MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 84 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 1964. मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष शून्यातून उभा राहिलेला नाही; तो भारतीय कम्युनिस्ट पक्षात पडलेल्या फुटीतून जन्मला, आणि त्या फुटीचा प्रत्येक टप्पा एकाच वर्षात — 1964 मध्ये — घडला. तात्कालिक निमित्त कागदपत्रांचे होते. त्याच वर्षी राष्ट्रीय अभिलेखागारातून चार पत्रे बाहेर आली, ज्यांवरून पक्षातील सर्वांत प्रभावी नेते श्री. अ. डांगे यांनी 1920 च्या दशकात ब्रिटिश सत्तेला उद्देशून सुटकेसाठी नरमाईची भाषा वापरणारी पत्रे लिहिली होती असे दिसत होते. पक्षातील डाव्या गटाने चौकशीची मागणी केली; डांगे यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय परिषदेने ती मागणी फेटाळली आणि पत्रे बनावट असल्याचे सांगितले. 11 एप्रिल 1964 रोजी राष्ट्रीय परिषदेच्या बैठकीतून बत्तीस सदस्यांनी सभात्याग केला आणि नेतृत्वावर सुधारणावादाचा व काँग्रेसशी अवाजवी जवळिकीचा आरोप केला. याच बत्तीस जणांनी 7 ते 11 जुलै 1964 या काळात आंध्र प्रदेशातील तेनाली येथे अधिवेशन भरवले आणि पक्षाचे सातवे अधिवेशन स्वतःच घेण्याचा निर्णय घेतला. ते अधिवेशन त्याच वर्षी कलकत्त्यात भरले आणि 7 नोव्हेंबर 1964 रोजी संपले; हीच तारीख मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष आपला स्थापनादिन मानतो. बाहेर पडलेल्या नेत्यांत ए. के. गोपालन, एम. बसवपुन्नय्या, पी. सुंदरय्या आणि हरकिशनसिंग सुरजित हे गटाच्या डावीकडचे, तर ई. एम. एस. नंबुद्रिपाद आणि ज्योती बसू हे अधिक मध्यवर्ती नेते होते. या पत्रांमागे मात्र बरेच मोठे भांडण दडलेले होते. चीन आणि सोव्हिएत संघ यांच्यातील मतभेदाने जगभरातील कम्युनिस्ट पक्ष दुभंगले होते — मॉस्कोची शांततामय सहअस्तित्वाची भूमिका स्वीकारायची की बीजिंगची, हा प्रश्न प्रत्येक पक्षासमोर उभा राहिला. त्यात 1962 च्या भारत-चीन युद्धाने भारतीय कम्युनिस्टांना स्वतःच्या सरकारच्या एका कम्युनिस्ट देशाशी झालेल्या संघर्षावर भूमिका घ्यायला भाग पाडले, आणि डाव्या बाजूच्या नेत्यांना युद्धकाळात व नंतर स्थानबद्ध केले गेले. काही प्रश्नांवर पुरोगामी वाटणाऱ्या काँग्रेस सरकारला पाठिंबा द्यायचा की भांडवलदारांचा पक्ष म्हणून त्याला विरोध करायचा — भारतात या वादाचे व्यावहारिक रूप हेच होते. परीक्षेपुरता मुद्दा मात्र साधा आहे : मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष 1964 चा आहे. एक वाचनसूचना — इथेही चारही वर्षे कालानुक्रमाने छापलेली नाहीत; ती 1956, 1986, 1946, 1964 या क्रमाने आहेत, त्यामुळे बरोबर उत्तर शेवटच्या ओळीत आहे. आणि प्रश्नाचे मराठी वाक्य 'भारताच्या मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष ... ची स्थापना' असे छापले आहे; विभक्तिप्रत्ययातली ही अडचण छापील मजकुराची आहे आणि ती तशीच ठेवली आहे.

