MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 62 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — हायड्रोक्लोरिक आम्ल आणि पेप्सिन. जठररस म्हणजे जठराच्या भिंतीतील जठरग्रंथींचा स्राव, आणि प्रश्न फक्त एवढेच विचारतो की नाव दिलेल्या पदार्थांपैकी कोणते तिथे तयार होतात — पुढे कुठेतरी अन्नावर काम करणारे कोणते, असे तो विचारत नाही. या ग्रंथींमधल्या तीन प्रकारच्या पेशी हे काम करतात. भित्तीय म्हणजेच ऑक्सिंटिक पेशी हायड्रोक्लोरिक आम्ल स्रवतात — मराठी स्तंभात हे नाव पूर्ण अक्षरांत छापले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात ते 'HCl' असे संक्षेपाने आले आहे — आणि त्याच पेशी आंतरिक घटकही स्रवतात, ज्याच्याशिवाय जीवनसत्त्व ब-12 पुढे आतड्यात शोषले जात नाही. मुख्य म्हणजेच पेप्टिक पेशी पेप्सिनोजेन स्रवतात; ते प्रथिनांचे तुकडे करणाऱ्या पेप्सिन या विकराचे निष्क्रिय पूर्वरूप आहे. श्लेष्मल पेशी अल्कधर्मी श्लेष्मा स्रवतात, जो जठराच्या भिंतीला आतून थर देतो आणि आम्लाला स्वतःच्याच जठराचे पचन करू देत नाही. म्हणजे जठरात एकत्र नांदणारे दोन पदार्थ नेमके तेच आहेत जे उत्तरतालिकेने जोडलेल्या पर्यायात आले आहेत; आणि ते एकत्र नांदतात याचे कारण असे की एकाशिवाय दुसऱ्याचे काम होत नाही. पेप्सिनोजेन निष्क्रिय स्वरूपातच स्रवले जाते, याचसाठी की ते स्वतःला जन्म देणाऱ्या पेशीचेच पचन करू नये; आणि त्याचे तुकडे करून त्याला सक्रिय पेप्सिनमध्ये बदलणारे हायड्रोक्लोरिक आम्लच असते. एकदा थोडे पेप्सिन तयार झाले की तेच आणखी पेप्सिनोजेन सक्रिय करू लागते, म्हणजे ही प्रक्रिया स्वयंउत्प्रेरित आहे. आम्ल आणखी तीन कामे करते. ते जठरातील घटकांचा सामू सुमारे 1.5 ते 3.5 इतका ठेवते — पेप्सिन ज्या टप्प्यात मुळात कार्यरत असते तो हाच टप्पा; लहान आतड्याच्या अल्कधर्मी वातावरणात तेच विकर निकामी होते. दुसरे, अन्नाबरोबर गिळलेले बहुतेक जीवाणू ते मारते. आणि तिसरे, जेवणातील प्रथिनांचे विकृतीकरण करून त्यांच्या घड्या उलगडते, जेणेकरून आतल्या पेप्टाइड बंधांपर्यंत पेप्सिनला पोहोचता येईल. मग पेप्सिन त्या लांब प्रथिनसाखळ्या तोडून प्रोटिओज व पेप्टोन असे छोटे तुकडे करते, आणि ते तुकडे लहान आतड्यात जाऊन स्वादुपिंडाच्या व आतड्याच्या विकरांकडून पूर्ण पचवले जातात. जठररसात याखेरीज थोडे आणखीही असते — जठरातील लायपेज, जे चरबीच्या पचनाची जुजबी सुरुवात करते, आणि रेनिन, जे दुधातील प्रथिन नासवते आणि तान्ह्या बाळांमध्ये महत्त्वाचे असते — पण जठररसाची ओळख ठरवणारे दोन घटक हायड्रोक्लोरिक आम्ल आणि पेप्सिन हेच. पर्यायांतील बाकी सर्व पदार्थ जठराखेरीज दुसरीकडे तयार होतात.

