MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 88 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — मन कौर. चंदीगडच्या या शतकोत्तर धावपटूचे नाव संदर्भग्रंथांत Man Kaur असे नोंदलेले आहे; या पेपरात इंग्रजी स्तंभात ते 'Mann Kaur' असे दुहेरी अक्षराने आणि मराठी स्तंभात 'मन कौर' असे छापले आहे. प्रश्नातले विशेषणही तपासण्याजोगे आहे : संदर्भग्रंथ त्यांचे टोपणनाव 'चंदीगडचा चमत्कार' — 'the Miracle from Chandigarh' — असे नोंदवतात, तर पेपरात 'चमत्कारी आई' म्हणजे 'Miracle Mom' हे वृत्तपत्रांत रूढ झालेले रूप छापले आहे. दोन्ही रूपे एकाच व्यक्तीकडे बोट दाखवतात, आणि उत्तर बदलत नाही; छापील मजकूर जसाच्या तसा ठेवला आहे. हे नाव त्यांना का पडले याचे उत्तर त्यांच्या आयुष्यातच आहे. जन्म 1 मार्च 1916. मुलगा गुरुदेव सिंग यांच्या आग्रहावरून त्यांनी वयाच्या त्र्याण्णवाव्या वर्षी मैदानी खेळांना सुरुवात केली, आणि पुढे शंभरीच्या वरच्या वयोगटांत जागतिक विक्रम त्यांच्या नावावर झाले. 2016 च्या अमेरिकन मास्टर्स स्पर्धेत त्या शंभरी ओलांडलेल्यांमधल्या सर्वांत वेगवान ठरल्या; 2017 मध्ये ऑकलंड येथील जागतिक मास्टर्स स्पर्धेत, वयाच्या एकशेएकाव्या वर्षी, त्यांनी शंभर मीटरचे अंतर चौऱ्याहत्तर सेकंदांत पूर्ण केले; 2019 मध्ये पोलंडमधील एका स्पर्धेत त्यांनी चार सुवर्णपदके मिळवली आणि मलेशियातील आशियाई मास्टर्स स्पर्धेत दोनशे मीटर धावणे व गोळाफेक या दोन्हींत सुवर्णपदक जिंकले. भारत सरकारने त्यांना नारी शक्ती पुरस्काराने गौरवले; तो राष्ट्रपतींच्या हस्ते 2020 मध्ये प्रदान करण्यात आला. त्यांचे निधन 31 जुलै 2021 रोजी, वयाच्या एकशेपाचव्या वर्षी झाले — म्हणजे हा पेपर लिहिला जाण्याच्या अवघे सहा महिने आधी. चालू घडामोडींच्या प्रश्नांसाठी आयोग नेमकी हीच खिडकी वापरतो, आणि म्हणूनच हा प्रश्न पेपरात आला. मराठी स्तंभाची आणखी दोन वैशिष्ट्ये नोंदवण्याजोगी आहेत आणि दोन्ही उत्तरावर परिणाम करत नाहीत : पर्याय (1) मध्ये नाव 'निरजा भानोत' असे छापले आहे, 'नीरजा' असे नाही; आणि प्रश्नाचे वाक्य 'ओळखले जाई ?' या अप्रमाण क्रियापदरूपाने संपते. दोन्ही जशीच्या तशी ठेवली आहेत, कारण आयोगाचा छापील मजकूर दुरुस्त करणे हे या कार्डाचे काम नाही.

