MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 73 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3), जो एकट्या विधान (d) चे नाव घेतो. काहीही करण्यापूर्वी प्रश्न पुन्हा वाचा. तो विचारतो की राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत थेट भाग कोण घेत नाही; म्हणजे यादीतला ज्याला मतच नाही तो शोधायचा आहे, आणि जे मतदान करतात त्या सर्वांना नाकारायचे आहे. इथे एक इशारा मुद्दाम मोठ्या आवाजात द्यायला हवा. या प्रश्नपत्रिकेत सात नकारात्मक किंवा वगळणी करणारे प्रश्न आहेत, आणि मराठी स्तंभात त्यांपैकी पाच प्रश्नांत नकारदर्शक शब्द ठळक अक्षरांत छापला आहे — पण या प्रश्नात नाही. इथला 'नाही' हा शब्द साध्या अक्षरांत आहे, आणि इंग्रजी स्तंभातील 'not' हाही साध्या अक्षरांतच आहे; म्हणजे या एका प्रश्नात दोन्हीपैकी कोणत्याही भाषेच्या वाचकाला मुद्रणाकडून सूचना मिळत नाही. याउलट लगेच आधीचा प्रश्न, जो होकारार्थी आहे, त्यातला 'बरोबर' हा शब्द मात्र ठळक छापलेला आहे. म्हणजे सत्तर प्रश्न ठळक अक्षरांच्या इशाऱ्यांची सवय लावून घेतल्यानंतर, ज्या एका ठिकाणी उलटी वाचणी सर्वात महाग पडते तिथेच इशारा गायब होतो. हा प्रश्न नजरेखालून घालायचा नाही, वाचायचा आहे. आता कायदा. कलम 54 सांगते की राष्ट्रपतींची निवड एका निर्वाचक गणाकडून होते, आणि त्या गणात संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित सदस्य व राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य येतात. 1992 च्या 70 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने या कलमाला एक स्पष्टीकरण जोडून, या प्रयोजनापुरता 'राज्य' या शब्दात राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली आणि केंद्रशासित प्रदेश पुडुचेरी यांचाही समावेश केला; त्यामुळे या दोन विधानसभांचे निर्वाचित सदस्यही मतदान करतात. यातून पहिली तीन विधाने निकालात निघतात : लोकसभा व राज्यसभेचे निर्वाचित सदस्य मतदान करतात, राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य मतदान करतात, आणि दिल्ली व पुडुचेरीच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्यही मतदान करतात. उरते ते विधान (d), आणि ते दोनदा वगळले जाते. पहिले कारण : संविधानाची यादी फक्त विधानसभांचा उल्लेख करते, त्यामुळे राज्य विधान परिषदेच्या कोणत्याही सदस्याचा — तो निवडून आलेला असो की नामनिर्देशित — राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीशी काहीही संबंध नाही; राज्य विधिमंडळाचे वरिष्ठ सभागृह निर्वाचक गणातून पूर्णपणे वगळलेले आहे. दुसरे कारण : कलम सर्वत्र 'निर्वाचित सदस्य' असेच म्हणते, म्हणून नामनिर्देशित सदस्य सर्वत्र वगळले जातात — राज्यसभेवर नामनिर्देशित होणारे बारा सदस्य मतदान करत नाहीत, आणि कोणत्याही विधानसभेवरील नामनिर्देशित सदस्यही करत नाहीत. विधान परिषदेचे निवडून आलेले आणि नामनिर्देशित असे दोन्ही सदस्य एकाच ओळीत नाव घेऊन विधान (d) या दोन्ही अपात्रता एकत्र आणते. या रचनेमागचे कारणही जाणून घेण्यासारखे आहे. राष्ट्रपती हे संपूर्ण संघराज्यीय रचनेचे प्रमुख असतात, आणि निर्वाचक गण अशा प्रकारे बांधला आहे की सर्व राज्यांच्या मतांचे एकत्रित मूल्य संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या मतांच्या एकत्रित मूल्याइतके भरावे; त्यात प्रत्येक राज्याला त्याच्या लोकसंख्येनुसार भार दिला जातो. निवडून न येता नामनिर्देशित झालेले सदस्य वगळले जातात, कारण हा गण मतदारांची पसंती प्रतिबिंबित करण्यासाठी आहे; आणि विधान परिषदा वगळल्या जातात, कारण त्या थेट निवडून आलेल्या संस्था नाहीत आणि त्या फक्त काही राज्यांतच अस्तित्वात आहेत.

