जोड्या जुळवा : (a) विठ्ठल रामजी शिंदे (b) खासेसाहेब पवार (c) दिनकरराव जवळकर (d) श्रीपतराव शिंदे (i) अध्यक्ष, 'वाळवे तालुका शेतकरी परिषद', बोरगाव (ii) अध्यक्ष, 'मुंबई प्रांतिक ब्राह्मणेतर पक्ष' चौथे अधिवेशन (iii) साप्ताहिक 'तेज' (iv) विजयी मराठा
- (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv)
- (2)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i)
- (3)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (iii)
- (4)(a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — सरळ क्रमाने लागणारी जोडणी (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv). ज्या दोन ओळींबद्दल उमेदवार खात्री बाळगू शकतो त्या शेवटच्या दोन आहेत, आणि त्यांपैकी कोणतीही एक ओळ एकटीच हा प्रश्न सोडवते. विधान (c) दिनकरराव जवळकर यांची जोडी घटक (iii) साप्ताहिक 'तेज' याच्याशी लागते. 1898 ते 1932 असे अल्प आयुष्य लाभलेले जवळकर हे 1920 च्या दशकात पुण्याचे ब्राह्मणेतर राजकारण चालवणाऱ्या जेधे-जवळकर जोडीतील आक्रमक भाग; 1931 साली, म्हणजे आयुष्याच्या अखेरच्या महिन्यांत, त्यांनी 'तेज'चे संपादकपद स्वीकारले. त्याआधी कोल्हापुरात 'तरुण मराठा'चे व्यवस्थापन त्यांच्याकडे होते आणि 1927 साली त्यांनी 'कैवारी' हाती घेतले; पण त्यांची खरी प्रसिद्धी जुलै 1925 च्या 'देशाचे दुश्मन' या पुस्तिकेने दिली. टिळक व चिपळूणकर यांच्यावर हल्ला चढवणाऱ्या या पुस्तिकेबद्दल जवळकर व केशवराव जेधे यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला गेला व शिक्षा झाली; अपिलात ऑक्टोबर 1926 मध्ये ती रद्द झाली आणि तो खटला डॉ. आंबेडकरांनी चालवला होता. विधान (d) श्रीपतराव शिंदे यांची जोडी घटक (iv) 'विजयी मराठा' याच्याशी : 1919 साली त्यांनी हे साप्ताहिक सुरू केले व संपादित केले, आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील ब्राह्मणेतर व शेतकरी चळवळीचे ते प्रमुख मुखपत्र बनले — त्याच्या समकालीनांमध्ये वर्ध्याचे 'ब्राह्मणेतर', बेळगावचे 'राष्ट्रवीर' आणि बडोद्याचे 'जागृती' येतात. आता या दोन जोड्या पर्यायसंचाचे काय करतात ते पाहा : जवळकरांना 'तेज' देणारा दुसरा एकही पर्याय नाही, आणि श्रीपतराव शिंदे यांना 'विजयी मराठा' देणाराही दुसरा एकही पर्याय नाही; उरलेल्या तिन्हीत यांपैकी एक किंवा दोन्ही शीर्षके दुसऱ्या माणसाकडे सरकवलेली आहेत. त्यामुळे उरलेल्या दोन ओळी — विधान (a) विठ्ठल रामजी शिंदे यांना बोरगावच्या 'वाळवे तालुका शेतकरी परिषदे'चे अध्यक्षपद आणि विधान (b) खासेसाहेब पवार यांना 'मुंबई प्रांतिक ब्राह्मणेतर पक्षा'च्या चौथ्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद — त्याच पर्यायासोबत आपोआप येतात आणि त्या स्वतंत्रपणे आठवाव्या लागत नाहीत. हे मुद्दाम स्पष्ट करण्याजोगे आहे : या शेवटच्या दोन जोड्यांना स्वतंत्र स्रोतातून दुजोरा या कार्डासाठी मिळवता आला नाही, म्हणून त्या इथे आयोगाच्या उत्तरतालिकेतून येणाऱ्या जोड्या म्हणूनच नोंदवल्या आहेत. 'वाळवे' हा तालुका आजच्या सांगली जिल्ह्यात असून प्रश्नपत्रिकेच्या इंग्रजी स्तंभात त्याचे स्पेलिंग 'Valve' असे छापले आहे.