• (1)1956 — 1956 हे भांडण सुरू झाल्याचे वर्ष आहे, पक्ष सुरू झाल्याचे नाही — आणि नेमक्या याच कारणाने ते इथे छापले आहे. फेब्रुवारी 1956 मध्ये सोव्हिएत कम्युनिस्ट पक्षाच्या विसाव्या अधिवेशनात ख्रुश्चेव्ह यांनी स्टालिनवर केलेली टीका ऐकली गेली, आणि तिच्याबरोबर आलेली शांततामय सहअस्तित्वाची व समाजवादाकडे जाणाऱ्या संसदीय मार्गाची मांडणी मॉस्को व बीजिंगमधली दरी उघडी करून गेली. पुढे त्याच दरीने जगभरचे आणि भारतातलेही कम्युनिस्ट पक्ष दुभंगले. 'फूट 1956 मध्ये सुरू झाली' एवढेच वाचलेला उमेदवार वादाची सुरुवात आणि पक्षाची स्थापना यांत गल्लत करतो. वैचारिक वाद वर्षानुवर्षे चालतो; पक्ष मात्र एका ठरावीक अधिवेशनात जन्मतो, आणि ते अधिवेशन 1964 चे होते.
• (2)1986 — 1986 पर्यंत मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष नवा पक्ष नव्हता, तो सत्तेतला प्रस्थापित पक्ष होता. 1977 पासून ज्योती बसू यांच्या नेतृत्वाखाली त्याने पश्चिम बंगालमध्ये डाव्या आघाडीचे सरकार चालवले होते आणि केरळ व त्रिपुरातही तो सत्तेवर आलेला होता; 1960 च्या दशकातली भांडणे तोपर्यंत दोन दशके मागे पडली होती. पक्षाच्या स्वतःच्या इतिहासात 1986 हे स्थापनेचे वर्ष म्हणून कोठेही येत नाही. ही ओळ फक्त त्या उमेदवारावर चालते जो पक्षाची ओळख त्याला स्वतःला ज्या काळात झाली त्या काळाशी — म्हणजे बंगालमधल्या दीर्घ सत्ताकाळाशी — जोडतो, आणि पक्ष ज्या काळात प्रत्यक्ष उभा राहिला तो काळ विसरतो.
• (3)1946 — 1946 हे वर्ष अखंड भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे आहे, आणि तोपर्यंत तो पक्ष वीस वर्षांहून जुना झाला होता — त्याची भारतातली स्थापना परिषद डिसेंबर 1925 मध्ये कानपूर येथे भरली होती, आणि त्याआधी 1920 मध्ये ताश्कंदला स्थलांतरित कार्यकर्त्यांचा गट स्थापन झाला होता. कम्युनिस्ट इतिहासात 1946 हे वर्ष पूर्णपणे वेगळ्या कारणांनी लक्षात राहते : फेब्रुवारी 1946 चे रॉयल इंडियन नेव्हीचे बंड, बंगालमधील वाटेकरी शेतकऱ्यांचे तेभागा आंदोलन आणि निजामाच्या सत्तेविरुद्ध सुरू झालेला तेलंगणचा सशस्त्र लढा. यांतली एकही घटना नव्या पक्षाची स्थापना नाही. जुना पक्ष आणि त्यातून फुटून निघालेला पक्ष यांची वर्षे वेगळी ठेवणे हाच या प्रश्नाचा गाभा आहे.

भारतातील कम्युनिस्ट चळवळीची वाटचाल तीन टप्प्यांत लक्षात ठेवली की या प्रकारचे प्रश्न सोपे होतात. पहिला टप्पा स्थापनेचा : 1920 मध्ये ताश्कंद येथे स्थलांतरित कार्यकर्त्यांचा गट आणि डिसेंबर 1925 मध्ये कानपूर येथे भारतातली स्थापना परिषद. दुसरा टप्पा स्वातंत्र्यपूर्व व स्वातंत्र्योत्तर संघर्षांचा : 1946 चे तेभागा आंदोलन, तेलंगणचा सशस्त्र लढा, आणि 1951-52 मध्ये संसदीय राजकारणात प्रवेश. तिसरा टप्पा फुटींचा, आणि तोच परीक्षेत सर्वाधिक येतो. 1964 ची फूट भारतीय कम्युनिस्ट पक्षातून मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष वेगळा करते; तिची कारणे तीन पातळ्यांवर आहेत — आंतरराष्ट्रीय (चीन-सोव्हिएत मतभेद), राष्ट्रीय (1962 च्या युद्धानंतर स्वतःच्या सरकारविषयीची भूमिका आणि काँग्रेसशी असलेले संबंध) आणि पक्षांतर्गत (डांगे यांच्या पत्रांचा वाद आणि नेतृत्वाचा प्रश्न). त्यानंतर 1967-69 मध्ये नक्षलबारीच्या उठावातून तिसरी धारा निघाली. या तीन टप्प्यांत कोणती संघटना कधी जन्मली एवढे नीट लक्षात असले की 'कोणत्या वर्षी स्थापना' या प्रकारचे प्रश्न आपोआप सुटतात, कारण त्यांतले चुकीचे पर्याय बहुधा दुसऱ्या एखाद्या टप्प्यातली खरी वर्षे असतात.

