पोलिओ हा विषाणूजन्य आजार आहे. डब्ल्यू.एच.ओ. ने पोलिओ आजारासाठी सदस्य राष्ट्रांना खूप सुविधा दिल्या आहेत. (a) हा विषाणूजन्य आजार डी.एन.ए. विषाणूमुळे होतो. (b) पोलिओमायलेटीसला सर्वसाधारणपणे पोलिओ म्हणतात. (c) पल्स् पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम भारतामध्ये 1995 मध्ये सुरू झाला. (d) आता पोलिओचे भारतातून निर्मूलन झाले आहे. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/त ?
- (1)फक्त (a) आणि (b)
- (2)फक्त (b) आणि (c)
- (3)(a), (b) आणि (c)
- (4)फक्त (c) आणि (d)
हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला आहे. 2021 च्या राज्य सेवा (पूर्व) परीक्षेच्या अंतिम उत्तरतालिकेत या प्रश्नासमोर कोणताही पर्याय दिलेला नाही, आणि म्हणून हे कार्डही कोणत्याही पर्यायाचे नाव घेत नाही. खाली लिहिलेल्या मजकुरातून 'मागे घेतलेले उत्तर काय असावे' असा अंदाज बांधू नये; छापलेली चार विधाने इथे मुद्दामच एकेक करून तपासलेली नाहीत. मात्र प्रश्न ज्या विषयावर उभा होता तो विषय अभ्यासक्रमाचा नियमित भाग आहे आणि तो नीट शिकून घेण्यासारखा आहे. पोलिओ म्हणजेच पोलिओमायलिटिस — प्रश्नपत्रिकेत हा शब्द 'पोलिओमायलेटीस' असा छापला आहे — हा पोलिओ विषाणूमुळे होणारा आजार आहे. हा विषाणू पिकोर्नाव्हिरिडी कुलातील आणि एन्टेरोव्हायरस प्रजातीतील असून त्याच्या आत एकपदरी, धन-अर्थी आरएनए असतो; त्याची लांबी सुमारे 7,500 न्यूक्लिओटाइड इतकी आहे. त्याचे तीन प्रकार आहेत — पीव्ही-1, पीव्ही-2 आणि पीव्ही-3 — आणि एका प्रकाराविरुद्ध मिळालेली प्रतिकारशक्ती उरलेल्या दोन प्रकारांपासून संरक्षण देत नाही; म्हणूनच लसींना सुरुवातीपासून एकापेक्षा जास्त प्रकार सामावून घ्यावे लागले. संसर्गाचा मार्ग मल-मुख असा आहे : विषाणू तोंडावाटे पोटात जातो, आतड्यात वाढतो आणि रुग्णाच्या विष्ठेवाटे बाहेर पडून दूषित पाणी, अन्न किंवा हातांमार्गे पुढच्या माणसापर्यंत पोहोचतो. बहुसंख्य संसर्गांत काहीच गंभीर घडत नाही; पण थोड्या प्रमाणात विषाणू चेतासंस्थेत शिरतो आणि मेरुरज्जूच्या प्रेरक चेतापेशी नष्ट करतो. त्यातून अचानक, असमप्रमाण आणि लुळा पडणारा पक्षाघात होतो — त्यालाच तीव्र शिथिल पक्षाघात म्हणतात. तो कायमचा राहतो, आणि श्वसनाचे स्नायू बाधित झाले तर प्राणघातकही ठरतो. या आजारावर उपचार नाही; नेमक्या याच कारणामुळे त्याच्यावर उपचाराने नव्हे तर लसीकरणाने हल्ला चढवला गेला. दोन लसी वापरात आहेत — तोंडावाटे थेंबांच्या रूपात दिली जाणारी जिवंत पण दुर्बल केलेल्या विषाणूची लस, आणि इंजेक्शनने दिली जाणारी निष्क्रिय म्हणजे मारलेल्या विषाणूची लस. प्रश्नाच्या सुरुवातीच्या वाक्यात जागतिक आरोग्य संघटनेच्या ज्या पाठिंब्याचा उल्लेख आहे तो जागतिक पोलिओ निर्मूलन