- (2)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — हा पर्याय संपूर्ण स्तंभच उलटा करतो : 'विजयी मराठा' विठ्ठल रामजी शिंदे यांना, साप्ताहिक 'तेज' खासेसाहेब पवार यांना, ब्राह्मणेतर पक्षाच्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद दिनकरराव जवळकर यांना आणि बोरगावची शेतकरी परिषद श्रीपतराव शिंदे यांना. पडताळता येणाऱ्या दोन्ही ओळी इथे चुकतात : 'विजयी मराठा' 1919 साली श्रीपतराव शिंदे यांनी सुरू केले व संपादित केले, विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी नाही; आणि 'तेज' हे जवळकरांचे पत्र होते, पवार यांचे नाही. इथे वापरलेला सापळा समान आडनावाचा आहे — सुधारक विठ्ठल रामजी शिंदे आणि पत्रकार श्रीपतराव शिंदे हे एकाच काळातील व साधारण एकाच राजकारणातील दोन वेगळे माणसे आहेत, आणि घाईने वाचणाऱ्याच्या लक्षात ओळीतला 'शिंदे' कोणता हेच येत नाही.
- (3)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (iii) — इथे विठ्ठल रामजी शिंदे यांना ब्राह्मणेतर पक्षाच्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद, खासेसाहेब पवार यांना 'विजयी मराठा', जवळकरांना बोरगावची शेतकरी परिषद आणि श्रीपतराव शिंदे यांना साप्ताहिक 'तेज' दिले आहे. दोन्ही नियतकालिके चुकीच्या माणसांकडे गेली आहेत, एवढेच हा पर्याय नाकारण्यास पुरेसे आहे; शिवाय जवळकरांना शेतकरी परिषद देणारी ओळ दुहेरी अशक्य आहे, कारण त्यांचे कार्यक्षेत्र पुणे शहरातील राजकारण, पुस्तिका-लेखन व वृत्तपत्र संपादन हेच राहिले आणि वयाच्या चौतिसाव्या वर्षी 1932 साली त्यांचे निधन झाले. या पर्यायावरून एक धडा मिळतो : अशा प्रश्नात परिषदांच्या अध्यक्षपदांवर नव्हे तर वृत्तपत्रांवर पकड घ्यावी, कारण पत्राचा संपादक एकच व नोंदलेला असतो, तर अधिवेशनाचे अध्यक्षपद ही एकदाच घडलेली घटना असल्याने ती आठवणे कितीतरी अवघड.
- (4)(a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii) — हा पर्याय साप्ताहिक 'तेज' विठ्ठल रामजी शिंदे यांना, बोरगावची शेतकरी परिषद खासेसाहेब पवार यांना, 'विजयी मराठा' दिनकरराव जवळकर यांना आणि ब्राह्मणेतर पक्षाचे अधिवेशन श्रीपतराव शिंदे यांना देतो. यांतील तिसरी ओळ सर्वांत मोहक आहे, कारण जवळकर खरोखरच ब्राह्मणेतर पत्रकार होते आणि 'विजयी मराठा' खरोखरच ब्राह्मणेतर साप्ताहिक होते — म्हणजे जोडी विषयाच्या अंगाने बरोबर आणि तथ्याच्या अंगाने चूक. या संपूर्ण गटातला नेमका हाच धोका आहे : एकाच चळवळीतील, एकाच दशकातील आणि जवळजवळ एकाच भागातील अर्धा डझन माणसे, प्रत्येकाचे वेगळे पत्र; त्यामुळे कोणतेही नाव कोणत्याही शीर्षकाला जोडले तरी वाक्य विसंगत वाटत नाही. वाचवते ती फक्त संपादक-ते-पत्र ही नेमकी जोडी, आणि इथे 'विजयी मराठा' 1919 साली सुरू करणारे श्रीपतराव शिंदे आहेत.
मुंबई इलाख्यातील ब्राह्मणेतर चळवळ 1920 नंतर राजकीय झाली आणि तिचे मुख्य हत्यार होते मराठी साप्ताहिक. आधीच्या सत्यशोधकी पिढीने जलसा म्हणजे फिरत्या सादरीकरणाचा वापर केला होता; कोल्हापूरच्या शाहू महाराजांच्या छायेत वाढलेल्या पिढीने छापखाना वापरला आणि युक्तिवाद वाहून नेण्यासाठी मराठी साप्ताहिकांचा गुच्छच उभा राहिला — पुण्याचे 'विजयी मराठा', वर्ध्याचे 'ब्राह्मणेतर', बेळगावचे 'राष्ट्रवीर', बडोद्याचे 'जागृती', कोल्हापूरचे 'तरुण मराठा', तरवडीहून निघणारे 'दीनमित्र' आणि नंतरचे 'तेज'. त्या सर्वांचा समान कार्यक्रम ठरलेला होता : शिक्षण, सरकारी नोकऱ्या व कायदेमंडळात ब्राह्मणेतरांना प्रतिनिधित्व, गावपातळीवरील वतनदार कारकुनी अधिकारांवर हल्ला, आणि शिवाजीमहाराजांवर ब्राह्मणी नव्हे तर ब्राह्मणेतर प्रतीक म्हणून दावा. या चळवळीचे राजकीय वाहन म्हणजे मुंबई प्रांतिक ब्राह्मणेतर पक्ष. पुढच्या काळातील महाराष्ट्राच्या राजकारणाला माणसे आणि बरीचशी भाषा याच चळवळीने पुरवली, आणि 1930 च्या दशकापर्यंत तिचे प्रमुख लोक दोन दिशांना विभागले — जेधे गटाला सामावून घेणारी काँग्रेस, आणि बहिष्कृत वर्गांची स्वतंत्र मांडणी करणारे डॉ. आंबेडकर.
