MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 87 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — जॉर्जिया. अमेरिकेतील जॉर्जिया राज्याचे गव्हर्नर ब्रायन पी. केम्प यांनी 14 ऑक्टोबर 2021 रोजी एका घोषणापत्रावर स्वाक्षरी करून आपल्या राज्यात 1 नोव्हेंबर 2021 हा दिवस 'कन्नड भाषा आणि राज्योत्सव दिवस' म्हणून मान्य केला. हे घोषणापत्र औपचारिकपणे 27 ऑक्टोबर 2021 रोजी अटलांटामधील जॉर्जिया राज्य विधिमंडळ इमारतीच्या उत्तरेकडील पायऱ्यांवर झालेल्या समारंभात सुपूर्द करण्यात आले; त्या वेळी गव्हर्नर केम्प आणि मार्टी केम्प उपस्थित होते. जॉर्जियातील कन्नड भाषकांच्या 'नृपतुंग कन्नड कूट' या संघटनेने ही मागणी केली होती, आणि अमेरिकेत कन्नड भाषेसाठी अशा प्रकारचे हे पहिलेच घोषणापत्र असल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले. तारीख योगायोगाने निवडलेली नाही. कर्नाटक राज्योत्सव, म्हणजे त्या राज्याचा स्थापनादिन, 1 नोव्हेंबर रोजी येतो. 1956 मध्ये याच दिवशी, राज्य पुनर्रचना कायदा 1956 अन्वये, दक्षिण भारतातल्या वेगवेगळ्या प्रशासकीय घटकांत विखुरलेले कन्नड भाषक प्रदेश एकत्र आणून एकच राज्य बनवण्यात आले — आधी विस्तारित म्हैसूर राज्य म्हणून, आणि 1 नोव्हेंबर 1973 रोजी त्याचे नाव कर्नाटक असे बदलण्यात आले. परदेशातील कन्नड भाषक समाजाचा हा सोहळा म्हणजे मायदेशातल्या याच नागरी वर्धापनदिनाची त्याच तारखेला केलेली पुनरावृत्ती आहे. हा प्रश्न कसा बांधला आहे याविषयी दोन गोष्टी लक्षात घेण्याजोग्या आहेत. पहिली — तो चालू घडामोडींतल्या त्या वर्गातला आहे ज्यात एखादे परदेशी सरकार किंवा त्या देशातले घटकराज्य भारतीय भाषा, समाज किंवा सणाविषयी काहीतरी कृती करते आणि लक्षात ठेवायचा तपशील एवढाच असतो की ती कृती कोणी केली. इथे तर्काने उत्तरापर्यंत पोहोचण्याचा कोणताही मार्ग नाही; बातमी वाचलेली असणे हाच एकमेव मार्ग आहे. दुसरी — शब्दांच्या लिप्यंतराची. इंग्रजी स्तंभात हा शब्द 'Rajyothsava' असा 'th' सह छापला आहे, जे सामान्यतः Rajyotsava असे लिहिल्या जाणाऱ्या त्याच शब्दाचे दुसरे लिप्यंतर आहे; मराठी स्तंभात तो 'राज्योत्सव' असा नेहमीच्या रूपात आहे. अशा लिप्यंतरातल्या फरकातून काहीही अर्थ काढू नये — भारतीय नावे सरकारी कागदपत्रांतून प्रवास करताना अनेक लेखनपद्धतींतून जातात आणि आयोग ती जशी मिळाली तशी छापतो. राज्य जॉर्जिया आहे, म्हणून उत्तर पर्याय (4) हेच.

