता येणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीशी जुळत नाही आणि या कार्डासाठी त्याचा माग काढता आला नाही.
सुरक्षा झडपेचा वाद हा प्रत्यक्षात 'आरंभीची काँग्रेस कशासाठी होती' या प्रश्नावरचा वाद असून त्यात तीन भूमिका स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत. पहिली भूमिका पट्टाभी सीतारामय्या यांच्या इतिहासाशी जोडलेली — काँग्रेस ही एका निवृत्त अधिकाऱ्याने योजलेली आणि लॉर्ड डफरिनने आशीर्वाद दिलेली अशी व्यवस्था होती, जिचा हेतू सुशिक्षित भारतीयांच्या असंतोषाला निरुपद्रवी वाट करून देणे हा होता. दुसरी राष्ट्रवादी भूमिका — काँग्रेस ही भारतीयांच्या दीर्घ राजकीय संघटनप्रक्रियेची निष्पत्ती होती : ब्रिटिश इंडियन असोसिएशन, 1870 ची पुणे सार्वजनिक सभा, 1876 ची इंडियन असोसिएशन, मद्रास महाजन सभा आणि 1885 ची बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन; आणि ह्यूम हे सरकारपुढे विजेचा वाहक म्हणून भारतीयांना उपयोगी पडले, उलट नव्हे. तिसरी, नंतरच्या संशोधनाशी जोडलेली भूमिका — सुरक्षा झडपेच्या कथेचा कागदोपत्री आधार तपासणीत टिकत नाही. या तिन्ही भूमिका एकाच मूठभर तथ्यांवरून मांडता येतात, आणि परीक्षांना हा विषय आवडतो तो नेमका यामुळेच : स्रोत काय म्हणतो, ते कोणी म्हटले, आणि ते पुढे टिकले का — या तीन गोष्टी वेगळ्या करता येतात का, हेच इथे तपासले जाते.
काँग्रेसच्या स्थापनेविषयी एमपीएससी दोन वेगवेगळ्या पातळ्यांवर विचारते : तारखा, अधिवेशने व अध्यक्ष अशा सरळ तथ्यांच्या पातळीवर, आणि 'ती का स्थापन झाली व आरंभीच्या नेतृत्वाला काय अपेक्षित होते' अशा अर्थनिर्णयाच्या पातळीवर. चळवळीच्या आतील इंग्रज व्यक्तींविषयी आयोगाला विशेष ओढ आहे, कारण त्यांची गल्लत सहज होते — संस्थापक ह्यूम, अध्यक्षपद भूषवणारे वेडरबर्न व कॉटन, 1888 साली पहिले बिगर-भारतीय अध्यक्ष झालेले जॉर्ज यूल, आणि कितीतरी नंतर 1917 सालच्या ॲनी बेझंट. या नावांमधला फरक ओळखणे हेच अशा रचनेच्या प्रश्नात प्रत्यक्ष तपासले जाते. यापलीकडे घेण्याजोगी सवय म्हणजे स्रोतभान. सुरक्षा झडपेसारखे विधान समोर आले की तीन प्रश्न आपोआप विचारले गेले पाहिजेत : उद्धृत कोणाला केले जाते आहे, ते उद्धरण कोणी नोंदवले, आणि ती नोंद पुढे टिकली का. अर्थनिर्णयाचे प्रश्न हाताळू शकणारा उमेदवार आणि फक्त तारखा आठवणारा उमेदवार यांच्यातला फरक हीच सवय ठरवते; शिवाय संशोधनाने मागे टाकलेला दावा उत्तरात पुन्हा लिहिण्यापासूनही ती वाचवते.
- ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम 1849 ते 1882 या काळात भारतीय नागरी सेवेत होते; मार्च 1883 मधील त्यांच्या खुल्या पत्राने कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना राष्ट्रीय संघटना उभी करण्यासाठी 'पन्नास चांगल्या व खऱ्या माणसां'चे आवाहन केले आणि काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन 28 ते 31 डिसेंबर 1885 या काळात मुंबईत भरले.
