MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 57 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — रायबोझोम. सर्वांत आधी एक इशारा, आणि तो या पेपरात मराठी माध्यमातून बसणाऱ्या उमेदवारासाठी सर्वांत महत्त्वाचा आहे. हा प्रश्न नकारार्थी आहे — कोणत्या पेशी घटकाभोवती पटल 'नसते' असे तो विचारतो — पण मराठी स्तंभात हा नकार क्रियापदाच्या रूपातून येतो, 'नसते' या शब्दातून, आणि तो सामान्य अक्षरांत छापला आहे. इंग्रजी स्तंभात मात्र 'not' हा शब्द ठळक अक्षरांत छापला आहे. म्हणजे इंग्रजी माध्यमाच्या उमेदवाराला पानावर स्पष्ट खूण मिळते आणि मराठी माध्यमाच्या उमेदवाराला कोणतीही खूण मिळत नाही; त्याला ही उलटी दिशा फक्त व्याकरणातून ओळखावी लागते. हे पानावर पडताळून पाहिले आहे. या पेपरातल्या सात नकारार्थी प्रश्नांपैकी पाच प्रश्नांत नकार दोन्ही स्तंभांत ठळक आहे, आणि नेमका हा एक प्रश्न फक्त इंग्रजी स्तंभात ठळक आहे — म्हणून ठळक खुणेवर विसंबणाऱ्या मराठी उमेदवारासाठी हाच प्रश्न या पेपरातला सर्वांत धोकादायक ठरतो. सवय एकच लावावी : प्रश्न वाचताच नकार दर्शवणाऱ्या शब्दाभोवती गोल करावा आणि क्रमांकाशेजारी 'नाही' असे लिहून ठेवावे, छपाईने खूण केली असो वा नसो. आता उत्तर. ज्या तीन घटकांभोवती पटल असते ते बाजूला काढायचे आहेत आणि ज्याच्याभोवती नसते तो उरतो — तो रायबोझोम. रायबोझोम हे पटल नसलेले अंगक असून ते सर्वच पेशींमध्ये — दृश्यकेंद्रकी आणि आदिकेंद्रकी दोन्हींमध्ये — आढळते. रायबोझोम हे मुळात कप्पेच नाही, ते एक यंत्र आहे : रायबोझोमल आरएनए व प्रथिनांपासून बनलेले दोन उपघटक, जे संदेशवाहक आरएनएच्या धाग्यावर एकत्र येतात आणि अमिनो आम्ले जोडून पॉलिपेप्टाइड शृंखला तयार करतात. भोवती वेढणारे पटल नसल्यामुळेच ते पेशीद्रव्यात मोकळे राहू शकते, अंतर्द्रव्यजालिकेच्या बाहेरच्या पृष्ठावर चिकटून खरखरीत अंतर्द्रव्यजालिका तयार करू शकते, आणि मायटोकॉन्ड्रिया व क्लोरोप्लास्ट यांच्या आतही असू शकते. आदिकेंद्रकी व दृश्यकेंद्रकी अशा दोन्ही पेशींत समान असणारे हे एकमेव अंगक आहे — जीवाणूंना केंद्रक नाही, मायटोकॉन्ड्रिया नाहीत, अंतर्द्रव्यजालिका नाही, पण रायबोझोम आहेत. आता वगळले जाणारे तीन. क्लोरोप्लास्ट हे दुहेरी पटलाचे अंगक असून त्याला बाहेरचे व आतले असे दोन पटल आहेत आणि आत थायलॅकॉइडांची आणखी एक स्वतंत्र पटल-रचना आहे, जिचे ग्रॅना नावाचे थप्पे प्रकाशसंश्लेषणातल्या प्रकाश-अभिक्रिया घडवतात. मायटोकॉन्ड्रियाही दुहेरी पटलाचे असून त्याचे आतले पटल क्रिस्टी नावाच्या घड्यांमध्ये दुमडलेले असते व त्यावर इलेक्ट्रॉन वहन शृंखला असते; पेशीय श्वसन तिथेच घडते आणि पेशीचा एटीपीचा मुख्य स्रोत तेच आहे. लायसोझोम ही एकेरी पटलाची, जलअपघटनी विकरांनी भरलेली पिशवी आहे, आणि तिचे पटल आनुषंगिक नसून अत्यावश्यक आहे — तेच पचनकारी विकरांना उरलेल्या पेशीपासून दूर ठेवते. म्हणूनच फुटलेली लायसोझोम स्वतःचीच पेशी पचवून टाकते आणि लायसोझोमला पेशीच्या आत्मघाती पिशव्या म्हणतात. तीन पटलधारी अंगके आणि एक पटल नसलेले — रायबोझोमचे नाव घेणारी ओळ म्हणजे पर्याय (2).