• (1)कॅलिफोर्निया — कॅलिफोर्निया हा लोकसंख्येच्या तर्काने काढलेला निष्कर्ष आहे, आणि तो चुकीचा आहे. अमेरिकेतील सर्वाधिक भारतीय वंशाची लोकसंख्या याच राज्यात आहे, तेथील तंत्रज्ञान उद्योगाने विशेषतः बेंगळुरूतून मोठ्या संख्येने अभियंते ओढून घेतले आहेत, आणि त्यामुळे कन्नड भाषेसाठीचे घोषणापत्र तिथूनच येणे स्वाभाविक वाटते. पण घोषणापत्र कोणत्या राज्यात निघेल हे तेथील समाजाच्या एकूण आकारापेक्षा त्या समाजाच्या संघटनेने कोणत्या गव्हर्नरकडे मागणी नेली यावर ठरते. 'सर्वाधिक भारतीय जिथे तिथेच अशी बातमी घडणार' हा तर्क या वर्गातल्या प्रश्नांत वारंवार फसतो, आणि आयोग नेमका तोच तर्क तपासण्यासाठी हा पर्याय छापतो.
• (2)टेक्सास — टेक्सासमध्येही भारतीय वंशाची मोठी आणि वाढती लोकसंख्या आहे, विशेषतः डॅलस-फोर्ट वर्थ आणि ह्यूस्टनच्या परिसरात, आणि तिथल्या शहरांत अनेक भारतीय सांस्कृतिक संस्था कार्यरत आहेत. त्यामुळे कॅलिफोर्नियासारखेच वरवरचे विश्वसनीयत्व या ओळीलाही मिळते आणि ती त्याच कारणाने चुकते. 2021 च्या कन्नड भाषा आणि राज्योत्सव दिवसाच्या घोषणापत्राचा टेक्सासशी काहीही संबंध नाही. अशा प्रश्नात दोन-तीन पर्याय 'मोठी भारतीय लोकसंख्या असलेली राज्ये' या एकाच निकषावर निवडलेले असतात; ते एकमेकांना खोटे पाडत नाहीत आणि म्हणून त्यांच्यात तुलना करून उत्तर काढता येत नाही. अशा वेळी बातमी आठवते की नाही एवढाच प्रश्न उरतो.
• (3)साऊथ कॅरोलिना — साऊथ कॅरोलिना या यादीत आहे कारण त्या राज्याचा भारतीय वंशाच्या राजकारणाशी सुपरिचित संबंध आहे : त्याच राज्यातील बॅम्बर्ग येथे निम्रता रंधावा या नावाने जन्मलेल्या निक्की हेली 2011 ते 2017 या काळात साऊथ कॅरोलिनाच्या गव्हर्नर होत्या आणि नंतर संयुक्त राष्ट्रांतील अमेरिकेच्या राजदूत झाल्या. 'भारतीय वंशाची व्यक्ती गव्हर्नर होती, म्हणून भारतीय भाषेला मान्यता तिथेच मिळाली असणार' असा साखळीबद्ध तर्क करणारा उमेदवार या ओळीवर थांबतो. पण हेली यांचा कार्यकाळ 2021 च्या चार वर्षे आधीच संपला होता आणि त्यांचे कुटुंब पंजाबी शीख पार्श्वभूमीचे आहे, कन्नड नव्हे. या दोन्ही तपशिलांचा या घोषणापत्राशी संबंध नाही.

1 नोव्हेंबर ही तारीख भारताच्या नकाशाच्या इतिहासात मध्यवर्ती आहे, आणि हा प्रश्न त्या तारखेला परदेशातल्या एका बातमीमार्फत स्पर्श करतो. राज्य पुनर्रचना कायदा, 1956 हा फजल अली यांच्या अध्यक्षतेखालील राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या शिफारशींवर आधारित होता आणि त्याने भाषिक आधारावर राज्यांची फेरमांडणी केली. 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी अनेक राज्ये अस्तित्वात आली किंवा नव्या स्वरूपात पुनर्रचित झाली — म्हणूनच कर्नाटकाचा राज्योत्सव, आंध्र प्रदेश, केरळ, मध्य प्रदेश यांचे स्थापनादिन याच तारखेभोवती येतात, आणि पुढे 1966 मध्ये हरियाणाचीही निर्मिती याच दिवशी झाली. कन्नड भाषकांच्या बाबतीत हा कायदा विशेष महत्त्वाचा ठरला, कारण त्यापूर्वी कन्नड भाषक प्रदेश म्हैसूर संस्थान, मुंबई प्रांत, मद्रास प्रांत आणि हैदराबाद संस्थान अशा वेगवेगळ्या घटकांत विखुरलेले होते; 1956 ने ते एकत्र आणले आणि 1973 मध्ये त्या राज्याला कर्नाटक हे नाव मिळाले. महाराष्ट्रासाठी याच प्रक्रियेचा शेवट वेगळा झाला — भाषिक पुनर्रचनेतून द्वैभाषिक मुंबई राज्य निर्माण झाले आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीनंतर 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र वेगळा झाला. दोन शेजारी राज्यांच्या स्थापनादिनांचे हे वेगवेगळे मार्ग एकत्र लक्षात ठेवले की भाषिक पुनर्रचनेचा संपूर्ण अध्याय एका चौकटीत बसतो.

