MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 63 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3), म्हणजे (b), (d), (a), (c) — उजवी लहान पोकळी, मग उजवी मोठी पोकळी, मग डावी लहान पोकळी, आणि शेवटी डावी मोठी पोकळी. मराठी स्तंभात हृदयाचे चार कप्पे शरीरशास्त्रीय नावांऐवजी 'लहान पोकळी' आणि 'मोठी पोकळी' अशा वर्णनात्मक नावांनी छापले आहेत; लहान पोकळी म्हणजे कर्णिका आणि मोठी पोकळी म्हणजे जवनिका, एवढी जोडणी करून घेतली की प्रश्न अर्धा सुटतो. आता रक्ताचा एकच घोट पकडून त्याच्यामागे फेरी मारली की क्रम आपोआप लिहिला जातो. शरीराचे काम उरकून आलेले ऑक्सिजनविरहित रक्त ऊर्ध्व व अधर महाशिरांमधून उजव्या लहान पोकळीत ओतते. ती पोकळी आकुंचन पावली की ते रक्त त्रिदल झडपेतून उजव्या मोठ्या पोकळीत जाते. मग उजवी मोठी पोकळी आकुंचन पावून ते अर्धचंद्राकृती झडपेतून फुप्फुस रोहिणीत ढकलते, आणि ती रोहिणी ते फुप्फुसांकडे नेते — ऑक्सिजनविरहित रक्त वाहणारी शरीरातील ही एकमेव रोहिणी. फुप्फुसातील वायुकोशांभोवतीच्या केशवाहिन्यांत ते कार्बन डायऑक्साइड सोडते व ऑक्सिजन घेते, आणि फुप्फुस नीलांमधून — ऑक्सिजनयुक्त रक्त वाहणाऱ्या एकमेव नीला — डाव्या लहान पोकळीत परतते. तिथून द्विदल म्हणजेच मायट्रल झडपेतून ते डाव्या मोठ्या पोकळीत उतरते, आणि डावी मोठी पोकळी ते महारोहिणीतून संपूर्ण शरीराकडे पाठवते; तिथले काम उरकून ते पुन्हा उजव्या लहान पोकळीत येते आणि फेरी नव्याने सुरू होते. क्रम आधी उजव्या बाजूचे दोन कप्पे आणि मग डाव्या बाजूचे दोन कप्पे असा का लागतो, आणि 'दोन्ही लहान पोकळ्या मग दोन्ही मोठ्या पोकळ्या' असा का लागत नाही, याचे कारण एकच : सस्तन प्राण्यांच्या हृदयाच्या दोन्ही बाजू आंतरकर्णिका व आंतरजवनिका पटलांनी पूर्णपणे वेगळ्या केलेल्या असतात, आणि हृदयाच्या आतून उजव्या बाजूकडून डाव्या बाजूकडे जाणारा मार्गच अस्तित्वात नाही. तिकडे जाण्याचा एकमेव रस्ता फुप्फुसांमधून जातो. यालाच दुहेरी रक्ताभिसरण म्हणतात — शरीराची एक पूर्ण फेरी होण्यासाठी रक्ताला हृदयातून दोनदा जावे लागते : एकदा उजव्या मोठ्या पोकळीपासून डाव्या लहान पोकळीपर्यंतच्या फुप्फुसीय फेरीत, आणि एकदा डाव्या मोठ्या पोकळीपासून उजव्या लहान पोकळीपर्यंतच्या शारीरिक फेरीत. हृदयाचे चार कप्पे आणि दोन्ही बाजूंची ही पूर्ण फारकत यांमुळे ऑक्सिजनयुक्त व ऑक्सिजनविरहित रक्त कधीही मिसळत नाही, आणि उष्ण रक्ताच्या प्राण्याला लागणारा उच्च चयापचय दर तेवढ्यामुळेच शक्य होतो. फुप्फुसांपुरतेच नव्हे तर संपूर्ण शरीरभर रक्त ढकलावे लागत असल्याने डाव्या मोठ्या पोकळीची स्नायुभिंत चारही कप्प्यांत सर्वात जाड असते — हा मुद्दा स्वतंत्रपणे विचारला जाणारा आवडता मुद्दा आहे.