मोहिमेचा — ही मोहीम 1988 मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने रोटरी इंटरनॅशनल, युनिसेफ आणि अमेरिकेचे रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्र यांच्यासोबत सुरू केली. भारताचे या मोहिमेतील योगदान म्हणजे 1995 मध्ये सुरू झालेला पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम. राष्ट्रीय लसीकरण दिनांना पाच वर्षांखालील प्रत्येक मुलाला तोंडावाटे पोलिओ लस देणे, देशभर लसीकरण केंद्रे उभारणे, दुर्गम भागांत घरोघरी जाणे आणि त्याच्या जोडीने तीव्र शिथिल पक्षाघाताच्या प्रत्येक रुग्णाची तपासणी करणे असे त्याचे स्वरूप होते. भारतातील वन्य पोलिओ विषाणूचा शेवटचा रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी नोंदवला गेला, आणि 27 मार्च 2014 रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने भारतासह आपला संपूर्ण आग्नेय आशिया विभाग वन्य पोलिओ विषाणूमुक्त असल्याचे प्रमाणित केले. तीनपैकी दोन वन्य प्रकार जगातून नाहीसे झाल्याचे नंतर जाहीर झाले — प्रकार 2 सप्टेंबर 2015 मध्ये आणि प्रकार 3 ऑक्टोबर 2019 मध्ये — आणि आजही वन्य पोलिओ विषाणूचा प्रसार खंडित न झालेले देश फक्त अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान हे दोनच आहेत. या सगळ्यातून एक शब्दप्रयोगाचा मुद्दा लक्षात ठेवण्यासारखा आहे, कारण परीक्षक नेमका त्यावरच प्रश्न रचतात : जागतिक आरोग्य संघटनेच्या भाषेत 'निर्मूलन' म्हणजे रोगजंतू जगभरातून कायमचा शून्यावर आणणे, आणि माणसाच्या आजारांपैकी असे निर्मूलन आजवर फक्त एकाच आजाराचे — देवीचे, 1980 साली — जाहीर झाले आहे; याउलट सलग तीन वर्षे एकही रुग्ण न आढळलेल्या देशाला किंवा विभागाला जे मिळते ते तिथला प्रसार खंडित झाल्याचे प्रमाणपत्र असते. सामान्य लेखनात हे दोन शब्द एकमेकांच्या जागी वापरले जातात; उमेदवाराने तसे करू नये.
पोलिओमायलिटिस हा लसीने टाळता येणारा विषाणूजन्य आजार असून जगभरातून पूर्ण निर्मूलनाचे लक्ष्य ठेवण्यात आलेला तो माणसाचा दुसरा आजार आहे. त्याचा कारक घटक पोलिओ विषाणू — पिकोर्नाव्हिरिडी कुल, एन्टेरोव्हायरस प्रजाती, आतमध्ये आरएनए, तीन प्रकार. प्रसार मल-मुख मार्गाने होतो, विषाणू आतड्यात वाढतो आणि थोड्या रुग्णांत मेरुरज्जूच्या पुढील शृंगातील प्रेरक चेतापेशी नष्ट करून तीव्र शिथिल पक्षाघात घडवतो. ती हानी भरून काढणारा उपचार नसल्याने नियंत्रणाचा भार नेहमीच लसीकरण आणि स्वच्छता यांवर राहिला. लसी दोन आहेत. अल्बर्ट सेबिन यांनी विकसित केलेली तोंडावाटे दिली जाणारी लस जिवंत पण दुर्बल केलेल्या विषाणूची असते, थेंबांच्या रूपात दिली जाते, स्वस्त असते, सुई लागत नाही आणि आतड्यातच प्रतिकारशक्ती तयार करते; त्यामुळे लस घेतलेले मूल विषाणूचा प्रसार करणे