आयोग परदेशातल्या भारतीय समाजाशी संबंधित बातम्या नियमितपणे विचारतो — एखाद्या परदेशी शहराने भारतीय सणाला मान्यता देणे, एखाद्या देशाने भारतीय भाषेला शाळांच्या अभ्यासक्रमात स्थान देणे, एखाद्या रस्त्याला भारतीय नेत्याचे नाव देणे. या प्रश्नांची खासियत अशी की त्यांना तर्काचा मार्ग नसतो; बातमी वाचलेली असणे एवढाच मार्ग असतो. म्हणून त्यांची तयारी वेगळ्या पद्धतीने करावी लागते : वर्षभरातल्या अशा बातम्यांची छोटी यादी करून ठेवावी, ज्यात कोणत्या देशाने किंवा राज्याने काय केले एवढेच नोंदवलेले असते. दुसरी गोष्ट लक्षात ठेवावी की अशा प्रश्नांचे चुकीचे पर्याय बहुधा 'तिथे भारतीय जास्त आहेत' किंवा 'तिथे भारतीय वंशाची व्यक्ती मोठ्या पदावर होती' या दोनच निकषांवर निवडलेले असतात — इथे कॅलिफोर्निया आणि टेक्सास पहिल्या निकषावर आणि साऊथ कॅरोलिना दुसऱ्या निकषावर. म्हणजेच उत्तर काढण्याचा तर्क म्हणून हेच दोन निकष वापरणे हा नेमका सापळा आहे. या पेपरात असे चालू घडामोडींचे प्रश्न शेवटच्या वीस प्रश्नांत दाटीने आले आहेत, आणि त्यांतले बहुतेक परीक्षेच्या आधीच्या बारा ते अठरा महिन्यांतल्या घटनांवर आधारित आहेत — इथे तर घटना परीक्षेच्या केवळ पावणेतीन महिने आधीची आहे.

• अमेरिकेतील जॉर्जिया राज्याचे गव्हर्नर ब्रायन पी. केम्प यांनी 14 ऑक्टोबर 2021 रोजी घोषणापत्रावर स्वाक्षरी करून 1 नोव्हेंबर 2021 हा दिवस 'कन्नड भाषा आणि राज्योत्सव दिवस' म्हणून मान्य केला.
• हे घोषणापत्र 27 ऑक्टोबर 2021 रोजी अटलांटामधील जॉर्जिया राज्य विधिमंडळ इमारतीच्या उत्तरेकडील पायऱ्यांवर झालेल्या समारंभात सुपूर्द करण्यात आले; ही मागणी 'नृपतुंग कन्नड कूट' या तेथील कन्नड भाषकांच्या संघटनेने केली होती.
• कर्नाटक राज्योत्सव 1 नोव्हेंबर रोजी येतो. 1956 मध्ये याच दिवशी राज्य पुनर्रचना कायदा 1956 अन्वये विखुरलेले कन्नड भाषक प्रदेश एकत्र आणून विस्तारित म्हैसूर राज्य बनवण्यात आले.
• त्या राज्याचे नाव 1 नोव्हेंबर 1973 रोजी कर्नाटक असे बदलण्यात आले — म्हणजे स्थापनेची आणि नामांतराची तारीख एकच आहे, फक्त वर्ष वेगळे.
• इंग्रजी स्तंभात हा शब्द 'Rajyothsava' असा छापला आहे, जे नेहमीच्या Rajyotsava या लेखनाचे दुसरे लिप्यंतर आहे; मराठी स्तंभात तो 'राज्योत्सव' असा आहे. दोन्ही रूपे जशीच्या तशी ठेवली आहेत आणि त्यांतून वेगळा अर्थ काढू नये.

• 'जिथे सर्वाधिक भारतीय राहतात तिथेच अशी बातमी घडणार' असा तर्क करून कॅलिफोर्निया किंवा टेक्सास निवडणे. घोषणापत्र कोणत्या राज्यात निघते हे तेथील संघटनेने कोणाकडे मागणी नेली यावर ठरते.
• भारतीय वंशाची व्यक्ती गव्हर्नर असलेल्या राज्याशी बातमी जोडणे. साऊथ कॅरोलिनाचा हा संबंध खरा आहे, पण निक्की हेली यांचा कार्यकाळ 2017 मध्ये संपला आणि त्यांचे कुटुंब कन्नड भाषक नाही.
• 'Rajyothsava' या इंग्रजी स्तंभातल्या लिप्यंतरातून काहीतरी वेगळा अर्थ काढणे. मराठी स्तंभात तोच शब्द 'राज्योत्सव' असा आहे आणि दोन्ही एकाच सोहळ्याचे नाव आहे.
• कर्नाटकाच्या स्थापनेचे वर्ष आणि नामांतराचे वर्ष एकच समजणे. राज्य 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी बनले आणि त्याला कर्नाटक हे नाव 1 नोव्हेंबर 1973 रोजी मिळाले.