• (1)निरजा भानोत — हा या प्रश्नातला सर्वांत बळकट सापळा आहे, आणि तो बळकट असण्याचे कारण नेमके आहे : नीरजा भानोत खरोखरच चंदीगडच्या होत्या — त्यांचा जन्म 1963 मध्ये तिथेच झाला — आणि या दोघींपैकी त्या कितीतरी अधिक प्रसिद्ध आहेत. 5 सप्टेंबर 1986 रोजी कराचीत पॅन ॲम फ्लाइट 73 चे अपहरण झाले तेव्हा त्या विमानाच्या मुख्य परिचारिका होत्या; प्रवाशांना वाचवताना त्यांना प्राण गमवावे लागले आणि त्यांना मरणोत्तर अशोक चक्र देण्यात आले. 'चंदीगड' हा शब्द वाचताच बहुतेकांच्या मनात त्यांचेच नाव येते, आणि तिथेच प्रश्न संपतो असे वाटते. पण प्रश्न विचारतो ते टोपणनाव क्रीडा क्षेत्रातले आहे आणि ते शंभरी ओलांडून धावणाऱ्या खेळाडूचे आहे — भानोत यांचे वय अपहरणाच्या वेळी तेवीस होते. एकच शहर दोन व्यक्तींना जोडते, एवढेच या ओळीचे बळ आहे.
• (2)राणी सदा कौर — सदा कौर पूर्णपणे वेगळ्या शतकातल्या आहेत. त्यांचा जन्म सुमारे 1762 चा आणि निधन 1832 मधले; 1789 पासून त्या कन्हैया मिसलच्या प्रमुख होत्या आणि महाराजा रणजित सिंग यांच्या सासूबाई होत्या — 1786 मध्ये त्यांच्या मुलीशी झालेल्या रणजित सिंग यांच्या विवाहाने दोन घराणी जोडली गेली. पुढे रणजित सिंग यांच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी मार्गदर्शक आणि पाठिराख्याची भूमिका बजावली. ही ओळ 'कौर' या समान नावामुळे आणि पंजाबशी असलेल्या संबंधामुळे जवळची वाटते, पण या प्रश्नाचा विषय चालू घडामोडींतला आहे — अठराव्या शतकातल्या इतिहासातला नाही. आडनावाच्या साम्यावर उत्तर देणे हा या प्रकारच्या प्रश्नात गुण गमावण्याचा सोपा मार्ग आहे.
• (3)सोफिया दुलिप सिंग — सोफिया दुलिप सिंग (8 ऑगस्ट 1876 - 22 ऑगस्ट 1948) या ब्रिटनमधील स्त्रियांच्या मताधिकार चळवळीतील कार्यकर्त्या होत्या. त्या शीख साम्राज्याचे शेवटचे राज्यकर्ते महाराजा दुलिप सिंग यांच्या कन्या; दुलिप सिंग यांना लहानपणीच पदच्युत करून इंग्लंडला नेण्यात आले होते, आणि राणी व्हिक्टोरिया या सोफिया यांच्या धर्ममाता होत्या. त्यांनी ब्रिटनमध्ये मताधिकारासाठीच्या मोर्चांत आणि कर-नकाराच्या मोहिमांत भाग घेतला. ही ओळ इथे आहे कारण उरलेल्या तीनपैकी दोन नावे शीख आहेत आणि उमेदवाराच्या मनात 'पंजाबशी संबंधित प्रसिद्ध स्त्री' एवढाच धागा उरतो. पण त्यांचा चंदीगडशी किंवा क्रीडा क्षेत्राशी कोणताही संबंध नाही, आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र भारतही नव्हते.

मास्टर्स ॲथलेटिक्स ही वयोगटांनुसार चालणारी स्पर्धाप्रणाली आहे : खेळाडूंचे गट पस्तिशीपासून पुढे पाच-पाच वर्षांच्या टप्प्यांत केले जातात आणि प्रत्येक गटासाठी स्वतंत्र विक्रम नोंदवले जातात. म्हणूनच शंभरीच्या पुढच्या वयोगटात जागतिक विक्रम असणे शक्य होते, आणि म्हणूनच अशा खेळाडूंच्या कामगिरीची तुलना खुल्या गटातल्या वेळांशी करणे निरर्थक ठरते. भारतातल्या मास्टर्स खेळाडूंची कामगिरी अलीकडच्या वर्षांत बातम्यांत नियमित येते आणि आयोग तिचा वापर चालू घडामोडींच्या प्रश्नांसाठी करतो. या प्रश्नाला जोडून येणारा दुसरा विषय म्हणजे नारी शक्ती पुरस्कार — महिला व बालविकास मंत्रालयामार्फत दिला जाणारा हा देशातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च नागरी सन्मान मानला जातो आणि तो राष्ट्रपतींच्या हस्ते आंतरराष्ट्रीय महिला दिनाच्या सुमारास प्रदान केला जातो. पुरस्कार, त्याचे मंत्रालय आणि तो कोणाला मिळाला ही तिन्ही माहिती एकत्र लक्षात ठेवली की एका बातमीतून तीन प्रश्नांची तयारी होते. चंदीगड हे शहर याखेरीज स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवण्याजोगे आहे : ते पंजाब आणि हरियाणा या दोन्ही राज्यांची राजधानी असून स्वतः केंद्रशासित प्रदेश आहे, आणि त्याची रचना ल कोर्बुझिए यांनी केली.