थांबवते आणि मोठ्या मोहिमेचे हत्यार तीच ठरते. जोनास साल्क यांनी विकसित केलेली निष्क्रिय लस मारलेल्या विषाणूची असते, इंजेक्शनने दिली जाते आणि तिच्यापासून लसजन्य आजाराचा धोका नसतो. आंतरराष्ट्रीय यंत्रणा म्हणजे 1988 ची जागतिक पोलिओ निर्मूलन मोहीम — जागतिक आरोग्य संघटना, रोटरी इंटरनॅशनल, युनिसेफ आणि अमेरिकेचे रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्र यांची भागीदारी. भारतातील यंत्रणा म्हणजे सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम आणि त्याला जोडून 1995 चा पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम, ज्याचे राष्ट्रीय लसीकरण दिन पाच वर्षांखालील प्रत्येक मुलाला गाठण्याच्या उद्देशाने ठरवले गेले. या व्यवस्थेचा दुसरा अर्धा भाग सर्वेक्षणाचा : मुलामध्ये आढळलेल्या तीव्र शिथिल पक्षाघाताच्या प्रत्येक घटनेची चौकशी होते आणि विष्ठेचे नमुने तपासले जातात, कारण ज्या विषाणूचा सक्रिय शोध घेतला जात नाही त्यापासून देश मुक्त झाल्याचे जाहीर करता येत नाही.
या प्रश्नपत्रिकेतील सात प्रश्न आयोगाने परीक्षेनंतर मागे घेतले — इथे तयार केलेल्या कोणत्याही एमपीएससी आवृत्तीपेक्षा हा आकडा मोठा आहे — आणि त्या सातांपैकी हा शेवटचा. प्रश्न रद्द झाला याचा अर्थ विषय वगळावा असा नाही. त्यामागचा अभ्यासविषय जागच्या जागी राहतो आणि पुढच्या प्रश्नपत्रिकांत अधिक नेटक्या मांडणीने परत येतो; त्यामुळे 'रद्द' अशी नोंद करून पुढे सरकण्यापेक्षा प्रश्न ज्या जमिनीवर उभा होता ती जमीन शिकून घेणे शहाणपणाचे. सार्वजनिक आरोग्य हा एमपीएससीच्या विज्ञान व चालू घडामोडी विभागांतील ठरलेला विषय आहे, कारण तो जीवशास्त्राला प्रशासनाशी जोडतो : एकाच माहितीच्या साठ्यातून कारक जंतू कोणता, लस कोणती व ती कोणी शोधली, राष्ट्रीय कार्यक्रम कोणत्या वर्षी सुरू झाला, त्यामागे कोणती आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे आणि आज भारतातील स्थिती काय असे अनेक प्रश्न निघतात. आयोग इथे तारखांची नेमकी आठवण तपासतो — पल्स पोलिओ 'नव्वदच्या दशकाच्या मध्यावर' नव्हे तर 1995 मध्ये, जागतिक मोहीम 1988 मध्ये, भारतातील शेवटचा वन्य रुग्ण जानेवारी 2011 मध्ये आणि प्रमाणपत्र मार्च 2014 मध्ये. दुसरी सवय शब्दांच्या काटेकोरपणाची, कारण सार्वजनिक आरोग्याच्या भाषेत निर्मूलन, निवारण आणि नियंत्रण हे तीन वेगळे शब्द आहेत आणि नुसत्या या फरकावर परीक्षक अख्खा प्रश्न उभा करू शकतो.
- आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला असून अंतिम उत्तरतालिकेत त्याच्यासमोर कोणतेही उत्तर छापलेले नाही; मात्र ज्या विषयावर तो उभा होता — पोलिओ आणि आंतरराष्ट्रीय निर्मूलन मोहीम — तो अभ्यासक्रमात कायम आहे आणि इतर स्वरूपांत नियमितपणे विचारला जातो.