- सुरक्षा झडपेच्या सिद्धांताला काँग्रेसचे आरंभीचे इतिहासकार पट्टाभी सीतारामय्या यांच्यामुळे प्रसिद्धी मिळाली; ज्या सात खंडांच्या गुप्त अहवालांवर तो उभा आहे ते सांगितले जातात तसे नव्हते, या आधारावर त्यावर आक्षेप घेतले गेले आहेत.
- सर विल्यम वेडरबर्न 1860 साली मुंबई नागरी सेवेत दाखल होऊन 1887 साली निवृत्त झाले; त्यांनी 1889 साली आणि पुन्हा 1910 साली अलाहाबाद येथे काँग्रेसचे अध्यक्षपद भूषवले, 1890 पासून काँग्रेसच्या ब्रिटिश समितीचे अध्यक्षपद सांभाळले आणि 1912 साली ह्यूम यांचे चरित्र प्रसिद्ध केले.
- सर हेन्री कॉटन 1867 साली बंगाल नागरी सेवेत गेले, 1896 ते 1902 या काळात आसामचे मुख्य आयुक्त होते, 1885 साली 'न्यू इंडिया, ऑर इंडिया इन ट्रान्झिशन' लिहिले आणि 1904 साली मुंबईत भरलेल्या काँग्रेसच्या विसाव्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले.
- माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन 1819 ते 1827 या काळात मुंबईचे गव्हर्नर होते आणि 1859 साली त्यांचे निधन झाले — म्हणजे काँग्रेसच्या स्थापनेच्या एक पिढी आधी. प्रश्नातील चौथे नाव 'श्लेगल' कोणत्याही ओळखता येणाऱ्या व्यक्तीशी जुळवता आले नाही.
आयोगाने हा प्रश्न प्रश्नपत्रिकेतून मागे घेतला, त्यामुळे त्याला उत्तर नाही आणि इथे ते पुन्हा उभेही केलेले नाही; छापील प्रश्नाचे एक वैशिष्ट्य मात्र सांगता येते, कारण ते पानावर दिसते — त्याचे चारही पर्याय मिळून विधानांच्या फक्त दोनच वेगळ्या जोड्या नावाजतात : 'विधान (a) आणि (c) बरोबर' व 'विधान (c) आणि (a) बरोबर' ही उलट्या क्रमाने लिहिलेली एकच जोडी आहे, आणि उरलेले दोन पर्याय एकमेकांशी तेच नाते ठेवतात. विषयामागचे पक्के बिंदू : ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम 1849 ते 1882 भारतीय नागरी सेवेत होते, मार्च 1883 मध्ये त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना खुले पत्र लिहून राष्ट्रीय संघटना उभी करण्यासाठी 'पन्नास चांगल्या व खऱ्या माणसां'चे आवाहन केले, आणि पहिले अधिवेशन 28 ते 31 डिसेंबर 1885 या काळात मुंबईत भरले. इथून घेण्यासारखी सवय म्हणजे स्रोताची जाणीव — कोणाचा हवाला दिला जातो, तो हवाला कोणी नोंदवला, आणि ती नोंद पुढे तपासणीत टिकली का.