व्यक्तिविषयक चालू घडामोडींचे प्रश्न आयोग दोन प्रसंगी विचारतो — व्यक्तीला मोठा पुरस्कार मिळाल्यावर आणि व्यक्तीच्या निधनानंतर. इथे दोन्ही कारणे आहेत : नारी शक्ती पुरस्कार 2020 मध्ये आणि निधन 31 जुलै 2021 रोजी, म्हणजे पेपरच्या सहा महिने आधी. या वर्गातल्या प्रश्नांची रचना नेहमी सारखीच असते — एक टोपणनाव किंवा एक विशेषण दिले जाते आणि ते कोणाचे हे विचारले जाते; आणि चुकीचे पर्याय त्याच शहराशी, त्याच आडनावाशी किंवा त्याच समाजाशी जोडलेल्या दुसऱ्या प्रसिद्ध व्यक्ती असतात. इथे नीरजा भानोत हे नाव त्याच शहराचे, सदा कौर आणि सोफिया दुलिप सिंग ही नावे शीख पार्श्वभूमीची. म्हणजे 'चंदीगड' किंवा 'कौर' या एका शब्दावर उत्तर देणे शक्यच नाही; चारही नावे स्वतंत्रपणे माहीत असावी लागतात. या प्रकारच्या प्रश्नांची तयारी करण्याचा उपयुक्त मार्ग म्हणजे वर्षभरातल्या पुरस्कारविजेत्यांची आणि निधन झालेल्या उल्लेखनीय व्यक्तींची यादी एका ओळीच्या नोंदींसह ठेवणे : नाव, क्षेत्र, ते कशासाठी ओळखले जातात आणि कोणत्या वर्षी बातमीत आले. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या पेपरात असे प्रश्न शेवटच्या वीस-पंचवीस प्रश्नांत गटाने येतात, हे या पेपरातही दिसते.

• चंदीगडच्या शतकोत्तर धावपटू मन कौर यांचा जन्म 1 मार्च 1916 रोजी झाला आणि निधन 31 जुलै 2021 रोजी, वयाच्या एकशेपाचव्या वर्षी — म्हणजे हा पेपर लिहिला जाण्याच्या सहा महिने आधी.
• त्यांनी मुलगा गुरुदेव सिंग यांच्या आग्रहावरून वयाच्या त्र्याण्णवाव्या वर्षी मैदानी खेळांना सुरुवात केली आणि शंभरीच्या वरच्या वयोगटांत जागतिक विक्रम नोंदवले.
• 2016 च्या अमेरिकन मास्टर्स स्पर्धेत त्या शंभरी ओलांडलेल्यांमधल्या सर्वांत वेगवान ठरल्या; 2017 मध्ये ऑकलंडच्या जागतिक मास्टर्स स्पर्धेत वयाच्या एकशेएकाव्या वर्षी त्यांनी शंभर मीटर चौऱ्याहत्तर सेकंदांत पूर्ण केले.
• 2019 मध्ये पोलंडमधील स्पर्धेत त्यांनी चार सुवर्णपदके मिळवली आणि मलेशियातील आशियाई मास्टर्स स्पर्धेत दोनशे मीटर धावणे व गोळाफेक या दोन्हींत सुवर्णपदक जिंकले. 2020 मध्ये राष्ट्रपतींच्या हस्ते त्यांना नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
• संदर्भग्रंथ त्यांचे नाव Man Kaur आणि टोपणनाव 'चंदीगडचा चमत्कार' असे नोंदवतात; पेपरात इंग्रजी स्तंभात 'Mann Kaur' आणि दोन्ही स्तंभांत 'चमत्कारी आई' (Miracle Mom) हे वृत्तपत्रांत रूढ झालेले रूप छापले आहे. मराठी स्तंभात पर्याय (1) 'निरजा भानोत' असे छापले आहे.