आयोग राजकीय पक्षांच्या स्थापनेची वर्षे विचारतो, आणि तो ती अशा प्रकारे विचारतो की केवळ आकडा पाठ करून भागत नाही. इथे चारही पर्याय भारतीय कम्युनिस्ट इतिहासातली खरीखुरी वर्षे आहेत, आणि एकही पर्याय हास्यास्पद नाही — 1956 वैचारिक फुटीचे, 1946 चळवळीच्या शिखराचे, 1964 पक्षस्थापनेचे आणि 1986 पक्षाच्या सत्ताकाळाचे. अशा प्रश्नात 'कोणते वर्ष ओळखीचे वाटते' या निकषावर उत्तर देणे धोकादायक असते, कारण चारही ओळी ओळखीच्या वाटतात. योग्य पद्धत म्हणजे प्रश्न नेमके काय विचारतो हे ठरवणे — इथे तो पक्षाच्या स्थापनेचे वर्ष विचारतो, फुटीच्या कारणांचा प्रारंभ नाही आणि पक्षाच्या उत्कर्षाचा काळ नाही. महाराष्ट्रासाठी या विषयाला एक स्थानिक बाजूही आहे : श्री. अ. डांगे हे मुंबईतले कामगार चळवळीचे नेते होते आणि गिरणी कामगारांच्या संघटनांच्या इतिहासात त्यांचे नाव वारंवार येते, त्यामुळे 1964 च्या फुटीचा तपशील महाराष्ट्राच्या कामगार चळवळीच्या प्रश्नांशीही जोडला जातो. पक्षांच्या स्थापनेची वर्षे तयार करताना ती एका ओळीत — पक्ष, वर्ष, ठिकाण, कोणापासून फुटला — अशी लिहून ठेवणे सर्वाधिक उपयोगी पडते.

• मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाची स्थापना 1964 मध्ये झाली; पक्ष 7 नोव्हेंबर 1964 ही आपली स्थापनातारीख मानतो. त्या दिवशी कलकत्त्यात भरलेले पक्षाचे सातवे अधिवेशन संपले.
• 11 एप्रिल 1964 रोजी भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाच्या राष्ट्रीय परिषदेच्या बैठकीतून बत्तीस सदस्यांनी सभात्याग केला आणि नेतृत्वावर सुधारणावादाचा व काँग्रेसशी अवाजवी जवळिकीचा आरोप केला.
• त्या बत्तीस जणांचे अधिवेशन 7 ते 11 जुलै 1964 या काळात आंध्र प्रदेशातील तेनाली येथे भरले आणि तिथे पक्षाचे सातवे अधिवेशन स्वतंत्रपणे घेण्याचा निर्णय झाला.
• फुटीचे तात्कालिक निमित्त म्हणजे राष्ट्रीय अभिलेखागारातून 1964 मध्ये बाहेर आलेली चार पत्रे, ज्यांवरून श्री. अ. डांगे यांनी 1920 च्या दशकात ब्रिटिश सत्तेकडे सुटकेसाठी नरमाईची भाषा वापरली होती असे दिसत होते; राष्ट्रीय परिषदेने ती बनावट ठरवून चौकशीची मागणी फेटाळली.
• फुटीची खोल कारणे दोन होती — चीन आणि सोव्हिएत संघ यांच्यातील मतभेद, आणि 1962 च्या भारत-चीन युद्धाने भारतीय कम्युनिस्टांसमोर उभा केलेला स्वतःच्या सरकारविषयीच्या भूमिकेचा प्रश्न. भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची स्वतःची स्थापना याहून खूप जुनी आहे — 1920 चा ताश्कंदचा गट आणि डिसेंबर 1925 ची कानपूर परिषद.

