MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 10 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — म्हणजे (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i). विधान (a) गुलबदन बेगम यांची जोडी घटक (iii) 'हुमायूननामा' याच्याशी. त्या बाबरची कन्या आणि अकबराची आत्या. आपल्या वडिलांच्या कारकिर्दीची नोंद व्हावी अशी अकबराची इच्छा होती तेव्हा त्याने घराण्यातील हयात व्यक्तींना आठवते ते लिहून काढण्यास सांगितले; गुलबदन बेगमांचे 'अहवाल-इ-हुमायूँ बादशाह' हेच लेखन सर्वत्र 'हुमायूननामा' म्हणून ओळखले जाते आणि मुघल स्त्रीने लिहिलेला व आजवर टिकून राहिलेला घराण्याचा तो एकमेव इतिहास आहे. विधान (b) सलीमा सुलताना यांची जोडी घटक (iv) 'फारसीत कविता लिहीत असे' याच्याशी. गुलरुख बेगमांची कन्या आणि म्हणून बाबरची नात असलेल्या सलीमा सुलतान बेगम यांचा विवाह प्रथम डिसेंबर 1557 मध्ये बैरामखानाशी आणि त्याच्या हत्येनंतर मे 1561 मध्ये अकबराशी झाला; त्या आपल्या काळातील प्रतिभावान लेखिका व नामांकित कवयित्री मानल्या जातात आणि 'मख्फी' या टोपणनावाने त्यांनी फारसी काव्य लिहिले. विधान (c) जहाँआरा बेगम यांची जोडी घटक (ii) 'उच्च शिक्षित आणि फारसी भाषेचे उत्तम ज्ञान' याच्याशी. शाहजहान व मुमताजमहल यांची ही ज्येष्ठ कन्या; कुराण व फारसी वाङ्मयावरील प्रभुत्वासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या सती-उन-निसा खानम यांच्याकडे त्यांचे शिक्षण झाले आणि त्यांनी स्वतः फारसी गद्यही लिहिले — अजमेरच्या यात्रेनंतर लिहिलेले चिश्ती संत मुइनुद्दीन चिश्ती यांचे चरित्र 'मुनिस-उल-अरवाह' आणि स्वतःच्या सूफी दीक्षेवरील 'रिसाला-इ-साहिबिया'. 1631 साली आईच्या निधनानंतर वयाच्या सतराव्या वर्षी त्या पादशाह बेगम झाल्या. उरते विधान (d) झेबू निस्सा यांची जोडी घटक (i) 'सुलेखनात तरबेज' याच्याशी — आणि प्रश्न प्रत्यक्षात याच जोडीवर फिरतो. औरंगजेब व दिलरस बानू बेगम यांचे हे ज्येष्ठ अपत्य; वयाच्या सातव्या वर्षी कुराण मुखोद्गत करून त्या हाफिजा झाल्या, फारसी कवी अश्रफ मझंदरानी यांच्याकडे त्यांचे अध्ययन झाले, आणि काव्याप्रमाणेच सुलेखनातही त्यांची ख्याती नोंदलेली आहे. सापळा असा की त्यांनीही फारसी काव्य लिहिले आणि तेही सलीमा सुलतान यांच्याच 'मख्फी' या टोपणनावाने; त्यामुळे काव्याचा घटक दोघींपैकी कोणालाही चिकटतो व त्यांच्यात भेद करू शकत नाही. भेद करते ते सुलेखन, जे झेबू निस्सा यांच्याबाबतच नोंदलेले आहे — आणि प्रश्नाची रचना नेमकी त्यावरच उभी आहे. आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्या : चारपैकी दोन पर्याय 'हुमायूननामा' गुलबदन बेगमांना देतात, त्यामुळे ती प्रसिद्ध जोडी ओळखून थांबल्यास दोन पर्याय शिल्लक राहतात आणि निर्णय सुलेखनाच्या ओळीवरच सोपवावा लागतो.