- पोलिओ विषाणू हा आरएनए विषाणू आहे : पिकोर्नाव्हिरिडी कुल, एन्टेरोव्हायरस प्रजाती, सुमारे 7,500 न्यूक्लिओटाइडचा एकपदरी धन-अर्थी जनुकसंच, आणि पीव्ही-1, पीव्ही-2 व पीव्ही-3 असे तीन प्रकार; प्रसार मल-मुख मार्गाने होतो.
- जागतिक पोलिओ निर्मूलन मोहीम 1988 मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने रोटरी इंटरनॅशनल, युनिसेफ आणि अमेरिकेचे रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्र यांच्यासोबत सुरू केली.
- भारताचा पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम 1995 मध्ये सुरू झाला; राष्ट्रीय लसीकरण दिनांना लसीकरण केंद्रे व घरोघरी भेटी यांद्वारे पाच वर्षांखालील प्रत्येक मुलाला तोंडावाटे पोलिओ लस दिली जाते, आणि त्याच्या जोडीला तीव्र शिथिल पक्षाघाताचे सर्वेक्षण चालते.
- भारतातील वन्य पोलिओ विषाणूचा शेवटचा रुग्ण 13 जानेवारी 2011 रोजी नोंदवला गेला आणि 27 मार्च 2014 रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने आपला आग्नेय आशिया विभाग वन्य पोलिओ विषाणूमुक्त असल्याचे प्रमाणित केले; वन्य प्रकार 2 सप्टेंबर 2015 मध्ये आणि प्रकार 3 ऑक्टोबर 2019 मध्ये नाहीसा झाल्याचे जाहीर झाले, तर अफगाणिस्तान व पाकिस्तान या दोनच देशांत प्रसार अद्याप खंडित झालेला नाही.
- जागतिक आरोग्य संघटनेच्या भाषेत 'निर्मूलन' म्हणजे रोगजंतू जगभरातून कायमचा शून्यावर आणणे — माणसाच्या आजारांपैकी हे फक्त देवीबाबत, 1980 साली जाहीर झाले — तर सलग तीन वर्षे एकही रुग्ण न आढळलेल्या देशाला किंवा विभागाला तिथला प्रसार खंडित झाल्याचे प्रमाणपत्र मिळते.
- 1988 — जागतिक आरोग्य संघटनेने रोटरी इंटरनॅशनल, युनिसेफ आणि अमेरिकेची रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्रे यांच्या साथीने जागतिक पोलिओ निर्मूलन मोहीम सुरू केली. सदस्य राष्ट्रांना संघटना सुविधा पुरवते असे प्रश्नाच्या प्रस्तावनेत जे म्हटले आहे, ते याच आंतरराष्ट्रीय यंत्रणेकडे बोट दाखवते; आणि ही तारीख प्रत्येक राष्ट्रीय तारखेपासून वेगळी ठेवायची आहे
- 1995 — भारताने पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रम सुरू केला : राष्ट्रीय लसीकरण दिनी पाच वर्षांखालील प्रत्येक बालकाला तोंडावाटे पोलिओ लस, देशभर उभारलेल्या लसीकरण केंद्रांतून आणि दुर्गम भागांत घरोघरी जाऊन. या कार्यक्रमाचा दुसरा अर्धा भाग म्हणजे सर्वेक्षण — बालकांमधील शिथिल पक्षाघाताच्या प्रत्येक रुग्णाची चौकशी आणि मलनमुन्यांची प्रयोगशाळेत तपासणी; कारण ज्या विषाणूचा सक्रियपणे शोधच घेतला जात नाही, तो नाहीसा झाल्याचे कोणताही देश जाहीर करू शकत नाही
- 13 जानेवारी 2011 — भारतातील वन्य पोलिओ विषाणूचा शेवटचा रुग्ण नोंदवला गेला