• 'चंदीगड' हा शब्द वाचून नीरजा भानोत यांचे नाव निवडणे. त्याही चंदीगडच्याच होत्या, पण प्रश्नातले टोपणनाव शंभरी ओलांडून धावणाऱ्या खेळाडूचे आहे.
• 'कौर' या समान नावावरून सदा कौर यांची निवड करणे. त्या अठराव्या शतकातल्या कन्हैया मिसलच्या प्रमुख होत्या आणि या प्रश्नाचा विषय चालू घडामोडींतला आहे.
• पंजाबशी संबंधित कोणतीही प्रसिद्ध स्त्री चालेल असे मानणे. सोफिया दुलिप सिंग ब्रिटनमधील मताधिकार चळवळीतल्या कार्यकर्त्या होत्या आणि त्यांचा चंदीगडशी वा क्रीडा क्षेत्राशी संबंध नाही.
• छापील नावातल्या शुद्धलेखनावरून गोंधळणे. मराठी स्तंभात 'निरजा भानोत' आणि 'मन कौर' अशी रूपे आहेत; संदर्भग्रंथांतले लेखन वेगळे असले तरी व्यक्ती त्याच आहेत.

व्यक्तींवरचे चालू घडामोडींचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — टोपणनाव किंवा विशेषण देऊन 'हे कोण' असे विचारणे, जसा हा प्रश्न आहे; याचे चुकीचे पर्याय त्याच शहराशी, त्याच आडनावाशी किंवा त्याच समाजाशी जोडलेल्या दुसऱ्या प्रसिद्ध व्यक्ती असतात, म्हणून एका समान शब्दावर उत्तर देऊ नये. दुसरा — पुरस्काराचा : कोणता पुरस्कार, कोणत्या वर्षी, कोणत्या मंत्रालयामार्फत आणि कोणाच्या हस्ते. तिसरा — क्षेत्राचा : व्यक्ती कोणत्या खेळाची, कोणत्या कलेची किंवा कोणत्या क्षेत्राची, आणि तिची नेमकी कामगिरी काय. या तिन्हींसाठी वर्षभरातल्या बातम्यांची चार भागांची नोंद पुरेशी ठरते — नाव, क्षेत्र, कशासाठी प्रसिद्ध आणि कोणत्या वर्षी बातमीत. आयोग विशेषतः परीक्षेच्या आधीच्या बारा-अठरा महिन्यांत निधन झालेल्या किंवा पुरस्कार मिळालेल्या व्यक्तींना पसंती देतो, आणि या प्रश्नात ती खिडकी अवघ्या सहा महिन्यांची आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शंभरी ओलांडून मैदानी स्पर्धांत जागतिक विक्रम नोंदवणाऱ्या मन कौर यांना 2020 मध्ये राष्ट्रपतींच्या हस्ते कोणता पुरस्कार प्रदान करण्यात आला ?

  • (a)अर्जुन पुरस्कार
  • (b)नारी शक्ती पुरस्कार
  • (c)पद्मश्री
  • (d)ध्यानचंद पुरस्कार

  उत्तर(b) नारी शक्ती पुरस्कार. महिला व बालविकास मंत्रालयामार्फत दिला जाणारा हा सन्मान राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केला जातो. मन कौर यांनी वयाच्या त्र्याण्णवाव्या वर्षी मैदानी खेळांना सुरुवात केली, 2017 मध्ये ऑकलंडच्या जागतिक मास्टर्स स्पर्धेत एकशेएकाव्या वर्षी शंभर मीटर चौऱ्याहत्तर सेकंदांत पूर्ण केले, आणि 31 जुलै 2021 रोजी वयाच्या एकशेपाचव्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पॅन ॲम फ्लाइट 73 च्या 1986 मधील अपहरणात प्रवाशांना वाचवताना प्राण गमावलेल्या आणि मरणोत्तर अशोक चक्राने सन्मानित झालेल्या विमान परिचारिका कोण होत्या ?

  • (a)मन कौर
  • (b)नीरजा भानोत
  • (c)सोफिया दुलिप सिंग
  • (d)सदा कौर

  उत्तर(b) नीरजा भानोत. 5 सप्टेंबर 1986 रोजी कराचीत पॅन ॲम फ्लाइट 73 चे अपहरण झाले तेव्हा त्या विमानाच्या मुख्य परिचारिका होत्या; प्रवाशांना वाचवताना त्यांना प्राण गमवावे लागले आणि त्यांना मरणोत्तर अशोक चक्र देण्यात आले. त्यांचा जन्म 1963 मध्ये चंदीगडमध्ये झाला होता — याच शहराच्या दुव्यामुळे त्या मन कौर यांच्या प्रश्नात सर्वांत बळकट चुकीचा पर्याय ठरतात.