• (1)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (i), (d) - (iv) — हाच सर्वांत जवळ जाणारा पर्याय असून बहुतेक उमेदवार अखेरीस याच्यापाशीच येऊन थांबतात. गुलबदन बेगम व 'हुमायूननामा' ही जोडी तो बरोबर घेतो आणि मग उरलेले तीन घटक एक-एक जागा सरकवतो : सलीमा सुलताना उच्च शिक्षित व फारसी जाणकार, जहाँआरा सुलेखनात तरबेज आणि झेबू निस्सा फारसी कवयित्री. या तिन्ही ओळी स्वतंत्रपणे पाहिल्यास खऱ्या वाटतात, आणि तोच याचा हेतू आहे. तो पडतो सुलेखनाच्या जोडीवर : सुलेखन झेबू निस्सा यांचे आणि तेच या स्तंभातले एकमेव असे वैशिष्ट्य आहे जे दोघींमध्ये भेद करू शकते. काव्याचा घटक दोघींनाही लागू पडतो हे ओळखणे इथे निर्णायक ठरते — दोन स्त्रियांनी एकच टोपणनाव वापरले असल्याने काव्यावरून त्यांना वेगळे करता येत नाही.
• (2)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — हा पर्याय 'हुमायूननामा' गुलबदन बेगमांकडून काढून झेबू निस्सा यांना देतो, आणि हे केवळ कालक्रमावरूनच अशक्य आहे : गुलबदन बेगम या बाबरची कन्या असून सोळाव्या शतकात अकबराच्या सांगण्यावरून हुमायूनच्या कारकिर्दीविषयी लिहीत होत्या, तर झेबू निस्सा या औरंगजेबाची कन्या असून त्यांचा जन्म 1638 व निधन 1702 — म्हणजे शतकाहून अधिक अंतर. या प्रश्नातील सर्वांत पक्के तथ्य म्हणजे हुमायूननामा-गुलबदन ही जोडी, आणि पर्यायसंचावर चालवता येणारी सर्वांत जलद चाळणीही तीच; त्यामुळे ती जोडी हलवणारा कोणताही पर्याय पुढचा विचार न करता वगळता येतो. जोड्यांच्या प्रश्नात अशी एखादी सर्वांत पक्की ओळ आधी शोधणे आणि तीच चाळणी म्हणून वापरणे ही वेळ वाचवणारी सवय आहे.
• (4)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (ii) — इथे गुलबदन बेगमांना फारसी कविता, सलीमा सुलताना यांना 'हुमायूननामा', जहाँआरा यांना सुलेखन आणि झेबू निस्सा यांना उच्च शिक्षित व फारसी जाणकार असे दिले आहे. आधीच्या पर्यायाप्रमाणेच हाही पहिल्याच अडथळ्यावर पडतो, कारण तो 'हुमायूननामा' गुलबदन बेगमांकडून हलवतो; आणि तो सलीमा सुलतान बेगम यांना देऊन चूक अधिक खोल करतो, कारण त्या गुलबदन बेगमांच्या काळाच्या इतक्या जवळच्या आहेत की ही चुकीची जोडी शक्य वाटावी — त्या बाबरच्या नात आणि अकबराच्या पत्नी. हीच जवळीक इथे हत्यार म्हणून वापरली आहे : एकाच घराण्यातील, एकाच दोन-तीन पिढ्यांतील आणि सारखेच वर्णन असलेल्या स्त्रिया घेतल्या की कोणतीही चुकीची जोडी विसंगत वाटत नाही, आणि वाचवते ती फक्त नेमकी ग्रंथ-ते-लेखिका नोंद.

मुघल घराण्यातील स्त्रिया केवळ जनानखान्यापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या शिकलेल्या, लिहित्या, दानधर्म करणाऱ्या आणि अनेकदा राजकीय वजन बाळगणाऱ्या होत्या. गुलबदन बेगमांचा 'हुमायूननामा' हा या वर्तुळातून आलेला सर्वांत महत्त्वाचा ग्रंथ — अकबराच्या सांगण्यावरून लिहिलेला, दरबारी इतिहासाच्या ठरावीक भाषेपासून दूर, आणि घराण्याच्या आतल्या जीवनाचे दुर्मीळ चित्र देणारा. सलीमा सुलतान बेगम, जहाँआरा व झेबू निस्सा या तिघीही फारसी शिक्षणाच्या याच परंपरेतल्या : फारसी हीच दरबाराची भाषा होती, आणि काव्य, सुलेखन व धर्मग्रंथांचे अध्ययन ही उच्चकुलीन स्त्रीच्या शिक्षणाची अपेक्षित अंगे होती. जहाँआरा शाहजहानच्या दरबारात पादशाह बेगम या नात्याने अत्यंत प्रभावशाली होत्या, त्यांनी आग्र्याच्या जामा मशिदीसाठी खर्च केला आणि चांदणी चौकाच्या रचनेतही त्यांचा वाटा होता; झेबू निस्सा यांचे उत्तरायुष्य मात्र वडिलांच्या रोषामुळे सलीमगडच्या बंदिवासात गेले. या स्त्रियांच्या नोंदी दरबारी इतिवृत्तांत विखुरलेल्या असल्याने त्यांच्याविषयीची माहिती नेमक्या एक-दोन खुणांनीच लक्षात ठेवावी लागते — आणि प्रश्न नेमक्या त्याच खुणा वापरतो.