• (1)पेप्सिन आणि ट्रिप्सिन — पेप्सिन जठराचेच आहे हे खरे, पण ट्रिप्सिन जठराचे नाही; आणि या दोघांची जोडी लावणे ही या प्रश्नावरची सर्वात नेहमीची चूक आहे, कारण दोन्ही प्रथिनपाचक विकरे आहेत आणि एकाच धड्यात एकापाठोपाठ एक शिकवली जातात. ट्रिप्सिन हे स्वादुपिंडाचे विकर आहे. स्वादुपिंडाच्या पेशी ते निष्क्रिय ट्रिप्सिनोजेन या रूपात स्रवतात, ते स्वादुपिंडाच्या नलिकेतून ग्रहणीत उतरते, आणि तिथे आतड्याच्या अस्तरातील एन्टेरोकायनेज म्हणजेच एन्टेरोपेप्टिडेज या विकराकडून सक्रिय केले जाते; मग तयार झालेले ट्रिप्सिन स्वतः कायमोट्रिप्सिनोजेन व स्वादुपिंडाची इतर निष्क्रिय विकरे क्रमाक्रमाने सक्रिय करते. शिवाय ते पेप्सिनच्या अगदी उलट रासायनिक वातावरणात काम करते : स्वादुपिंडरस अल्कधर्मी असतो आणि जठरातून येणारे आम्ल तो उदासीन करतो. जठरात कोणते पदार्थ स्रवतात असा प्रश्न असताना स्वादुपिंडाच्या विकराचे नाव पर्यायात दिसणे हा तो पर्याय बाद करण्याचा सर्वात झटपट मार्ग आहे.
• (2)ट्रिप्सिन आणि हायड्रोक्लोरिक आम्ल — अर्धा बरोबर आणि अर्धा चूक — आणि तीच याची मोहिनी. हायड्रोक्लोरिक आम्ल हा खरोखर जठराचा स्राव आहे, भित्तीय पेशींकडून येणारा; पण ट्रिप्सिन जठरात मुळीच तयार होत नाही — ते स्वादुपिंडाचे प्रथिनपाचक विकर आहे, ट्रिप्सिनोजेन या रूपात स्रवते आणि ग्रहणीत एन्टेरोकायनेजकडून सक्रिय होते. शिवाय हा पर्याय उमेदवाराला रासायनिकदृष्ट्या अशक्य असलेली गोष्ट खरी मानायला सांगतो : ट्रिप्सिनला लहान आतड्यातील अल्कधर्मी सामू मानवतो, त्यामुळे 1.5 ते 3.5 सामू असलेल्या माध्यमात हायड्रोक्लोरिक आम्लाशेजारी बसलेले ट्रिप्सिन निकामीच होईल. एखाद्या पर्यायात स्वादुपिंडाचे विकर आणि जठरातील आम्ल एकाच यादीत आले असतील, तर त्या अंतर्गत विसंगतीवरूनच तो पर्याय तत्काळ नाकारता येतो.
• (4)अमायलोप्सिन आणि पेप्सिन — अमायलोप्सिन हे स्वादुपिंडाच्या अमायलेजचे जुने नाव आहे. स्वादुपिंडरसातील हे पिष्टमय पदार्थ तोडणारे विकर लहान आतड्यात स्टार्चवर काम करून त्याचे माल्टोजमध्ये रूपांतर करते. तो जठराचा स्राव नाही; एवढेच नव्हे तर माणसाच्या जठरातून पिष्टमय पदार्थ पचवणारे एकही विकर स्रवत नाही — स्टार्चचे पचन तोंडात लाळेतील अमायलेज म्हणजेच टायलिनने सुरू होते, जठरातील आम्लामुळे ते थांबते आणि आतड्यात पुन्हा सुरू होते. या पर्यायातील पेप्सिन जागच्या जागी बरोबर आहे, पण त्याचा जोडीदार चुकीचा असल्याने पूर्ण जोडी बाद ठरते. जुन्या नावांची त्रयी एकदाच पक्की करून टाकावी : टायलिन म्हणजे लाळेतील अमायलेज, अमायलोप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे अमायलेज आणि स्टीअप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे लायपेज — यांपैकी एकही जठराचा स्राव नाही.

जठररस हा जठराच्या भिंतीतील जठरग्रंथींचा स्राव असून त्याचे प्रमुख घटक चार आहेत : भित्तीय म्हणजेच ऑक्सिंटिक पेशींकडून येणारे हायड्रोक्लोरिक आम्ल, मुख्य म्हणजेच पेप्टिक पेशींकडून येणारे पेप्सिनोजेन, श्लेष्मल पेशींकडून येणारा अल्कधर्मी श्लेष्मा, आणि जीवनसत्त्व ब-12 च्या शोषणासाठी लागणारा आंतरिक घटक. पेप्सिनोजेन हे निष्क्रिय पूर्वरूप आहे; आम्ल त्याचे रूपांतर सक्रिय पेप्सिनमध्ये करते आणि पुढे पेप्सिन स्वतःच आणखी पेप्सिनोजेन सक्रिय करते. आम्लाची कामे तीन — पेप्सिन कार्यरत राहील असा 1.5 ते 3.5 इतका सामू राखणे, अन्नातील प्रथिनांचे विकृतीकरण करून त्यांच्या घड्या उलगडणे, आणि गिळल्या गेलेल्या बहुतेक जीवाणूंचा नाश करणे. पचनाचा उरलेला भाग जठराच्या बाहेर होतो. तोंडात लाळेतील अमायलेज म्हणजेच टायलिन स्टार्चवर काम सुरू करते; लहान आतड्यात स्वादुपिंडरस येतो, जो अल्कधर्मी असतो आणि त्यात प्रथिनांसाठी ट्रिप्सिन व कायमोट्रिप्सिन, स्टार्चसाठी अमायलेज म्हणजे अमायलोप्सिन आणि चरबीसाठी लायपेज म्हणजे स्टीअप्सिन असतात. ट्रिप्सिन ट्रिप्सिनोजेन या निष्क्रिय रूपात येते आणि ग्रहणीतील एन्टेरोकायनेजकडून सक्रिय होते; तेच पुढे स्वादुपिंडाची इतर निष्क्रिय विकरे सक्रिय करते. यकृताकडून येणारे पित्त चरबीचे इमल्सीकरण करते, पण त्यात एकही विकर नसते. या रचनेचा गाभा एकच — प्रत्येक विकराचे स्थान आणि त्याला मानवणारा सामू हे दोन्ही ठरलेले असतात.