• (1)(b), (a), (d), (c) — हा क्रम वाचतो उजवी लहान पोकळी, डावी लहान पोकळी, उजवी मोठी पोकळी, डावी मोठी पोकळी — म्हणजे आधी दोन्ही लहान पोकळ्या आणि मग दोन्ही मोठ्या पोकळ्या. चुकीच्या पर्यायांतला हा सर्वात मोहक आहे, कारण हृदयाच्या आकृतीत कप्पे नेमके असेच काढलेले असतात, वर एक जोडी आणि खाली दुसरी; शिवाय 'दोन्ही लहान पोकळ्या एकत्र आकुंचन पावतात आणि दोन्ही मोठ्या पोकळ्या एकत्र आकुंचन पावतात' एवढेच अर्धवट आठवणारा उमेदवार ते एका घोट रक्ताचा प्रवासक्रम म्हणून वाचून टाकतो. तसे नाही. दोन्ही लहान पोकळ्या एकाच वेळी आकुंचन पावतात हे खरे, पण त्या दोन वेगवेगळ्या रक्तप्रवाहांवर काम करत असतात — उजवी शरीराकडून परतलेल्या रक्तावर आणि डावी फुप्फुसांकडून परतलेल्या रक्तावर. उजव्या लहान पोकळीतून डावीत काहीही जात नाही. जन्मानंतर आंतरकर्णिका पटल पूर्ण बंद असते — गर्भावस्थेतील त्यातले अंडाकार छिद्र जन्माच्या वेळी बंद होते आणि नंतर तिथे फक्त एक खळगा शिल्लक राहतो — त्यामुळे एका लहान पोकळीतून दुसरीत सरकणारा हा क्रम अस्तित्वातच नसलेला रस्ता वर्णन करतो.
• (2)(a), (b), (c), (d) — हा म्हणजे प्रश्नपत्रिकेने जशी यादी छापली आहे तशीच्या तशी उचललेली चार अक्षरे — डावी लहान पोकळी, उजवी लहान पोकळी, डावी मोठी पोकळी, उजवी मोठी पोकळी. हा पर्याय प्रश्नाचे उत्तर देत नाही, तो फक्त यादी पुन्हा वाचून दाखवतो, आणि तो दोनदा चुकतो. पहिली चूक : तो डाव्या लहान पोकळीपासून सुरू होतो, म्हणजे शरीराकडून नव्हे तर फुप्फुसांकडून रक्त येते त्या ठिकाणापासून — फेरीच्या मधोमध. दुसरी चूक : तो डाव्या लहान पोकळीतून उजव्या लहान पोकळीत जातो, आणि आंतरकर्णिका पटल पूर्ण असलेल्या हृदयात असा मार्ग नाही. क्रम लावण्याच्या किंवा जोड्या जुळवण्याच्या प्रश्नात 'छापलेल्या क्रमाचीच पुनरावृत्ती' करणारा पर्याय दिसला की त्याच्याकडे संशयानेच पाहावे — छापलेला क्रम ही परीक्षकाची मांडणी असते, उत्तर कधीच नसते.
• (4)(d), (c), (b), (a) — हा क्रम वाचतो उजवी मोठी पोकळी, डावी मोठी पोकळी, उजवी लहान पोकळी, डावी लहान पोकळी — म्हणजे छापलेल्या क्रमाचा नेमका उलटा, आणि तोही त्याच दोन कारणांनी चुकीचा. तो मोठ्या पोकळीपासून सुरू होतो, पण हृदयात येणारे रक्त नेहमी लहान पोकळीतच येते : मोठ्या पोकळ्या या रक्त बाहेर ढकलणाऱ्या पंपाच्या पोकळ्या आहेत आणि त्यांपैकी कोणत्याही पोकळीत एकही नीला उघडत नाही. शिवाय तो उजव्या मोठ्या पोकळीतून डाव्या मोठ्या पोकळीत जातो, जे सस्तन प्राण्यात अशक्य आहे, कारण आंतरजवनिका पटल पूर्ण असून ते दोन्ही मोठ्या पोकळ्या पूर्णपणे वेगळ्या ठेवते. हीच पूर्णता सस्तन प्राण्यांचे व पक्ष्यांचे हृदय उभयचरांच्या व बहुतेक सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या तीन कप्प्यांच्या हृदयापासून वेगळे ठरवते; त्या तीन कप्प्यांच्या हृदयात ऑक्सिजनयुक्त व ऑक्सिजनविरहित रक्त काही प्रमाणात मिसळतेच.