मुघल काळावरील प्रश्नांत एमपीएससी बादशहा व लढायांच्या पलीकडे जाऊन संस्कृती, ग्रंथ व व्यक्तिचित्रे यांकडे वळते, आणि तिथे मुघल स्त्रिया हा आवडता विषय ठरतो. या प्रश्नाची रचना विशेष लक्षात घेण्याजोगी आहे : चारही स्त्रिया एकाच घराण्यातील, चारही सुशिक्षित आणि चारही फारसीशी जोडलेल्या. त्यामुळे 'ही स्त्री शिकलेली होती का' किंवा 'तिला फारसी येत होते का' असे सामान्य प्रश्न विचारून एकही जोडी लावता येत नाही — ठरवावे लागते ते नेमके वेगळेपण. तयारीचा धडा असा : प्रत्येक व्यक्तीसमोर तिची एक अनन्य खूण लिहून ठेवा — गुलबदन बेगमांचा 'हुमायूननामा', जहाँआरांचे 'मुनिस-उल-अरवाह' व पादशाह बेगमपद, झेबू निस्सा यांचे सुलेखन व 'दिवान-इ-मख्फी', सलीमा सुलतान यांचे बैरामखान व अकबर यांच्याशी झालेले विवाह. दुसरा धडा सापळ्याचा : दोन व्यक्तींनी एकच टोपणनाव वापरले असेल, तर ते टोपणनाव कधीच भेदाचा निकष होऊ शकत नाही, आणि आयोगाला हेच माहीत असल्याने तोच घटक पर्यायांत फिरवला जातो.

• बाबरची कन्या गुलबदन बेगम यांनी अकबराच्या सांगण्यावरून 'अहवाल-इ-हुमायूँ बादशाह' लिहिले, जे 'हुमायूननामा' म्हणून ओळखले जाते; मुघल स्त्रीने लिहिलेला व टिकून राहिलेला घराण्याचा तो एकमेव इतिहास आहे.
• सलीमा सुलतान बेगम या गुलरुख बेगमांच्या कन्या व बाबरच्या नात; डिसेंबर 1557 मध्ये बैरामखानाशी आणि मे 1561 मध्ये अकबराशी त्यांचा विवाह झाला, आणि 'मख्फी' या टोपणनावाने त्यांनी फारसी काव्य लिहिले.
• शाहजहान व मुमताजमहल यांची ज्येष्ठ कन्या जहाँआरा बेगम 1631 साली पादशाह बेगम झाल्या, त्यांचे शिक्षण सती-उन-निसा खानम यांच्याकडे झाले, आणि त्यांनी फारसीत 'मुनिस-उल-अरवाह' व 'रिसाला-इ-साहिबिया' हे ग्रंथ लिहिले.
• झेब-उन-निसा (1638-1702) या औरंगजेब व दिलरस बानू बेगम यांचे ज्येष्ठ अपत्य; वयाच्या सातव्या वर्षी त्या हाफिजा झाल्या, सुलेखनात त्यांची ख्याती नोंदलेली आहे, त्यांनी 'मख्फी' या नावाने काव्य लिहिले आणि अखेरची वीस वर्षे त्या सलीमगडच्या बंदिवासात होत्या.
• सलीमा सुलतान बेगम व झेब-उन-निसा या दोघींनीही 'मख्फी' म्हणजे 'गुप्त राहणारी' हे एकच टोपणनाव वापरले, त्यामुळे फारसी काव्याचा घटक एकटा त्यांच्यात भेद करू शकत नाही; भेद करते ती सुलेखनाची नोंद.