- 27 मार्च 2014 — जागतिक आरोग्य संघटनेने भारतासह आपल्या संपूर्ण आग्नेय आशिया विभागाला वन्य पोलिओ विषाणूमुक्त असल्याचे प्रमाणित केले. प्रमाणन एखाद्या देशाला किंवा प्रदेशाला दिले जाते, आणि तेही सलग काही वर्षे एकही रुग्ण न आढळल्यानंतरच; म्हणूनच ते शेवटच्या रुग्णाच्या बरोबरीने न येता तीन वर्षांहून अधिक अंतराने येते
- सप्टेंबर 2015, आणि नंतर ऑक्टोबर 2019 — वन्य पोलिओ विषाणूचा प्रकार 2 आणि नंतर प्रकार 3 जगभरातून निर्मूलित झाल्याचे जाहीर करण्यात आले; तीन प्रकारांपैकी दोन संपले. अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान या दोन देशांत वन्य पोलिओ विषाणूचा प्रसार आजवर एकदाही खंडित झालेला नाही
शब्दप्रयोगाची एक नोंद या प्रश्नापुरती न राहता पुढेही उपयोगी पडते, आणि परीक्षक नेमका त्यावरच खेळतात. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या भाषेत 'निर्मूलन' म्हणजे रोगकारक जंतू जगभरातून कायमचा शून्यावर आणणे — मानवी आजारांपैकी असे निर्मूलन नोंदले गेले आहे ते फक्त एकाचे, देवीचे, आणि ते 1980 साली जाहीर झाले. याउलट एखाद्या देशाला किंवा प्रदेशाला वर्षानुवर्षे एकही रुग्ण न आढळल्यावर जे मिळते ते 'प्रमाणन' — म्हणजे तिथे वन्य पोलिओ विषाणूचा प्रसार खंडित झाल्याचे प्रमाणपत्र. रोजच्या लिहिण्यात हे दोन शब्द एकमेकांच्या जागी वापरले जातात; उमेदवाराने ते तसे वापरू नयेत. आयोगाने या पेपरातून जे सात प्रश्न मागे घेतले, त्यांतला हा शेवटचा; आणि प्रश्न मागे घेतला म्हणजे विषय वगळला असे नव्हे — पोलिओमायलेटीस आणि निर्मूलनाची यंत्रणा अभ्यासक्रमात आहेच आणि अधिक नीट मांडणीने पुन्हा विचारली जाते.
- 'निर्मूलन' हा शब्द सैलपणे वापरणे; सार्वजनिक आरोग्याच्या भाषेत त्याचा अर्थ जगभरातून कायमचे शून्यावर आणणे असा असून माणसाच्या फक्त एकाच आजाराबाबत — देवीबाबत — तो प्रमाणित झाला आहे
- राष्ट्रीय कार्यक्रमाचे वर्ष आणि आंतरराष्ट्रीय मोहिमेचे वर्ष यांची गल्लत करणे — भारतातील पल्स पोलिओ 1995 चा, तर जागतिक पोलिओ निर्मूलन मोहीम 1988 ची
- भारतातील शेवटचा वन्य पोलिओ रुग्ण (जानेवारी 2011) आणि त्यानंतर मिळालेले प्रमाणपत्र (मार्च 2014) यांची गल्लत करणे; प्रमाणपत्रासाठी सलग काही वर्षे एकही रुग्ण न आढळणे आवश्यक असते
- दोन पोलिओ लसी व त्यांचे संशोधक यांची अदलाबदल करणे, आणि घरोघरी जाणाऱ्या मोठ्या मोहिमेत इंजेक्शनची लस वापरली जाते असे गृहीत धरणे — अशा मोहिमेचा आधार तोंडावाटे दिले जाणारे थेंबच असतात
सार्वजनिक आरोग्याच्या एकाच छोट्या माहितीसाठ्यातून एमपीएससी अनेक आकारांचे प्रश्न काढते : नाव दिलेल्या आजाराचा कारक जंतू कोणता, तो कोणत्या मार्गाने पसरतो, त्यावरची लस कोणती व तिच्याशी कोणत्या शास्त्रज्ञाचे नाव जोडलेले आहे, राष्ट्रीय कार्यक्रम कोणत्या वर्षी सुरू झाला, आणि त्याला पाठबळ देणारी आंतरराष्ट्रीय संस्था कोणती. पोलिओची आणखी एक सोय परीक्षकाला अशी की त्याच्या तारखा स्वच्छ आहेत — जागतिक मोहिमेसाठी 1988, भारतातील पल्स पोलिओसाठी 