सस्तन प्राण्यांच्या हृदयाला चार कप्पे असतात : रक्त स्वीकारणाऱ्या पातळ भिंतीच्या दोन लहान पोकळ्या म्हणजे उजवी व डावी कर्णिका, आणि रक्त ढकलणाऱ्या जाड भिंतीच्या दोन मोठ्या पोकळ्या म्हणजे उजवी व डावी जवनिका. झडपा प्रवाह एकाच दिशेने ठेवतात — उजव्या कर्णिका व उजव्या जवनिकेदरम्यान त्रिदल झडप, डाव्या कर्णिका व डाव्या जवनिकेदरम्यान द्विदल म्हणजेच मायट्रल झडप, आणि फुप्फुस रोहिणी व महारोहिणी यांच्या तोंडाशी अर्धचंद्राकृती झडपा. रक्ताचा मार्ग हृदयातून आठाच्या आकड्यासारखा जातो. शरीराकडून येणारे ऑक्सिजनविरहित रक्त ऊर्ध्व व अधर महाशिरांमधून उजव्या कर्णिकेत येते, उजव्या जवनिकेत जाते आणि फुप्फुस रोहिणीतून फुप्फुसांकडे पाठवले जाते; ऑक्सिजनयुक्त रक्त फुप्फुस नीलांमधून डाव्या कर्णिकेत परतते, डाव्या जवनिकेत जाते आणि महारोहिणीतून संपूर्ण शरीराकडे ढकलले जाते. याला दुहेरी रक्ताभिसरण म्हणतात, कारण शरीराची एक पूर्ण फेरी होताना रक्ताला हृदयातून दोनदा जावे लागते. सस्तन प्राणी व पक्ष्यांत दोन्ही बाजू वेगळ्या करणारी पटले पूर्ण असतात, त्यामुळे दोन प्रकारचे रक्त कधीही मिसळत नाही; उभयचर व बहुतेक सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या तीन कप्प्यांच्या हृदयात ते मिसळते, तर माशांना दोनच कप्पे आणि एकेरी रक्ताभिसरण असते. हृदयाचा ठोका उजव्या कर्णिकेच्या भिंतीतील गतिनियंत्रक गाठीत सुरू होतो आणि कर्णिका-जवनिका गाठ व त्यापुढील तंतुजाळ्यामार्फत मोठ्या पोकळ्यांपर्यंत पोहोचतो; हृदयाच्या स्नायूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या हृद्रोहिण्या या महारोहिणीच्या पहिल्या शाखा असतात.

मानवी रक्ताभिसरण संस्था एमपीएससीच्या विज्ञान विभागात जवळजवळ प्रत्येक वेळी येते, आणि रक्ताचा मार्ग हा त्यातला सर्वाधिक विचारला जाणारा एकच मुद्दा आहे, कारण तोच मुद्दा क्रम लावण्याच्या रूपात, जोड्या जुळवण्याच्या रूपात, एका रक्तवाहिनीविषयीच्या प्रश्नाच्या रूपात किंवा विधानांच्या यादीच्या रूपात विचारता येतो. अशा क्रमाच्या प्रश्नातून आयोग खरे तर एवढेच तपासतो की उमेदवाराच्या डोक्यात चित्र आहे की नुसती यादी. चार कप्प्यांची चार नावे पाठ करणारा उमेदवार अडखळतो; उलट 'शरीर — उजवी बाजू — फुप्फुसे — डावी बाजू — शरीर' अशी फेरी ज्याला दिसते तो काही सेकंदांत उत्तर देतो आणि त्याच चार अक्षरांच्या कोणत्याही फेरबदलापासून सुरक्षित राहतो. या प्रश्नाच्या मांडणीतले दोन मुद्दे पुढच्यासाठी नोंदवण्यासारखे. पहिला, मराठी स्तंभ कर्णिका व जवनिका ही शरीरशास्त्रीय नावे न वापरता 'लहान पोकळी/कप्पा' व 'मोठी पोकळी/कप्पा' अशी वर्णनात्मक नावे वापरतो, तर इंग्रजी स्तंभात auricle व ventricle ही नावेच आली आहेत; दोन्ही स्तंभांतले वाचक एकाच रचनेबद्दल बोलत आहेत हे ओळखता आले पाहिजे. दुसरा, चारही विधाने पानावर दोन शेजारी शेजारी स्तंभांत छापली आहेत; ती केवळ मांडणी आहे आणि छापण्याच्या क्रमातून उत्तराविषयी काहीही सूचित होत नाही.