ब्राह्मणेतर चळवळ व तिची वृत्तपत्रे हा एमपीएससीच्या महाराष्ट्र-विषयक भागातील ठरलेला विषय आहे, आणि तो जवळजवळ नेहमी जोड्यांच्या रूपात येतो : संपादक व पत्र, नेता व संघटना, किंवा नेता व अधिवेशन. या रचनेत आयोगाला मिळणारा फायदा असा की एकाच चळवळीतील माणसे व शीर्षके अदलाबदल करून चार वेगवेगळे पर्याय सहज तयार होतात आणि प्रत्येक चुकीची जोडीही विषयाच्या अंगाने खरी वाटते. त्यामुळे तयारीचा भर 'हा माणूस कोणत्या चळवळीतला' यावर नव्हे तर 'या माणसाचे नेमके पत्र कोणते व ते कोणत्या वर्षी सुरू झाले' यावर असावा. दुसरी सूचना समान आडनावांची : विठ्ठल रामजी शिंदे व श्रीपतराव शिंदे, तसेच जेधे व जवळकर ही जोडगोळी — यांची स्वतंत्र ओळख पक्की नसेल तर पर्याय वाचताना गोंधळ ठरलेला आहे. आणि तिसरे म्हणजे या प्रश्नात दोन ओळींची जोडी पडताळता येते व दोन ओळींची नाही; अशा वेळी पडताळता येणाऱ्या ओळीवर पकड घेऊन उरलेल्या ओळी त्याच पर्यायासोबत स्वीकारणे हीच योग्य पद्धत ठरते.
- श्रीपतराव शिंदे (1881-1957) यांनी 1919 साली 'विजयी मराठा' हे मराठी साप्ताहिक सुरू केले व संपादित केले; पश्चिम महाराष्ट्रातील ब्राह्मणेतर व शेतकरी चळवळीचे ते आघाडीचे मुखपत्र ठरले.
- दिनकरराव जवळकर (1898 - 3 मे 1932) यांनी कोल्हापुरात 'तरुण मराठा'चे व्यवस्थापन पाहिले, 1927 साली 'कैवारी' हाती घेतले आणि 1931 साली साप्ताहिक 'तेज'चे संपादकपद स्वीकारले.
- जुलै 1925 मधील जवळकरांच्या 'देशाचे दुश्मन' या पुस्तिकेने टिळक व चिपळूणकर यांच्यावर हल्ला केला; जवळकर, केशवराव जेधे व मुद्रक यांना राजद्रोहाच्या खटल्यात शिक्षा झाली आणि ऑक्टोबर 1926 मध्ये अपिलात ती रद्द झाली — तो खटला डॉ. आंबेडकरांनी चालवला.
- त्या काळातील इतर मराठी ब्राह्मणेतर नियतकालिके म्हणजे वर्ध्याचे 'ब्राह्मणेतर', बेळगावचे 'राष्ट्रवीर' आणि बडोद्याचे 'जागृती'; इलाख्यातील या चळवळीचे राजकीय वाहन मुंबई प्रांतिक ब्राह्मणेतर पक्ष हे होते.
- प्रश्नातील उरलेल्या दोन जोड्या — विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे बोरगाव येथील 'वाळवे तालुका शेतकरी परिषदे'चे अध्यक्षपद आणि खासेसाहेब पवार यांचे ब्राह्मणेतर पक्षाच्या चौथ्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद — या कार्डासाठी स्वतंत्र स्रोतातून पडताळता आल्या नाहीत; त्या आयोगाच्या उत्तरतालिकेच्या आधारावरच नोंदवल्या आहेत.
मिश्र आशयाच्या जोड्यांच्या प्रश्नात हीच सर्वसाधारण पद्धत : सर्वांत भक्कम नोंद असलेली जोडी शोधावी, तिच्या आधारे पर्याय कापावेत, आणि उरलेल्या अवघड ओळी शिल्लक राहणाऱ्या पर्यायावर सोडून द्याव्यात — चारही स्वतंत्रपणे आठवण्याचा प्रयत्न करू नये. इथे आडनावाचा सापळाही आहे : सुधारक विठ्ठल रामजी शिंदे आणि पत्रकार श्रीपतराव शिंदे हे एकाच काळातले व जवळजवळ एकाच राजकारणातले दोन वेगळे लोक आहेत, आणि घाईने वाचणाऱ्याच्या लक्षात कोणत्या शिंद्यांची ओळ आहे हे येत नाही. वाळवे हा तालुका आजच्या सांगली जिल्ह्यात येतो.