- सुरक्षा झडपेचा सिद्धांत ठरलेला इतिहास मानणे — तो वादग्रस्त अर्थनिर्णय असून त्याचा कागदोपत्री आधारच आव्हानित झाला आहे, आणि परीक्षेत विचारला जाणारा मुद्दा अनेकदा दावा नव्हे तर त्यावरचा आक्षेप असतो
- आरंभीच्या काँग्रेसशी जोडलेल्या इंग्रज व्यक्तींची एकमेकांशी गल्लत करणे — ह्यूम, यूल, वेडरबर्न, वेब, कॉटन व बेझंट यांची वर्षे आणि भूमिका पूर्णपणे वेगळ्या आहेत
- माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन यांना काँग्रेसच्या काळात नेणे — ते 1819 ते 1827 या काळात मुंबईचे गव्हर्नर होते आणि 1859 साली त्यांचे निधन झाले; आधुनिक इतिहासाच्या पेपरात त्यांचे नाव सहसा त्यांच्या नावाच्या संस्थांमुळे येते
- तीच विधाने वेगळ्या क्रमाने नाव घेणारे दोन पर्याय वेगवेगळे असले पाहिजेत असे गृहीत धरणे — या प्रश्नाच्या पर्यायसंचातच ते तसे नाहीत
काँग्रेसची स्थापना हा राज्यसेवेच्या प्रश्नपत्रिकेत दरवर्षी कुठे ना कुठे येणारा विषय आहे. बहुतेकदा तो तथ्यात्मक रूपात येतो — वर्ष, शहर, पहिले अध्यक्ष, प्रतिनिधींची संख्या, अधिवेशन कोणी बोलावले — आणि तुलनेने कमी वेळा सुरक्षा झडपेच्या अर्थनिर्णयाच्या रूपात. अर्थनिर्णयाचे रूप येते तेव्हा ते बहुधा 'हे विधान बरोबर की चूक' अशा स्वरूपात, किंवा 'अमुक मांडणी कोणी केली' अशा श्रेयनिर्देशाच्या स्वरूपात येते. यासाठीची विश्वासार्ह तयारी दोन भागांची : आरंभीच्या काँग्रेसमधील इंग्रज व्यक्तींची वर्षे व भूमिकांसह छोटी तक्तेवजा यादी, आणि सुरक्षा झडपेच्या दाव्याचे एका ओळीत मांडलेले रूप व त्याच्यावरील आक्षेपाचे एका ओळीत मांडलेले रूप — म्हणजे प्रश्नाने कोणतीही बाजू विचारली तरी दुसरी बाजू लगेच हाताशी असते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1849 ते 1882 या काळात भारतीय नागरी सेवेत असलेल्या व मार्च 1883 मध्ये कलकत्ता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना खुले पत्र लिहिणाऱ्या कोणत्या निवृत्त अधिकाऱ्यामुळे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेला चालना मिळाली ?
- (a)सर हेन्री कॉटन
- (b)ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम
- (c)सर विल्यम वेडरबर्न
- (d)जॉर्ज यूल
उत्तर(b) ॲलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम — त्यांच्या पत्राने संस्थापक म्हणून पुढे येण्यासाठी 'पन्नास चांगल्या व खऱ्या माणसां'चे आवाहन केले आणि त्यानंतर 28 ते 31 डिसेंबर 1885 या काळात मुंबईत पहिले अधिवेशन भरले. कॉटन, वेडरबर्न व यूल हे तिघेही काँग्रेसशी जवळून जोडलेले इंग्रज होते आणि प्रत्येकाने एका अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले, पण 1883 चे स्थापनेचे आवाहन ह्यूम यांचे होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
आसामचे माजी मुख्य आयुक्त व 'न्यू इंडिया' या ग्रंथाचे लेखक सर हेन्री कॉटन यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले ?
- (a)1904 चे मुंबई अधिवेशन
- (b)1906 चे कलकत्ता अधिवेशन
- (c)1907 चे सुरत अधिवेशन
- (d)1910 चे अलाहाबाद अधिवेशन
उत्तर(a) 1904 चे मुंबई अधिवेशन — हे काँग्रेसचे विसावे अधिवेशन असून बंगालच्या फाळणीविरोधातील आंदोलन उभे राहत असतानाच्या काळात ते भरले. 1906 च्या कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्ष दादाभाई नौरोजी, 1907 च्या सुरत अधिवेशनाचे रासबिहारी घोष आणि 1910 च्या अलाहाबाद अधिवेशनाचे सर विल्यम वेडरबर्न होते — आणि नेमकी हीच शेवटची जोडी कॉटन यांच्याशी सर्वाधिक गल्लत होणारी आहे.