• सस्तन प्राण्यांच्या हृदयातील रक्ताचा मार्ग असा : महाशिरांमधून उजवी कर्णिका म्हणजे उजवी लहान पोकळी, मग उजवी जवनिका म्हणजे उजवी मोठी पोकळी, तिथून फुप्फुस रोहिणीने फुप्फुसांकडे, मग फुप्फुस नीलांनी डाव्या लहान पोकळीत, मग डावी मोठी पोकळी आणि तिथून महारोहिणीने संपूर्ण शरीराकडे.
• ऑक्सिजनविरहित रक्त वाहणारी एकमेव रोहिणी म्हणजे फुप्फुस रोहिणी आणि ऑक्सिजनयुक्त रक्त वाहणाऱ्या एकमेव नीला म्हणजे फुप्फुस नीला; रोहिणी व नीला हे शब्द रक्ताच्या स्थितीचा नव्हे तर हृदयाच्या संदर्भातील प्रवाहाच्या दिशेचा निर्देश करतात.
• सस्तन प्राण्यांचे हृदय आंतरकर्णिका व आंतरजवनिका पटलांनी पूर्णपणे विभागलेले असते, त्यामुळे हृदयाच्या आतून उजव्या बाजूकडून डाव्या बाजूकडे रक्त जाऊ शकत नाही; दोन बाजूंना जोडणारा एकमेव मार्ग फुप्फुसांमधून जातो — दुहेरी रक्ताभिसरण याचाच अर्थ आहे.
• प्रवाह एकाच दिशेने ठेवणाऱ्या झडपा म्हणजे उजव्या कर्णिका-जवनिकेदरम्यानची त्रिदल झडप, डाव्या कर्णिका-जवनिकेदरम्यानची द्विदल म्हणजेच मायट्रल झडप, आणि फुप्फुस रोहिणी व महारोहिणी यांच्या तोंडाशी असलेल्या अर्धचंद्राकृती झडपा.
• संपूर्ण शरीरभर रक्त ढकलावे लागत असल्याने डाव्या मोठ्या पोकळीची भिंत चारही कप्प्यांत सर्वात जाड असते, तर उजवी मोठी पोकळी फक्त फुप्फुसांपर्यंत रक्त पाठवते; हृदयाचा ठोका उजव्या कर्णिकेच्या भिंतीतील गतिनियंत्रक गाठीत सुरू होतो.

• 'आधी दोन्ही लहान पोकळ्या, मग दोन्ही मोठ्या पोकळ्या' असा क्रम लावणे; त्या दोन्ही लहान पोकळ्या एकाच वेळी आकुंचन पावतात हे खरे, पण त्या दोन वेगळ्या रक्तप्रवाहांवर काम करतात आणि जन्मानंतर त्यांच्यात रस्ता उरत नाही
• प्रश्नपत्रिकेने जशी यादी छापली तोच क्रम असलेला पर्याय निवडणे; छापलेला क्रम ही केवळ मांडणी असते आणि तो कधीच उत्तर नसतो
• सर्व रोहिण्या ऑक्सिजनयुक्त रक्त वाहतात असे गृहीत धरणे; फुप्फुस रोहिणी ऑक्सिजनविरहित रक्त वाहते आणि फुप्फुस नीला ऑक्सिजनयुक्त रक्त वाहतात
• मराठी स्तंभातील 'लहान पोकळी' व 'मोठी पोकळी' ही वर्णनात्मक नावे न ओळखणे; लहान पोकळी म्हणजे कर्णिका आणि मोठी पोकळी म्हणजे जवनिका, आणि तेवढी जोडणी न झाल्यास चारही पर्याय सारखेच दिसतात