- विठ्ठल रामजी शिंदे व श्रीपतराव शिंदे हे एकच मानणे — समान आडनाव, एकच काळ आणि साधारण एकच राजकारण असल्याने पर्याय वाचताना ही गल्लत सर्वाधिक होते, आणि इथला एक पूर्ण पर्याय नेमका त्यावरच उभा आहे
- जोडी विषयावरून लावणे — जवळकर हे ब्राह्मणेतर पत्रकार आणि 'विजयी मराठा' हे ब्राह्मणेतर साप्ताहिक, म्हणून ती जोडी खरी वाटते; प्रत्यक्षात वाचवते ती फक्त संपादक-ते-पत्र ही नेमकी नोंद
- अधिवेशनांच्या अध्यक्षपदांवर पकड घेण्याचा प्रयत्न करणे — एकदाच घडलेली घटना आठवणे अवघड असते, तर पत्राचा संपादक एकच व नोंदलेला असतो, म्हणून आधार पत्रांचा घ्यावा
- चारही ओळी स्वतंत्रपणे आठवल्याशिवाय उत्तर देता येणार नाही असे मानणे — इथे 'तेज' किंवा 'विजयी मराठा' यांपैकी कोणतीही एक जोडी माहीत असली तरी उरलेले तिन्ही पर्याय एकाच वेळी बाद होतात
महाराष्ट्रातील ब्राह्मणेतर व सत्यशोधक चळवळ हा एमपीएससीचा हमखास विषय असून त्यातील प्रश्नांचा भर व्यक्ती-आणि-वृत्तपत्र या जोडीवर असतो. आयोगाला ही रचना आवडते, कारण एकाच चळवळीतील चार नावे आणि चार शीर्षके घेतली की अदलाबदल करून चार पर्याय तयार होतात आणि प्रत्येक चुकीची जोडीही खरी वाटावी इतकी सुसंगत दिसते. म्हणून उजळणीची पद्धत ठरलेली असावी : प्रत्येक नेत्यासमोर त्याचे पत्र, त्या पत्राचे सुरू होण्याचे वर्ष आणि प्रकाशनाचे गाव अशी तीन नोंदी लिहून काढाव्यात; आणि गल्लत होऊ शकणारी समान आडनावे स्वतंत्रपणे अधोरेखित करावीत. सोडवण्याच्या अंगाने या प्रश्नाचा धडा असा : जोड्यांच्या प्रश्नात चारही ओळींचा निवाडा करण्याची गरज नसते — जिथे पुरावा सर्वांत पक्का आहे ती ओळ घ्या, तिच्या आधारे पर्याय वगळा, आणि उरलेल्या ओळी त्याच पर्यायासोबत स्वीकारा.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1919 साली सुरू झालेले व पश्चिम महाराष्ट्रातील ब्राह्मणेतर चळवळीचे प्रमुख मुखपत्र ठरलेले 'विजयी मराठा' हे साप्ताहिक कोणी सुरू केले व संपादित केले ?
- (a)श्रीपतराव शिंदे
- (b)विठ्ठल रामजी शिंदे
- (c)दिनकरराव जवळकर
- (d)मुकुंदराव पाटील
उत्तर(a) श्रीपतराव शिंदे — 1919 साली त्यांनी हे साप्ताहिक सुरू केले आणि ते ब्राह्मणेतर व शेतकरी चळवळीचे आघाडीचे मुखपत्र बनले. विठ्ठल रामजी शिंदे हे वेगळे व्यक्तिमत्त्व असून त्यांचे काम डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनशी जोडलेले आहे; जवळकरांचे पत्र 'तेज' आणि मुकुंदराव पाटील यांचे 'दीनमित्र' हे वेगळे आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
जुलै 1925 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या 'देशाचे दुश्मन' या पुस्तिकेवरून झालेल्या राजद्रोहाच्या खटल्यातील अपील कोणी चालवले होते ?
- (a)मु.रा. जयकर
- (b)डॉ. बी.आर. आंबेडकर
- (c)न. चिं. केळकर
- (d)भुलाभाई देसाई
उत्तर(b) डॉ. बी.आर. आंबेडकर — दिनकरराव जवळकर व केशवराव जेधे यांना या पुस्तिकेवरून झालेली शिक्षा अपिलात ऑक्टोबर 1926 मध्ये रद्द झाली आणि तो खटला आंबेडकरांनी चालवला होता. पुस्तिकेने टिळक व चिपळूणकर यांच्यावर हल्ला चढवला होता, आणि या प्रकरणाने पुण्यातील ब्राह्मणेतर राजकारण देशपातळीवर चर्चेत आले.