• (1)(a), (b) — हा पर्याय विधान (a) आणि विधान (b) यांचे नाव घेतो, आणि ती दोन्ही मतदान न करणाऱ्यांचे नव्हे तर मतदान करणाऱ्यांचे वर्णन करतात. कलम 54 संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित सदस्य आणि राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य यांनाच निर्वाचक गणाच्या केंद्रस्थानी ठेवते — कलमात नावानिशी उल्लेख असलेल्या दोन शाखा त्याच आहेत. विधान (a) मधला 'निवडलेले' हा शब्द नेमके काय काम करतो ते पाहा : त्याच शब्दामुळे ते विधान अचूक ठरते. राष्ट्रपतींकडून राज्यसभेवर नामनिर्देशित होणारे बारा सदस्य या निवडणुकीत मतदान करत नाहीत, आणि तरीही विधान (a) बरोबरच राहते, कारण ते फक्त निवडून आलेल्या सदस्यांविषयी बोलते. नकारात्मक प्रश्नात असे 'बरोबर' विधान निवडणे ही सर्वात नेहमीची चूक असते, आणि इथे नकारदर्शक शब्द ठळक छापलेला नसल्याने ती चूक होण्याची शक्यता आणखी वाढते.
• (2)(b), (c) — हा पर्याय विधान (b) आणि विधान (c) यांचे नाव घेतो — म्हणजे राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य आणि दिल्ली व पुडुचेरीच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य — आणि हे दोघेही मतदान करतात. यांतले दुसरे विधान अधिक मनोरंजक आहे, आणि नेमक्या तिथेच चांगली तयारी असलेला उमेदवार स्वतःला चुकीच्या दिशेने वळवून घेऊ शकतो. सर्वसाधारण नियम असा की केंद्रशासित प्रदेश राष्ट्रपतींच्या निर्वाचक गणाबाहेर असतात, आणि बहुतेकांच्या बाबतीत तो नियम आजही खरा आहे. पण 1992 च्या 70 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने कलम 54 ला स्पष्टीकरण जोडून दिल्ली व पुडुचेरी या दोन विधानसभा असलेल्या प्रदेशांना या प्रयोजनापुरते 'राज्य' मानले. म्हणून हे दोन अपवाद लक्षात ठेवावेत — आणि तेवढेच दोन; इतर कोणत्याही केंद्रशासित प्रदेशाला हे लागू नाही.
• (4)(a), (c) — हा पर्याय विधान (a) आणि विधान (c) यांचे नाव घेतो — म्हणजे संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित सदस्य आणि दिल्ली व पुडुचेरीच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य — आणि इथेही दोन्ही वगळलेल्यांचे नव्हे तर सहभागी होणाऱ्यांचे वर्णन करतात. आधीच्या पर्यायाचाच हा दुसरा अवतार असून तो दिल्ली व पुडुचेरीच्या स्थानाविषयीच्या त्याच गैरसमजातून तयार झाला आहे; त्याचा उपयोग संपूर्ण नकाशा एकदाच पक्का करून घेण्यासाठी करावा. राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत मतदान करणारे कोण — लोकसभेचे निर्वाचित सदस्य, राज्यसभेचे निर्वाचित सदस्य, सर्व राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य, आणि दिल्ली व पुडुचेरीच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य. मतदान न करणारे कोण — दोन्ही सभागृहांचे व विधानसभांचे नामनिर्देशित सदस्य, आणि राज्य विधान परिषदांचे सर्व सदस्य. हे दोन गट लक्षात ठेवले की या विषयावरचा कोणताही प्रश्न सुटतो.

राष्ट्रपतींची निवड प्रत्यक्ष जनतेकडून होत नाही, तर एका निर्वाचक गणाकडून होते. कलम 54 नुसार या गणात संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित सदस्य आणि राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य येतात; 1992 च्या 70 व्या घटनादुरुस्तीने जोडलेल्या स्पष्टीकरणामुळे दिल्ली व पुडुचेरी या विधानसभा असलेल्या दोन केंद्रशासित प्रदेशांचे निर्वाचित सदस्यही त्यात येतात. दोन्ही सभागृहांचे व विधानसभांचे नामनिर्देशित सदस्य, आणि राज्य विधान परिषदांचे सर्वच सदस्य — निवडून आलेले असोत की नामनिर्देशित — या गणाबाहेर असतात. कलम 55 निवडणुकीची पद्धत सांगते : शक्य तितके एकसारखे प्रतिनिधित्व मिळावे यासाठी प्रत्येक आमदाराच्या मताचे मूल्य त्याच्या राज्याच्या लोकसंख्येला विधानसभेच्या निर्वाचित सदस्यसंख्येने भागून, त्या भागाकाराला हजाराने भागून काढले जाते; आणि सर्व आमदारांच्या मतांचे एकत्रित मूल्य सर्व खासदारांच्या मतांच्या एकत्रित मूल्याइतके भरेल अशा रीतीने प्रत्येक खासदाराच्या मताचे मूल्य ठरवले जाते. मतदान एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने आणि गुप्त मतपत्रिकेने होते; विजयी होण्यासाठी उमेदवाराला ठरलेला कोटा मिळवावा लागतो. सध्या मतमूल्याच्या गणनेसाठी 1971 च्या जनगणनेतील लोकसंख्या वापरली जाते. निवडणुकीविषयीचे सर्व वाद सर्वोच्च न्यायालयाकडे जातात आणि त्याचा निर्णय अंतिम असतो; उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीचा निर्वाचक गण मात्र वेगळा असून त्यात फक्त संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सदस्य असतात — आणि तिथे नामनिर्देशित सदस्यही मतदान करतात.