1995, शेवटच्या वन्य रुग्णासाठी जानेवारी 2011 आणि आग्नेय आशिया विभागाच्या प्रमाणपत्रासाठी मार्च 2014 — म्हणून प्रश्न बहुधा विधानांच्या यादीच्या रूपात येतो आणि त्यातली एखादीच तारीख बदललेली असते. आयोग हा विषय चालू घडामोडींशीही जोडतो, कारण निर्मूलनाचा शेवटचा टप्पा, लसजन्य पोलिओ विषाणू आणि उरलेले दोन देश ही ताजी बातमी आहे. तयारीचा कार्यक्षम मार्ग म्हणजे प्रत्येक प्रमुख संसर्गजन्य आजारासाठी कारक जंतू व त्याचा प्रकार, प्रसाराचा मार्ग, लस असल्यास कोणती, आणि त्या आजाराला भिडणारा भारतातील कार्यक्रम अशी एकाच कागदावरची नोंद.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
जागतिक पोलिओ निर्मूलन मोहीम 1988 मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने खालीलपैकी कोणत्या भागीदारांसोबत सुरू केली ?
- (a)जागतिक बँक, अन्न व कृषी संघटना आणि युनेस्को
- (b)रोटरी इंटरनॅशनल, युनिसेफ आणि अमेरिकेचे रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्र
- (c)आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस, जागतिक व्यापार संघटना आणि यूएनडीपी
- (d)डॉक्टर्स विदाउट बॉर्डर्स, गेट्स फाउंडेशन आणि आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना
उत्तर(b) रोटरी इंटरनॅशनल, युनिसेफ आणि अमेरिकेचे रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्र. ही मोहीम 1988 मध्ये जागतिक आरोग्य संघटना आणि या तीन संस्था यांची भागीदारी म्हणून उभी राहिली. रोटरी इंटरनॅशनलने त्याआधीच काही वर्षे मुलांचे पोलिओ लसीकरण सुरू केले होते आणि ती आजही मोठी देणगीदार आहे; युनिसेफकडे लसपुरवठा व जनजागृतीची जबाबदारी आहे; तर रोग नियंत्रण व प्रतिबंध केंद्र प्रयोगशाळा व साथरोगशास्त्राचा आधार पुरवते. उरलेल्या पर्यायांतील संस्था खऱ्या आहेत, पण त्यांपैकी कोणीही ही विशिष्ट मोहीम स्थापन केलेली नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1995 मध्ये सुरू झालेल्या भारताच्या पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रमात राष्ट्रीय लसीकरण दिनांना तोंडावाटे पोलिओ लस कोणाला दिली जाते ?
- (a)पाच वर्षांखालील सर्व मुलांना
- (b)फक्त एक वर्षाखालील सर्व मुलांना
- (c)अठरा वर्षांखालील सर्व व्यक्तींना
- (d)गरोदर स्त्रिया आणि सहा महिन्यांखालील बालकांना
उत्तर(a) पाच वर्षांखालील सर्व मुलांना. ठरलेल्या राष्ट्रीय लसीकरण दिनांना या संपूर्ण वयोगटापर्यंत पोहोचणे हा या कार्यक्रमाच्या रचनेचा गाभा आहे; लसीकरण केंद्रांमार्फत लस दिली जाते, दुर्गम भागांत घरोघरी पाठपुरावा होतो, आणि त्याला तीव्र शिथिल पक्षाघाताच्या सर्वेक्षणाची जोड असते. लस फक्त तान्ह्या बाळांपुरती मर्यादित ठेवली तर संसर्गक्षम मुलांचा मोठा साठा शिल्लक राहील आणि त्यातून विषाणूचा प्रसार चालूच राहील — प्रसार खंडित करू पाहणाऱ्या मोहिमेला तेच परवडत नाही.