• (1)क्लोरोप्लास्ट — क्लोरोप्लास्ट ही पेशीतली सर्वाधिक पटले असलेल्या रचनांपैकी एक आहे, त्यामुळे पटल नसलेले अंगक विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ती होऊच शकत नाही. तिला बाहेरचे व आतले अशी दोन वेढणारी पटले आहेत, आणि आतल्या स्ट्रोमामध्ये तिसरी स्वतंत्र पटल-रचना आहे — चपट्या पिशव्यांसारखे थायलॅकॉइड, ज्यांचे ग्रॅना नावाचे थप्पे बनतात आणि जे स्ट्रोमा-पटलिकांनी जोडलेले असतात. सूर्यप्रकाश शोषून घेणारे हरितद्रव्य आणि प्रकाश-अभिक्रियांची संपूर्ण यंत्रणा याच थायलॅकॉइड पटलांत बसवलेली असते. उमेदवार ही ओळ निवडतो तो सहसा प्रश्नातली उलटी दिशा न वाचल्यामुळे — नेहमीच्या होकारार्थी प्रश्नात 'पटल असलेले अंगक कोणते' असे विचारले असते तर क्लोरोप्लास्ट हे उत्तम उदाहरण ठरले असते. नकार वाचला की हा पर्याय पहिल्याच झटक्यात बाद होतो.
• (3)मायटोकॉन्ड्रिया — मायटोकॉन्ड्रिया ही दुहेरी पटलाची अंगके आहेत, आणि त्या दोन पटलांची रचनाच त्यांचा मुख्य मुद्दा आहे. बाहेरचे पटल गुळगुळीत व पार्य असते; आतले पटल क्रिस्टी नावाच्या घड्यांमध्ये दुमडलेले असते, ज्यामुळे त्याचे पृष्ठफळ कितीतरी वाढते आणि त्यावर इलेक्ट्रॉन वहन शृंखलेचे घटक बसतात, तर त्याने वेढलेल्या आधारकात सायट्रिक आम्ल चक्राची विकरे असतात. पेशीय श्वसन आतले पटल अखंड असण्यावर अवलंबून असते, कारण एटीपी निर्मितीला चालना देणारा प्रोटॉनांचा उतार एका अखंड पटलाच्या दोन बाजूंमध्येच टिकवता येतो. म्हणजे पटल हा या अंगकाचा केवळ भाग नसून त्याच्या कार्याचा गाभा आहे. शिवाय मायटोकॉन्ड्रियात स्वतःचे वर्तुळाकार डीएनए आणि 70S रायबोझोम असतात — अंतःसहजीवन सिद्धांताचा आधार असलेली ही गोष्ट रायबोझोमशी जोडलेली असल्याने घाईत गोंधळ वाढवू शकते.
• (4)लायसोझोम — लायसोझोमभोवती एकेरी पटल असते, आणि तिच्यासाठी ते पटल रचनेचा नव्हे तर अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. तिच्यात जलअपघटनी विकरे असतात — प्रथिनविघटक, स्निग्धविघटक, केंद्रकाम्लविघटक आणि पिष्टविघटक — जी झिजलेली अंगके, गिळलेले कण आणि प्रसंगी संपूर्ण पेशीच पचवून टाकतात. ही विकरे लायसोझोमच्या पटलाने टिकवलेल्या आम्लधर्मी अंतर्भागातच उत्तम काम करतात, आणि त्या पटलाचे दुसरे काम म्हणजे या विकरांना पेशीद्रव्यापासून दूर ठेवणे — नाहीतर ती तेच पेशीद्रव्य नष्ट करतील. फुटलेली लायसोझोम स्वतःचीच पेशी पचवते, आणि म्हणूनच तिला पेशीच्या आत्मघाती पिशव्या म्हणतात. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार बहुधा 'एकेरी पटल' आणि 'पटल नाही' यांची गल्लत करतो; एकेरी पटल हेही पटलच आहे, आणि प्रश्न पटलांची संख्या नव्हे तर पटलाचे असणे-नसणे विचारतो.