• फारसी काव्याच्या घटकावरून जोडी ठरवण्याचा प्रयत्न करणे — सलीमा सुलतान व झेब-उन-निसा या दोघींनीही 'मख्फी' याच टोपणनावाने लिहिले, त्यामुळे हा घटक दोघींनाही लागू पडतो आणि भेद करत नाही
• 'हुमायूननामा' गुलबदन बेगमांकडून हलवणारा पर्याय स्वीकारणे — या प्रश्नातील ते सर्वांत पक्के तथ्य असून त्यावरच सर्वांत जलद चाळणी बसते
• सर्व मुघल राजस्त्रिया सारख्याच वर्णनात बसतात असे मानणे — चारही जणी शिकलेल्या व फारसी जाणणाऱ्या होत्या, म्हणून सामान्य वर्णनांनी नव्हे तर अनन्य खुणांनीच जोडी लावता येते
• प्रसिद्ध जोडी ओळखल्यावर उर्वरित ओळी न तपासता उत्तर देणे — चारपैकी दोन पर्याय ती प्रसिद्ध जोडी बरोबर देतात आणि फरक फक्त उरलेल्या तीन ओळींच्या क्रमात आहे

मुघल काळातील सांस्कृतिक इतिहास एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकेत नियमित येतो आणि तिथे ग्रंथ-लेखक ही जोडी सर्वाधिक वापरली जाते — बाबरनामा, हुमायूननामा, अकबरनामा, बादशाहनामा, तुझुक-ए-जहांगिरी अशा नावांचा संच जवळजवळ ठरलेला आहे. या प्रश्नात आयोगाने त्याच्यापुढे एक पाऊल टाकले आहे : ग्रंथाबरोबर 'सुलेखनात तरबेज' किंवा 'उच्च शिक्षित' अशी गुणवर्णनेही स्तंभात घातली आहेत, जी एकापेक्षा अधिक व्यक्तींना लागू पडतात. अशा वेळी सोडवण्याची पद्धत ठरलेली असावी : आधी नेमके नाव असलेली ओळ — म्हणजे ग्रंथाची — निश्चित करा, तिच्या आधारे पर्याय अर्धे करा, आणि मग उरलेल्या पर्यायांत जे वर्णन फक्त एकाच व्यक्तीबाबत नोंदलेले आहे ते शोधा. या प्रश्नात ती नोंद सुलेखनाची आहे. उजळणी करताना प्रत्येक व्यक्तीसमोर एक अनन्य खूण लिहून ठेवली की अशा दोन्ही टप्प्यांना पुरेल एवढी तयारी होते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अकबराच्या सांगण्यावरून 'अहवाल-इ-हुमायूँ बादशाह' म्हणजेच 'हुमायूननामा' हा ग्रंथ कोणी लिहिला ?

  • (a)सलीमा सुलतान बेगम
  • (b)गुलबदन बेगम
  • (c)जहाँआरा बेगम
  • (d)झेब-उन-निसा

  उत्तर(b) गुलबदन बेगम — बाबरची कन्या व अकबराची आत्या असलेल्या त्यांनी अकबराच्या सांगण्यावरून हुमायूनच्या कारकिर्दीची आठवणवजा नोंद लिहिली, आणि मुघल स्त्रीने लिहिलेला व टिकून राहिलेला घराण्याचा तो एकमेव इतिहास आहे. उरलेल्या तिघी नंतरच्या पिढ्यांतील असून झेब-उन-निसा तर औरंगजेबाची कन्या, म्हणजे शतकाहून अधिक अंतरावरची.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'मख्फी' हे टोपणनाव मुघल घराण्यातील कोणत्या दोन स्त्रियांनी फारसी काव्यलेखनासाठी वापरले ?

  • (a)गुलबदन बेगम व जहाँआरा बेगम
  • (b)सलीमा सुलतान बेगम व झेब-उन-निसा
  • (c)नूरजहाँ व मुमताजमहल
  • (d)रोशनआरा बेगम व जहाँआरा बेगम

  उत्तर(b) सलीमा सुलतान बेगम व झेब-उन-निसा — दोघींनीही 'मख्फी' म्हणजे 'गुप्त राहणारी' या टोपणनावाने फारसी काव्य लिहिले. जोड्यांच्या प्रश्नात हा तपशील निर्णायक ठरतो, कारण एकच टोपणनाव दोघींना लागू पडत असल्याने काव्याचा घटक त्यांच्यात भेद करू शकत नाही आणि भेदासाठी दुसरी नोंद — झेब-उन-निसा यांचे सुलेखन — वापरावी लागते.