मानवी पचनसंस्था हा एमपीएससीच्या विज्ञान विभागातील ठरलेला विषय आहे, आणि तिच्यातला सर्वाधिक विचारला जाणारा तुकडा म्हणजे 'कोणते विकर कुठे तयार होते'. या प्रश्नाची रचना नेमकी त्याच मुद्द्यावर बेतलेली आहे : चारही पर्यायांत ओळखीचीच नावे आहेत, आणि उमेदवाराने विकर ओळखणे नव्हे तर त्याचा पत्ता ओळखणे अपेक्षित आहे. जठर, स्वादुपिंड, लाळग्रंथी आणि आतडे यांची चार वेगळी यादी डोक्यात असेल तर असे प्रश्न काही सेकंदांत सुटतात; उलट सगळी विकरे एकाच लांबलचक यादीत लक्षात ठेवली असतील तर पेप्सिन आणि ट्रिप्सिन ही जोडी अगदी सहज खरी वाटते. मराठी स्तंभाची एक सोय इथे लक्षात घेण्यासारखी : इंग्रजी पर्यायांत 'HCl' असा संक्षेप छापला आहे, तर मराठी पर्यायांत 'हायड्रोक्लोरिक आम्ल' असे पूर्ण नाव आले आहे. अर्थ तोच, पण सूत्रापेक्षा पूर्ण नाव वाचणाऱ्याला ते आम्ल आहे हे लगेच दिसते. आयोग हाच विषय पुढे विकराचे कार्य, त्याला लागणारा सामू, निष्क्रिय पूर्वरूपांची नावे आणि जुन्या-नव्या नावांची जोडी अशा अनेक रूपांत विचारतो, त्यामुळे इथली तयारी एकाच प्रश्नापुरती उरत नाही.

• जठररस जठरग्रंथींकडून स्रवतो आणि त्याचे प्रमुख घटक म्हणजे भित्तीय (ऑक्सिंटिक) पेशींचे हायड्रोक्लोरिक आम्ल, मुख्य (पेप्टिक) पेशींचे पेप्सिनोजेन, श्लेष्मल पेशींचा श्लेष्मा, आणि जीवनसत्त्व ब-12 च्या शोषणासाठी लागणारा आंतरिक घटक.
• पेप्सिनोजेन स्रवते तेव्हा निष्क्रिय असते; हायड्रोक्लोरिक आम्ल त्याचे रूपांतर सक्रिय पेप्सिनमध्ये करते, आणि एकदा तयार झालेले पेप्सिन स्वतःच आणखी पेप्सिनोजेन सक्रिय करते. पेप्सिन प्रथिनांचे प्रोटिओज व पेप्टोन असे तुकडे करते.
• हायड्रोक्लोरिक आम्ल जठराचा सामू सुमारे 1.5 ते 3.5 इतका राखते — याच टप्प्यात पेप्सिन कार्यरत असते — शिवाय अन्नातील प्रथिनांचे विकृतीकरण करून पेप्टाइड बंध पेप्सिनला उपलब्ध करून देते आणि गिळलेले बहुतेक जीवाणू मारते.
• ट्रिप्सिन हे स्वादुपिंडाचे विकर आहे; ते ट्रिप्सिनोजेन या निष्क्रिय रूपात स्रवते आणि ग्रहणीत एन्टेरोकायनेज म्हणजेच एन्टेरोपेप्टिडेजकडून सक्रिय होते. ते अल्कधर्मी स्वादुपिंडरसात काम करते आणि स्वादुपिंडाची इतर निष्क्रिय विकरे सक्रिय करते.
• प्रश्नपत्रिकांत नेहमी छापली जाणारी जुनी नावे अशी : टायलिन म्हणजे लाळेतील अमायलेज, अमायलोप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे अमायलेज आणि स्टीअप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे लायपेज. यांपैकी एकही जठराचा स्राव नाही, आणि माणसाच्या जठरातून पिष्टमय पदार्थ पचवणारे एकही विकर स्रवत नाही.