दृश्यकेंद्रकी पेशीतली अंगके त्यांच्या पटलांवरून तीन गटांत नीट बसतात, आणि हे तीन गट लक्षात ठेवणे हीच या संपूर्ण भागाची सर्वांत कार्यक्षम तयारी आहे. दुहेरी पटलाच्या रचना : केंद्रक, ज्याच्या आवरणाला केंद्रकीय छिद्रे असतात; मायटोकॉन्ड्रिया, ज्यांना क्रिस्टी असतात; आणि लवके, ज्यांचे प्रकाशसंश्लेषण करणारे रूप म्हणजे क्लोरोप्लास्ट. एकेरी पटलाच्या रचना : अंतर्द्रव्यजालिका — रायबोझोम चिकटलेली असेल तर खरखरीत आणि नसेल तर गुळगुळीत; गॉल्जी संकुल, जे अंतर्द्रव्यजालिकेकडून आलेल्या पदार्थांवर संस्कार करून त्यांची वर्गवारी व बांधणी करते; लायसोझोम; रिक्तिका, ज्या वनस्पती पेशीत खूप मोठ्या असतात; आणि पेरॉक्सिसोमसारखी सूक्ष्मकाये, तर वनस्पतींमध्ये ग्लायऑक्सिसोम. पटल नसलेल्या रचना : रायबोझोम; तारकाकाय व त्रिज्यीय तंतू संघटित करणारे तारका केंद्र; सूक्ष्मनलिका, सूक्ष्मतंतू व मध्यम तंतू यांचा पेशीसांगाडा; केंद्रकातली केंद्रिका, जिथे रायबोझोमल आरएनए तयार होते; आणि गुणसूत्रे स्वतः. आदिकेंद्रकी पेशी हाच मुद्दा उलट बाजूने मांडते — जीवाणूला केंद्रक नाही आणि पटलबद्ध अंगकांपैकी एकही नाही, पण रायबोझोम मात्र आहेत; आणि ते असावेच लागतात, कारण प्रथिने तयार केल्याशिवाय कोणतीही पेशी जगू शकत नाही. दोन्हींतल्या रायबोझोमांचा आकार वेगळा असतो : दृश्यकेंद्रकी पेशीद्रव्यात 80S, जे 60S व 40S उपघटकांचे बनलेले असते, आणि आदिकेंद्रकींमध्ये तसेच मायटोकॉन्ड्रिया व क्लोरोप्लास्ट यांच्या आतही 70S, जे 50S व 30S उपघटकांचे. शेवटची गोष्ट दोन कारणांनी महत्त्वाची आहे — ती या दोन अंगकांच्या अंतःसहजीवी उत्पत्तीचा पुरावा आहे, आणि तीच काही प्रतिजैविके जीवाणूंच्या रायबोझोमवर परिणाम करूनही आपल्या पेशींना अपाय का करत नाहीत हेही स्पष्ट करते.