रक्ताभिसरण संस्थेवरचे प्रश्न एमपीएससी इथल्यासारख्या क्रमाच्या रूपात विचारते, एका रक्तवाहिनीविषयीच्या नेमक्या प्रश्नाच्या रूपात विचारते — उदाहरणार्थ ऑक्सिजनविरहित रक्त वाहणारी रोहिणी कोणती — विविध पृष्ठवंशीय वर्गांतील हृदयाच्या कप्प्यांच्या संख्येची तुलना विचारते, आणि झडपा व गतिनियंत्रक गाठीवरही प्रश्न काढते. आयोग तीच चार नावे वेगळ्या क्रमाने वारंवार वापरतो, त्यामुळे स्वतःचा बचाव करण्याचा मार्ग म्हणजे पाठ केलेल्या अक्षरमालिकेवरून नव्हे तर फेरीच्या चित्रावरून उत्तर देणे. हा विषय रक्ताशी — रक्तगट, हिमोग्लोबिन, रक्तद्रवाचे घटक — आणि जीवनशैलीजन्य आजारांशीही जोडून विचारला जातो, कारण उच्च रक्तदाब व हृदयविकाराचा झटका हे चालू घडामोडींतील आरोग्यविषयक भागातही येतात. ज्या उमेदवाराला हृदयाची चार कप्पे, चार झडपा आणि सहा मोठ्या रक्तवाहिन्यांसह आकृती काढता येते आणि रक्ताच्या एका थेंबामागे संपूर्ण फेरी मारताना वाटेतल्या प्रत्येक रचनेचे नाव घेता येते, त्याला या प्रश्नाची कोणतीही फेरमांडणी अडवू शकत नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सस्तन प्राण्याच्या शरीरात हृदयापासून ऑक्सिजनविरहित रक्त वाहून नेणारी रक्तवाहिनी खालीलपैकी कोणती आहे ?

  • (a)महारोहिणी
  • (b)फुप्फुस नीला
  • (c)फुप्फुस रोहिणी
  • (d)अधर महाशीर

  उत्तर(c) फुप्फुस रोहिणी. ती उजव्या मोठ्या पोकळीतून ऑक्सिजनविरहित रक्त फुप्फुसांकडे नेते, आणि सस्तन प्राण्याच्या शरीरातील ती एकमेव रोहिणी आहे जिच्यातून ऑक्सिजनविरहित रक्त वाहते. रोहिणी व नीला हे शब्द प्रवाहाच्या दिशेचा निर्देश करतात, रक्ताच्या स्थितीचा नाही : रोहिणी हृदयापासून दूर रक्त नेते आणि नीला हृदयाकडे रक्त आणते. महारोहिणी डाव्या मोठ्या पोकळीतून ऑक्सिजनयुक्त रक्त शरीराकडे नेते, फुप्फुस नीला फुप्फुसांकडून ऑक्सिजनयुक्त रक्त डाव्या लहान पोकळीत आणतात, आणि अधर महाशीर शरीराच्या खालच्या भागातील ऑक्सिजनविरहित रक्त उजव्या लहान पोकळीकडे आणते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सस्तन प्राण्याच्या हृदयातील डाव्या जवनिकेची भिंत उजव्या जवनिकेच्या भिंतीपेक्षा कितीतरी जाड असते, याचे कारण काय ?

  • (a)तिला थेट फुप्फुसांकडून रक्त मिळते
  • (b)तिला संपूर्ण शरीराच्या फेरीतून, अधिक विरोधाविरुद्ध रक्त ढकलावे लागते
  • (c)हृदयाची गतिनियंत्रक गाठ तिच्यातच असते
  • (d)उजव्या जवनिकेपेक्षा तिच्यात कितीतरी जास्त रक्त मावते

  उत्तर(b) तिला संपूर्ण शरीराच्या फेरीतून, अधिक विरोधाविरुद्ध रक्त ढकलावे लागते. डाव्या जवनिकेला हृदयापासून मेंदू, हातपाय आणि शरीरातील प्रत्येक अवयवापर्यंत रक्त पोहोचवून परत आणावे लागते, तर उजवी जवनिका ते फक्त फुप्फुसांपर्यंत आणि परत एवढ्याच आखूड व कमी दाबाच्या फेरीत ढकलते. प्रत्यक्षात दोन्ही जवनिका प्रत्येक ठोक्याला जवळजवळ सारखेच रक्त बाहेर टाकतात. हृदयाची गतिनियंत्रक गाठ उजव्या कर्णिकेच्या भिंतीत असते, आणि फुप्फुसांकडून रक्त डाव्या जवनिकेत नव्हे तर डाव्या कर्णिकेत येते.