राष्ट्रपतींची निवडणूक हा एमपीएससीच्या राज्यशास्त्र भागातील ठरलेला विषय आहे, आणि त्यातला सर्वाधिक विचारला जाणारा तुकडा म्हणजे निर्वाचक गणात कोण आणि कोण नाही. या प्रश्नाचे खरे वैशिष्ट्य मात्र त्याच्या मांडणीत आहे, आणि ते या पेपरातील प्रत्येक मराठी वाचकाने लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. पेपरात सात नकारात्मक प्रश्न आहेत; मराठी स्तंभात त्यांपैकी पाचांत नकारदर्शक शब्द ठळक अक्षरांत छापला आहे. उरलेल्या दोहोंपैकी एका प्रश्नात तो फक्त इंग्रजी स्तंभात ठळक आहे, आणि याच प्रश्नात तो दोन्हीपैकी कोणत्याही स्तंभात ठळक नाही. म्हणजे ठळकपणाची खूण या पेपरात नियमाने वापरलेली नाही, आणि तिच्यावर विसंबून वाचणारा उमेदवार नेमका इथेच फसतो. यातून काढायचा धडा सोपा पण मोलाचा आहे : नकारदर्शक शब्द शोधणे हे उमेदवाराचे काम आहे, प्रश्नपत्रिकेचे नाही. प्रत्येक प्रश्नाचे शेवटचे वाक्य वाचून 'हा प्रश्न काय मागतो — बरोबर की चूक, आहे की नाही' एवढे स्वतःशी नोंदवण्याची सवय लावली की अशा सापळ्यांचा धोका संपतो. या प्रश्नाची आणखी एक बाजू म्हणजे तो एका सामान्य नियमाला असलेले दोन अपवाद तपासतो — दिल्ली व पुडुचेरी — आणि असे अपवाद परीक्षकाला नेहमीच आवडतात.

• कलम 54 नुसार राष्ट्रपतींच्या निर्वाचक गणात संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित सदस्य आणि राज्यांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य येतात; 1992 च्या 70 व्या घटनादुरुस्तीने जोडलेल्या स्पष्टीकरणामुळे दिल्ली व पुडुचेरीच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्यही त्यात आले.
• राज्य विधान परिषदेचा एकही सदस्य — निवडून आलेला असो की नामनिर्देशित — राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत भाग घेत नाही, कारण संविधानाची यादी फक्त विधानसभांचा उल्लेख करते.
• कलम सर्वत्र 'निर्वाचित सदस्य' असे म्हणत असल्याने नामनिर्देशित सदस्य सर्वत्र वगळले जातात — राज्यसभेवर नामनिर्देशित होणारे बारा सदस्य आणि विधानसभांवरील नामनिर्देशित सदस्य मतदान करत नाहीत.
• कलम 55 नुसार मतदान एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने व गुप्त मतपत्रिकेने होते; आमदाराच्या मताचे मूल्य राज्याच्या लोकसंख्येवरून ठरते आणि सर्व आमदारांच्या मतांचे एकत्रित मूल्य सर्व खासदारांच्या मतांच्या एकत्रित मूल्याइतके ठेवले जाते.
• उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीचा निर्वाचक गण वेगळा असून त्यात फक्त संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सदस्य असतात, आणि तिथे नामनिर्देशित सदस्यही मतदान करतात; राज्यांचा त्यात सहभाग नसतो.