• वैचारिक वादाची सुरुवात आणि पक्षाची स्थापना एकच मानणे. चीन-सोव्हिएत मतभेद 1956 पासून वाढत गेला, पण त्यातून वेगळा पक्ष उभा राहिला तो 1964 मध्ये.
• अखंड भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे वर्ष मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाला लावणे. मूळ पक्षाची भारतातली स्थापना परिषद डिसेंबर 1925 मध्ये कानपूरला भरली; 1964 चा पक्ष त्यातून फुटून निघालेला आहे.
• पक्षाच्या सत्ताकाळाला त्याचा स्थापनाकाळ समजणे. 1977 पासूनचा पश्चिम बंगालमधील दीर्घ सत्ताकाळ हा पक्षाच्या उत्कर्षाचा काळ आहे, जन्माचा नाही.
• पर्याय कालानुक्रमाने छापले असतील असे गृहीत धरणे — इथे ते 1956, 1986, 1946, 1964 या क्रमाने छापले आहेत आणि बरोबर उत्तर शेवटच्या ओळीत आहे.

राजकीय पक्ष आणि संघटनांच्या स्थापनेची वर्षे हा आयोगाचा नियमित विषय आहे आणि तो तीन आकारांत येतो. पहिला — 'अमुक पक्षाची स्थापना कधी झाली' असा थेट प्रश्न, जसा हा आहे; त्यात चुकीचे पर्याय बहुधा त्याच चळवळीच्या इतिहासातली इतर खरी वर्षे असतात, म्हणून ओळखीच्या वाटणाऱ्या आकड्यावर थांबू नये. दुसरा — जोडणीचा प्रश्न, ज्यात डावीकडे संघटना आणि उजवीकडे स्थापनेचे वर्ष किंवा संस्थापकाचे नाव असते. तिसरा — कारणमीमांसेचा प्रश्न : 'खालीलपैकी कोणते कारण 1964 च्या फुटीशी संबंधित नाही' अशा स्वरूपाचा, जो केवळ वर्ष पाठ करून सुटत नाही आणि त्यासाठी फुटीमागचे तीन स्तर माहीत असावे लागतात. या तिन्हींसाठी उपयोगी पडणारी तयारी म्हणजे प्रत्येक पक्षाची चार भागांची नोंद — नाव, वर्ष, ठिकाण आणि कोणापासून वेगळा झाला.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाच्या राष्ट्रीय परिषदेच्या बैठकीतून बत्तीस सदस्यांनी सभात्याग करून 1964 च्या फुटीला सुरुवात केली, ती बैठक कोणत्या दिवशी झाली ?

  • (a)11 एप्रिल 1964
  • (b)7 जुलै 1964
  • (c)7 नोव्हेंबर 1964
  • (d)26 जानेवारी 1964

  उत्तर(a) 11 एप्रिल 1964. त्या दिवशी राष्ट्रीय परिषदेच्या बैठकीतून बत्तीस सदस्य बाहेर पडले आणि त्यांनी नेतृत्वावर सुधारणावादाचा व काँग्रेसशी अवाजवी जवळिकीचा आरोप केला. पुढे 7 ते 11 जुलै 1964 या काळात तेनाली येथे त्यांचे अधिवेशन भरले, आणि कलकत्त्यातील सातवे अधिवेशन 7 नोव्हेंबर 1964 रोजी संपले — तीच तारीख मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष आपला स्थापनादिन मानतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1964 च्या भारतीय कम्युनिस्ट पक्षातील फुटीचे तात्कालिक निमित्त काय होते ?

  • (a)1962 च्या भारत-चीन युद्धात घ्यावयाची भूमिका
  • (b)राष्ट्रीय अभिलेखागारातून बाहेर आलेली श्री. अ. डांगे यांची चार पत्रे
  • (c)1957 च्या केरळ सरकारची बरखास्ती
  • (d)पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीतील पराभव

  उत्तर(b) राष्ट्रीय अभिलेखागारातून बाहेर आलेली श्री. अ. डांगे यांची चार पत्रे. त्यांवरून डांगे यांनी 1920 च्या दशकात ब्रिटिश सत्तेकडे सुटकेसाठी नरमाईची भाषा वापरली होती असे दिसत होते; डाव्या गटाने चौकशीची मागणी केली आणि राष्ट्रीय परिषदेने ती फेटाळून पत्रे बनावट ठरवली. 1962 चे युद्ध आणि चीन-सोव्हिएत मतभेद ही फुटीची खोल कारणे होती, पण 11 एप्रिल 1964 च्या सभात्यागाचे थेट निमित्त ही पत्रेच होती.