• पेप्सिन आणि ट्रिप्सिन ही दोन्ही प्रथिनपाचक विकरे असल्याने ती एकाच अवयवाची आहेत असे मानणे; पेप्सिन जठराचे, तर ट्रिप्सिन स्वादुपिंडाचे आहे
• विकराचे नाव लक्षात ठेवणे पण त्याचे स्थान न ठेवणे — या प्रश्नात चारही पर्यायांतील नावे खरी आहेत, फरक फक्त त्यांच्या पत्त्याचा आहे
• जुनी नावे न ओळखणे — अमायलोप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे अमायलेज, टायलिन म्हणजे लाळेतील अमायलेज आणि स्टीअप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे लायपेज
• जठरातही पिष्टमय पदार्थांचे पचन होते असे गृहीत धरणे; माणसाच्या जठरात त्यासाठीचे विकर नाही आणि तोंडात सुरू झालेले स्टार्चचे पचन जठरातील आम्लामुळे थांबते

पचनसंस्था एमपीएससी अनेक ठरावीक आकारांत विचारते : नाव दिलेले विकर कोणत्या ग्रंथीचे, अमुक विकर कोणत्या घटकावर काम करते, अमुक स्रावाला मानवणारा सामू आम्लधर्मी की अल्कधर्मी, आणि पचनाच्या टप्प्यांचा क्रम लावा. या प्रश्नासारखी 'जोडी' रचना विशेष आवडती आहे, कारण एका जोडीतले एक नाव बरोबर आणि एक चूक ठेवले की अर्धवट तयारी असलेला उमेदवार लगेच अडकतो. त्याखेरीज पित्तात विकर नसणे, आंतरिक घटक व जीवनसत्त्व ब-12 चा संबंध, आणि निष्क्रिय पूर्वरूपांची नावे हे तीन मुद्दे वारंवार येतात. सर्वात उपयुक्त तयारी म्हणजे लाळ, जठररस, स्वादुपिंडरस, पित्त आणि आतड्याचा रस असे पाच स्तंभ असलेला एक तक्ता — प्रत्येक स्तंभात त्या स्रावातील घटक, त्यांचे कार्य आणि त्याचा सामू. असा तक्ता एकदा पाठ झाला की या प्रकारच्या कोणत्याही जोडी-प्रश्नाला वेगळी तयारी लागत नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जठरातील पेप्सिनोजेनचे रूपांतर सक्रिय पेप्सिनमध्ये कशामुळे होते ?

  • (a)एन्टेरोकायनेज
  • (b)हायड्रोक्लोरिक आम्ल
  • (c)पित्त
  • (d)लाळेतील अमायलेज

  उत्तर(b) हायड्रोक्लोरिक आम्ल. मुख्य म्हणजेच पेप्टिक पेशी पेप्सिनोजेन हे निष्क्रिय पूर्वरूप स्रवतात, जेणेकरून ते स्वतःला जन्म देणाऱ्या पेशीचेच पचन करू नये; भित्तीय पेशींकडून येणारे हायड्रोक्लोरिक आम्ल त्याचे तुकडे करून त्याला सक्रिय पेप्सिन बनवते, आणि नंतर पेप्सिन स्वतःच आणखी पेप्सिनोजेन सक्रिय करू लागते. एन्टेरोकायनेज ग्रहणीत असते आणि ते ट्रिप्सिनोजेनला सक्रिय करते, पेप्सिनोजेनला नाही. पित्तात एकही पाचक विकर नसतो आणि लाळेतील अमायलेज स्टार्चवर काम करते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणते विकर स्वादुपिंडाकडून स्रवत नाही ?

  • (a)ट्रिप्सिन
  • (b)अमायलोप्सिन
  • (c)स्टीअप्सिन
  • (d)टायलिन

  उत्तर(d) टायलिन. टायलिन हे लाळेतील अमायलेजचे जुने नाव असून ते लाळग्रंथींकडून स्रवते आणि तोंडातच स्टार्चचे पचन सुरू करते. ट्रिप्सिन हे स्वादुपिंडाचे प्रथिनपाचक विकर आहे आणि ट्रिप्सिनोजेन या निष्क्रिय रूपात स्रवते; अमायलोप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे अमायलेज, जे स्टार्चचे माल्टोजमध्ये रूपांतर करते; आणि स्टीअप्सिन म्हणजे स्वादुपिंडाचे लायपेज, जे चरबीवर काम करते. जुनी नावे ओळखता आली की असा प्रश्न सोपा होतो.