• नकारात्मक प्रश्न असल्याचे लक्षातच न येणे; या प्रश्नात 'नाही' हा शब्द दोन्हीपैकी कोणत्याही स्तंभात ठळक छापलेला नाही, तर लगेच आधीच्या प्रश्नातील 'बरोबर' मात्र ठळक आहे
• ठळक अक्षरांच्या खुणेवर विसंबून राहणे; या पेपरातील सात नकारात्मक प्रश्नांपैकी मराठी स्तंभात फक्त पाचांतच ती खूण वापरली आहे
• विधान परिषदेचे निवडून आलेले सदस्य मतदान करत असतील असे मानणे; परिषदेचा एकही सदस्य निर्वाचक गणात येत नाही, कारण कलम फक्त विधानसभांचा उल्लेख करते
• सर्व केंद्रशासित प्रदेश निर्वाचक गणाबाहेर असतात असे मानणे; दिल्ली व पुडुचेरी हे दोन अपवाद 70 व्या घटनादुरुस्तीने निर्माण केले आहेत

राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीवर एमपीएससी ठरावीक साच्यांचे प्रश्न विचारते : निर्वाचक गणात कोण येते व कोण येत नाही, मतमूल्य कसे ठरते, मतदानाची पद्धत कोणती, आणि निवडणुकीचे वाद कोणाकडे जातात. यांपैकी पहिला प्रकार सर्वाधिक येतो आणि तो बहुधा या प्रश्नासारख्या नकारात्मक मांडणीत विचारला जातो, कारण त्यात 'नामनिर्देशित सदस्य' व 'विधान परिषद' हे दोन वगळलेले गट एकाच ओळीत ठेवून सापळा रचता येतो. राष्ट्रपती व उपराष्ट्रपती यांच्या निवडणुकीची तुलनाही वारंवार विचारली जाते, विशेषतः उपराष्ट्रपतींच्या गणात नामनिर्देशित सदस्य असतात हा मुद्दा. तयारीचा सर्वात उपयुक्त मार्ग म्हणजे 'मतदान करणारे' आणि 'मतदान न करणारे' अशा दोन याद्या स्वतंत्रपणे लिहून काढणे, आणि त्यांच्या शेजारी उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची तशीच जोडी ठेवणे. आणि नकारात्मक मांडणीचा धोका लक्षात घेता, प्रत्येक प्रश्नाचे शेवटचे वाक्य आधी वाचून तो काय मागतो हे नोंदवण्याची सवय याच विषयात सर्वात जास्त उपयोगी पडते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राष्ट्रपतींच्या निर्वाचक गणात खालीलपैकी कोणत्या केंद्रशासित प्रदेशांच्या विधानसभांचे निर्वाचित सदस्य समाविष्ट होतात ?

  • (a)फक्त दिल्ली
  • (b)दिल्ली आणि पुडुचेरी
  • (c)दिल्ली, पुडुचेरी आणि जम्मू आणि काश्मीर
  • (d)सर्व केंद्रशासित प्रदेश

  उत्तर(b) दिल्ली आणि पुडुचेरी. सर्वसाधारण नियमानुसार केंद्रशासित प्रदेश राष्ट्रपतींच्या निर्वाचक गणाबाहेर असतात, कारण कलम 54 फक्त राज्यांच्या विधानसभांचा उल्लेख करते. मात्र 1992 च्या 70 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने त्या कलमाला स्पष्टीकरण जोडून, या प्रयोजनापुरते 'राज्य' या शब्दात राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली व केंद्रशासित प्रदेश पुडुचेरी यांचा समावेश केला. म्हणून हे दोनच अपवाद आहेत, आणि त्यांतही फक्त निर्वाचित सदस्यच मतदान करतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीच्या निर्वाचक गणाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)त्यात संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सर्व सदस्य असतात, नामनिर्देशित सदस्यांसह
  • (b)त्यात फक्त लोकसभेचे निर्वाचित सदस्य असतात
  • (c)त्यात राज्यांच्या विधानसभांचे सदस्यही असतात
  • (d)त्यात राज्य विधान परिषदांचे सदस्य असतात

  उत्तर(a) त्यात संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे सर्व सदस्य असतात, नामनिर्देशित सदस्यांसह. राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीच्या तुलनेत हा नेमका फरक परीक्षकांना आवडतो : राष्ट्रपतींच्या गणात फक्त निर्वाचित सदस्य असतात आणि राज्यांच्या विधानसभाही सहभागी होतात, तर उपराष्ट्रपतींच्या गणात राज्यांचा सहभाग मुळीच नसतो आणि नामनिर्देशित खासदारही मतदान करतात. दोन्ही निवडणुका एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने व गुप्त मतपत्रिकेने होतात, आणि विधान परिषदेचे सदस्य दोन्हींपैकी कोणत्याही गणात येत नाहीत.