परदेशातल्या भारतीय समाजाशी संबंधित चालू घडामोडींचे प्रश्न आयोग तीन आकारांत विचारतो. पहिला — 'कोणत्या देशाने किंवा कोणत्या राज्याने' असा थेट प्रश्न, जसा हा आहे; याला तर्काचा मार्ग नसतो आणि चुकीचे पर्याय हमखास मोठी भारतीय लोकसंख्या असलेली किंवा भारतीय वंशाच्या नेत्यामुळे परिचित असलेली ठिकाणे असतात. दुसरा — तारखेचा : कोणत्या दिवशी हा सोहळा होतो आणि तो दिवस मुळात का महत्त्वाचा आहे; इथे 1 नोव्हेंबर ही तारीख कर्नाटक राज्योत्सवाची आहे आणि तिचा संबंध थेट 1956 च्या राज्य पुनर्रचनेशी जोडतो. तिसरा — पार्श्वभूमीचा : राज्य पुनर्रचना कायद्याविषयी, आयोगाच्या शिफारशींविषयी किंवा नामांतराच्या वर्षांविषयी. म्हणजे एका बातमीतून तीन वेगळे प्रश्न निघू शकतात, आणि त्यांतले दोन केवळ बातमी वाचून सुटत नाहीत — त्यांसाठी भाषिक पुनर्रचनेचा अध्याय माहीत असावा लागतो. या कारणाने अशी बातमी नोंदवताना तिच्या तारखेमागचे कारणही एका ओळीत लिहून ठेवावे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कर्नाटक राज्योत्सव 1 नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो, कारण त्या दिवशी —

  • (a)1956 मध्ये कन्नड भाषक प्रदेश एकत्र आणून एकच राज्य बनवण्यात आले
  • (b)1947 मध्ये म्हैसूर संस्थान भारतात विलीन झाले
  • (c)1950 मध्ये राज्यघटना अंमलात आली
  • (d)1960 मध्ये द्वैभाषिक राज्याचे विभाजन झाले

  उत्तर(a) 1956 मध्ये कन्नड भाषक प्रदेश एकत्र आणून एकच राज्य बनवण्यात आले. राज्य पुनर्रचना कायदा 1956 अन्वये म्हैसूर संस्थान, मुंबई प्रांत, मद्रास प्रांत आणि हैदराबाद संस्थान अशा वेगवेगळ्या घटकांत विखुरलेले कन्नड भाषक प्रदेश 1 नोव्हेंबर 1956 रोजी एकत्र आणले गेले आणि विस्तारित म्हैसूर राज्य निर्माण झाले; त्याचे नाव 1 नोव्हेंबर 1973 रोजी कर्नाटक असे बदलण्यात आले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अमेरिकेतील कोणत्या राज्याच्या गव्हर्नरनी 2021 मध्ये 'कन्नड भाषा आणि राज्योत्सव दिवस' मान्य करणाऱ्या घोषणापत्रावर स्वाक्षरी केली ?

  • (a)जॉर्जिया
  • (b)न्यू जर्सी
  • (c)इलिनॉय
  • (d)वॉशिंग्टन

  उत्तर(a) जॉर्जिया. गव्हर्नर ब्रायन पी. केम्प यांनी 14 ऑक्टोबर 2021 रोजी या घोषणापत्रावर स्वाक्षरी केली आणि 1 नोव्हेंबर 2021 हा दिवस राज्यात 'कन्नड भाषा आणि राज्योत्सव दिवस' म्हणून मान्य केला; घोषणापत्र 27 ऑक्टोबर 2021 रोजी अटलांटामध्ये सुपूर्द करण्यात आले. ही मागणी तेथील कन्नड भाषकांच्या 'नृपतुंग कन्नड कूट' या संघटनेने केली होती आणि अमेरिकेत कन्नडसाठीचे असे हे पहिलेच घोषणापत्र असल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले.