MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 6 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — म्हणजे (a)-(iii), (b)-(ii), (c)-(iv), (d)-(i). चारही जोड्या एकेक करून पाहू. विधान (a) विठ्ठल रामजी शिंदे यांची जोडी घटक (iii) 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' याच्याशी लागते. 1933 सालचा हा त्यांचा प्रबंध म्हणजे आयुष्यभराच्या कामाची परिणती : 1906 साली मुंबईत त्यांनी स्थापन केलेल्या डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनपासून सुरू झालेल्या या कामातून त्याआधीच 1908 चा 'बहिष्कृत भारत', 1922 चा अस्पृश्यता निवारणाच्या चळवळीचा आधुनिक इतिहास आणि 1927 चा ब्रह्मदेशातील बहिष्कृत वर्गांचा अभ्यास आलेला होता. विधान (b) दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांची जोडी घटक (ii) 'धर्मविवेचन' याच्याशी. 1868 साली 'एक जगद्वासी आर्य' या टोपणनावाने प्रसिद्ध झालेले हे पुस्तक त्यांच्या 1880 च्या 'परमहंसिक ब्राह्मधर्म'सारख्या धर्मविषयक लेखनाशेजारी बसते आणि मुंबईतील मानव धर्म सभा व परमहंस सभा यांच्या बुद्धिवादी प्रवाहाचा भाग आहे — जरी 1836 चे मराठी व्याकरण आणि 1857 चे विधवांच्या दुःस्थितीवरील लेखन यांसाठीच ते अधिक ओळखले जातात. विधान (c) 'लोकहितवादी' या नावाने लिहिणारे गोपाळ हरी देशमुख यांची जोडी घटक (iv) 'जातीभेद' याच्याशी. जात हा त्यांचा कायमचा विषय होता; शतपत्रे या नावाने संग्रहित झालेल्या 108 पत्रांनी जातिव्यवस्था व भटशाहीवर थेट हल्ला चढवला होता, आणि त्यांनी लिहिलेल्या सुमारे पस्तीस पुस्तकांपैकी 'जातीभेद' हे एक. उरते विधान (d) जोतीराव फुले यांची जोडी घटक (i) 'इशारा' याच्याशी; ऑक्टोबर 1885 मध्ये प्रसिद्ध झालेले हे पुस्तक अशा कारकिर्दीच्या उत्तरार्धातले आहे, जिच्यातील इतर शीर्षके कितीतरी अधिक परिचित आहेत — 1855 चे तृतीय रत्न, 1869 चे ब्राह्मणांचे कसब, 1873 ची गुलामगिरी, 1881 चा शेतकऱ्याचा आसूड आणि 1889 चे सार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक. हीच शेवटची जोडी प्रश्न सोडवण्याचा सर्वांत वेगवान मार्गही आहे : चारही पर्याय फुले यांना चार वेगवेगळे घटक जोडतात, आणि 'इशारा' त्यांना देणारा एकच पर्याय आहे. त्यामुळे फक्त फुले यांच्याविषयी खात्री असणारा उमेदवार उरलेल्या तिन्ही ओळींचा निवाडा न करताही पूर्ण प्रश्न सोडवू शकतो.

• (1)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iii), (d) - (iv) — या पर्यायाची प्रत्येक ओळ जागा सोडून बसली आहे : विठ्ठल रामजी शिंदे यांना 'धर्मविवेचन', दादोबा पांडुरंग यांना 'इशारा', गोपाळ हरी देशमुख यांना 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' आणि जोतीराव फुले यांना 'जातीभेद'. यांतील शेवटची जोडी उमेदवाराला मोहात पाडते, कारण फुले यांनी जातिव्यवस्थेविरुद्ध विपुल लेखन केले आणि 'जातीभेद' हे शीर्षक त्यांच्या नावाशेजारी खरे वाटते. पण जोडी विषयावरून नव्हे तर कर्तृत्वावरून लावायची असते : 'जातीभेद' हे लोकहितवादींचे पुस्तक आहे. या प्रश्नातील चारही शीर्षके अशीच निवडली आहेत की प्रत्येक शीर्षक किमान दोन नावांशी विषयाच्या अंगाने जुळावे — म्हणून विषयावरून जोडी लावणारा उमेदवार नेमका इथेच फसतो.
• (2)(a) - (i), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (iii) — हा पर्याय शिंदे यांना 'इशारा', दादोबा पांडुरंग यांना 'जातीभेद', देशमुख यांना 'धर्मविवेचन' आणि फुले यांना 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' देतो. यांतील शेवटची ओळ निर्णायकपणे चुकीची आहे : फुले यांचे निधन 1890 साली झाले, आणि अस्पृश्यतेवरचा तो प्रबंध शिंदे यांचा 1933 सालचा आहे. विषयाच्या अंगाने कितीही जुळत असले तरी चार दशकांचे हे अंतर भरून निघत नाही. जोड्यांच्या प्रश्नात आयुष्याचा काळ हा सर्वांत स्वस्त आणि सर्वांत विश्वासार्ह चाळणीचा निकष आहे — लेखक कधी जगला आणि पुस्तक कधी आले एवढी दोनच वर्षे आठवली तरी एक अख्खा पर्याय एका क्षणात बाद करता येतो.
• (3)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (ii) — इथे शिंदे यांना 'जातीभेद', दादोबा पांडुरंग यांना 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न', देशमुख यांना 'इशारा' आणि फुले यांना 'धर्मविवेचन' दिले आहे. यांपैकी दोन जोड्या विषयाच्या अंगाने भुलवणाऱ्या आहेत : शिंदे यांनी जातीवर लिहिले आहे आणि फुले यांनी धर्मावर लिहिले आहे, त्यामुळे कर्तृत्वाऐवजी विषयावरून जोडी लावणारा उमेदवार स्वतःचीच समजूत घालून दोन्ही स्वीकारू शकतो. शिवाय दादोबांना अस्पृश्यतेचा प्रबंध देणारी ओळ पुन्हा त्याच काळाच्या कसोटीवर पडते. जोड्यांचा प्रश्न सोडवताना 'हा विषय याने हाताळला असेल' या अंदाजाऐवजी 'हे नेमके पुस्तक याने लिहिले' ही खात्री लागते, आणि तेवढी खात्री असलेली एक ओळ सापडली की उरलेला प्रश्न आपोआप सुटतो.

या प्रश्नातील चार नावे म्हणजे महाराष्ट्रातील सुधारणा परंपरेचे एकावर एक चढत गेलेले चार थर आहेत, आणि त्यांचा क्रम लक्षात घेतला की शीर्षके जागेवर बसवणे सोपे होते. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर सर्वांत आधीच्या थरातले — एल्फिन्स्टन संस्था व मानव धर्म सभेच्या मुंबईतले, जिथे सुधारणा म्हणजे मुख्यतः इंग्रजी शिकलेल्या वर्तुळात आणि अनेकदा टोपणनावाने चालणारी कर्मकांडाची बुद्धिवादी चिकित्सा; त्यांचे 1868 चे 'धर्मविवेचन' टोपणनावानेच आले. पुण्यातून 'लोकहितवादी' या नावाने लिहिणाऱ्या गोपाळ हरी देशमुखांनी तोच बुद्धिवाद मराठी पत्रलेखनात आणला आणि जाहीर व लढाऊ बनवला — शतपत्रांनी जातिव्यवस्था व भटशाहीवर थेट हल्ला केला आणि हा वाद पुढे नेण्यासाठी त्यांनी वृत्तपत्रेही चालवली. जोतीराव फुले यांनी सुधारणेचा गाभाच बदलला : युक्तिवाद उच्चवर्णीय वर्तुळातून काढून शूद्रातिशूद्र व शेतकऱ्यांच्या हितापर्यंत नेला आणि सत्यशोधक समाजाच्या रूपाने त्याला संघटना दिली. आणि विठ्ठल रामजी शिंदे विसाव्या शतकातील थर — डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनच्या रूपाने अस्पृश्यता निवारणाचे काम संस्थात्मक व अभ्यासपूर्ण करणारे.

मराठी समाजसुधारक व त्यांचे ग्रंथ ही जोडी एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकेत जवळजवळ ठरलेली आहे, आणि ती जोड्यांच्या स्वरूपातच सर्वाधिक येते. आयोगाची खुबी अशी की तो एका सुधारकाचे सर्वांत गाजलेले पुस्तक टाळून त्याच लेखकाचे कमी परिचित शीर्षक निवडतो — इथे फुले यांच्यासाठी 'गुलामगिरी' किंवा 'शेतकऱ्याचा आसूड' न घेता 'इशारा' घेतले आहे. त्यामुळे तयारी करताना प्रत्येक सुधारकाची फक्त एक-दोन प्रसिद्ध पुस्तके नव्हे, तर शक्य तितकी संपूर्ण यादी वर्षासह पाहणे आवश्यक ठरते. दुसरे लक्षात ठेवण्याजोगे म्हणजे जोड्यांच्या प्रश्नात दोन याद्या शेजारी शेजारी छापलेल्या असतात, पण ती छपाईची मांडणी असते — शेजारी असलेली नावे व शीर्षके एकमेकांची जोडी असल्याचा त्यातून कोणताही अर्थ निघत नाही. प्रश्न प्रत्यक्षात जेवढ्या जोड्या देतो, तेवढ्याच चार पर्यायांत छापलेल्या असतात. तिसरी सवय म्हणजे लेखकाच्या आयुष्याचा काळ आणि पुस्तकाचे वर्ष यांची तुलना; या एका कसोटीवर इथला एक पर्याय पूर्णपणे बाद होतो.

• विठ्ठल रामजी शिंदे (1873-1944) यांनी 1906 साली डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली आणि 1933 साली 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' लिहिले; त्याआधी 1908 चा 'बहिष्कृत भारत', 1922 चा अस्पृश्यता निवारणाच्या चळवळीचा इतिहास आणि 1927 चा ब्रह्मदेशातील बहिष्कृत वर्गांचा अभ्यास हे त्यांचे लेखन आले होते.
• दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांनी 1868 साली 'एक जगद्वासी आर्य' या टोपणनावाने 'धर्मविवेचन' आणि 1880 साली 'परमहंसिक ब्राह्मधर्म' लिहिले; त्यांचे 1836 चे मराठी व्याकरण त्यांच्या हयातीतच सात आवृत्त्यांपर्यंत पोहोचले होते.
• 'लोकहितवादी' या नावाने लिहिणाऱ्या गोपाळ हरी देशमुख यांनी सुमारे पस्तीस पुस्तके लिहिली, त्यांत 'जातीभेद' आणि शतपत्रे या नावाने संग्रहित झालेली 108 पत्रे येतात; ज्ञानप्रकाश, इंदुप्रकाश व लोकहितवादी या नियतकालिकांशी ते जोडलेले होते.
• जोतीराव फुले यांचे 'इशारा' ऑक्टोबर 1885 मध्ये प्रसिद्ध झाले; त्यांच्या वर्षनिहाय यादीत तृतीय रत्न (1855), ब्राह्मणांचे कसब (1869), गुलामगिरी (1873), शेतकऱ्याचा आसूड (1881) आणि सार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक (1889) येतात, आणि त्यांचे निधन 1890 साली झाले.
• जोड्यांच्या प्रश्नात दोन स्तंभ शेजारी शेजारी छापलेले असणे ही केवळ पानावरची मांडणी असते, प्रस्तावित जोडी नव्हे; प्रश्न प्रत्यक्षात ज्या जोड्या देतो त्या फक्त चार पर्यायांतच छापलेल्या असतात.

• जोडी कर्तृत्वावरून न लावता विषयावरून लावणे — या प्रश्नातील प्रत्येक शीर्षक किमान दोन नावांशी विषयाच्या अंगाने जुळते, आणि नेमके म्हणूनच ते निवडलेले आहे
• दोन स्तंभ शेजारी शेजारी छापलेले दिसले म्हणून तीच जोडी सुचवली आहे असे मानणे — ती मांडणी केवळ छपाईची असते आणि त्यातून कोणतीही माहिती मिळत नाही
• फुले यांनी जातीवर लिहिले म्हणून 'जातीभेद' त्यांना देणे — ते शीर्षक लोकहितवादींचे आहे आणि इथे फुले यांच्या वाट्याला 'इशारा' येते
• लेखकांचा काळ न तपासणे — फुले यांचे निधन 1890 साली झाले, त्यामुळे 1933 सालच्या पुस्तकाचे ते लेखक असूच शकत नाहीत आणि एवढ्या एका कसोटीवर एक पर्याय बाद होतो

महाराष्ट्रातील समाजसुधारक व त्यांचे लेखन ही एमपीएससीची कायमची जागा आहे, आणि प्रश्न मुख्यतः तीन रूपांत येतो : सुधारक व ग्रंथ जुळवा, सुधारक व संस्था जुळवा, किंवा सुधारक व नियतकालिक जुळवा. या रचनेत आयोग जाणूनबुजून सर्वांत प्रसिद्ध शीर्षक टाळतो, कारण ते सगळ्यांना माहीत असते आणि त्याने भेद होत नाही; त्याऐवजी त्याच लेखकाचे दुसऱ्या फळीतील पुस्तक निवडले जाते. त्यामुळे उजळणी करताना प्रत्येक सुधारकासमोर त्याच्या ग्रंथांची शक्य तितकी पूर्ण यादी वर्षासह लिहून काढणे आणि 'हे पुस्तक याचे नव्हे' अशा गल्लत होणाऱ्या जोड्याही स्वतंत्रपणे नोंदवणे उपयोगी पडते. सोडवण्याची पद्धत म्हणून लक्षात ठेवा : चारही ओळींचा निवाडा करण्याची गरज नसते. ज्या एका ओळीबद्दल पूर्ण खात्री आहे ती घ्या, ती ओळ नसलेले सगळे पर्याय वगळा, आणि उरलेल्यांवर वेळ खर्च करा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1906 साली मुंबईत डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना करणारे व 1933 साली 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' हा ग्रंथ लिहिणारे समाजसुधारक कोण ?

  • (a)गोपाळ हरी देशमुख
  • (b)विठ्ठल रामजी शिंदे
  • (c)दादोबा पांडुरंग तर्खडकर
  • (d)गोपाळ गणेश आगरकर

  उत्तर(b) विठ्ठल रामजी शिंदे — 1906 साली त्यांनी मुंबईत डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन स्थापन केले आणि अस्पृश्यता निवारणाचे काम संस्थात्मक स्वरूपात उभे केले. 1908 चा 'बहिष्कृत भारत' आणि 1933 चा 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' ही त्याच कामाची लेखी परिणती आहे. देशमुख व तर्खडकर हे त्यांच्या आधीच्या पिढीतले असून त्यांचे विषय अनुक्रमे जातिभेद व धर्मचिकित्सा हे होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'एक जगद्वासी आर्य' या टोपणनावाने 1868 साली 'धर्मविवेचन' हे पुस्तक कोणी प्रसिद्ध केले ?

  • (a)दादोबा पांडुरंग तर्खडकर
  • (b)जोतीराव फुले
  • (c)न्या. म.गो. रानडे
  • (d)बाळशास्त्री जांभेकर

  उत्तर(a) दादोबा पांडुरंग तर्खडकर — 1868 साली त्यांनी हे पुस्तक टोपणनावाने प्रसिद्ध केले, आणि 1880 चे 'परमहंसिक ब्राह्मधर्म' हेही त्याच धर्मचिकित्सक प्रवाहातले त्यांचे लेखन आहे. मानव धर्म सभा व परमहंस सभा या मुंबईतील आरंभीच्या बुद्धिवादी संस्थांशी ते जोडलेले होते; टोपणनावाचा वापर हा त्या काळातील सुधारणावादी लेखनाचा नेहमीचा मार्ग होता.