पेशीशास्त्र हा एमपीएससीच्या सामान्य विज्ञान विभागातला ठरलेला भाग आहे, आणि अंगकांवरचे प्रश्न तीन ओळखीच्या पद्धतींनी येतात : कोणते अंगक कोणते कार्य करते, कोणत्या अंगकाला कोणते संरचनात्मक वैशिष्ट्य आहे, आणि यादीतले वेगळे पडणारे अंगक कोणते. हा प्रश्न तिसऱ्या प्रकारचा असून त्याला नकारार्थी रूप दिले आहे, आणि नकारार्थी प्रश्नांतला हा सर्वांत स्वच्छ प्रकार आहे, कारण एकाच संरचनात्मक निकषावर चार पर्यायांची तीन विरुद्ध एक अशी नेमकी फाळणी होते. पण नकार कसा खुणावला आहे तेही तितकेच महत्त्वाचे. इंग्रजी स्तंभात 'not' हा शब्द ठळक अक्षरांत छापला आहे; मराठी स्तंभात नकार 'नसते' या क्रियापदातून येतो आणि तो ठळक नाही. म्हणजे मराठीतून हा प्रश्न वाचणाऱ्या उमेदवाराला छपाईची कोणतीही सूचना मिळत नाही आणि त्याला उलटी दिशा फक्त व्याकरणातून पकडावी लागते. ही विषमता माहीत असणे गरजेचे आहे, कारण या पेपरातल्या सात नकारार्थी प्रश्नांपैकी पाच प्रश्नांत ठळक खूण दोन्ही स्तंभांत आहे, या एका प्रश्नात ती फक्त इंग्रजीत आहे, आणि प्रश्न 73 मध्ये ती कुठेच नाही; एका भाषेतल्या ठळक खुणेवर सवय लावलेल्या उमेदवाराला दुसऱ्या भाषेत ती सापडणार नाही. सुरक्षित सवय छपाईवर अवलंबून नसते : नकार दर्शवणाऱ्या शब्दाभोवती गोल करावा आणि पर्याय वाचण्याआधी प्रश्नक्रमांकाशेजारी 'नाही' असे लिहून ठेवावे. आणखी एक नोंद — पेपरने चारांपैकी दोन पर्याय अनेकवचनात छापले आहेत आणि दोन एकवचनात; त्यातून काहीही सिद्ध होत नाही, आणि कार्ड पर्याय जसे छापले आहेत तसेच देते.

• रायबोझोम हे पटल नसलेले अंगक असून ते दृश्यकेंद्रकी व आदिकेंद्रकी अशा सर्वच पेशींमध्ये आढळते — नेमका हाच निकष या प्रश्नाचा गाभा आहे.
• रायबोझोम रायबोझोमल आरएनए व प्रथिनांच्या दोन उपघटकांचे बनलेले असून ते प्रथिन संश्लेषणाचे ठिकाण आहे; ते पेशीद्रव्यात मोकळे राहू शकते, खरखरीत अंतर्द्रव्यजालिकेवर चिकटू शकते, किंवा मायटोकॉन्ड्रिया व क्लोरोप्लास्टच्या आत असू शकते.
• दृश्यकेंद्रकी पेशीद्रव्यातले रायबोझोम 80S असून ते 60S व 40S उपघटकांचे बनलेले असते, तर आदिकेंद्रकींमधले तसेच मायटोकॉन्ड्रिया व क्लोरोप्लास्टमधले रायबोझोम 70S असून ते 50S व 30S उपघटकांचे असते.
• क्लोरोप्लास्ट व मायटोकॉन्ड्रिया ही दोन्ही दुहेरी पटलाची अंगके आहेत — क्लोरोप्लास्टमध्ये आतून ग्रॅनांमध्ये रचलेली थायलॅकॉइड पटले आणि मायटोकॉन्ड्रियात क्रिस्टीमध्ये दुमडलेले आतले पटल — आणि दोघांतही स्वतःचे वर्तुळाकार डीएनए व 70S रायबोझोम असतात, जो अंतःसहजीवन सिद्धांताचा आधार आहे.
• लायसोझोम ही जलअपघटनी विकरांनी भरलेली एकेरी पटलाची पिशवी असून तिचे पटल त्या विकरांना पेशीद्रव्यापासून दूर ठेवते; फुटलेली लायसोझोम स्वतःचीच पेशी पचवते, म्हणून तिला पेशीच्या आत्मघाती पिशव्या म्हणतात.
• रायबोझोमसोबत लक्षात ठेवण्याजोग्या इतर पटलविरहित रचना म्हणजे तारकाकाय व तारका केंद्र, सूक्ष्मनलिका व सूक्ष्मतंतूंचा पेशीसांगाडा, केंद्रिका आणि गुणसूत्रे.

• मराठी स्तंभात नकार ठळक अक्षरांत नाही म्हणून प्रश्न होकारार्थी समजणे — या पेपरातला हा एकमेव प्रश्न असा आहे की नकार फक्त इंग्रजी स्तंभातच ठळक आहे.
• 'एकेरी पटल' आणि 'पटल नाही' यांची गल्लत करणे; लायसोझोमला एकेरी पटल असते आणि तेही पटलच आहे.
• मायटोकॉन्ड्रिया व क्लोरोप्लास्टमध्ये 70S रायबोझोम असतात या माहितीमुळे गोंधळून त्या अंगकांनाच पटलविरहित समजणे.
• पटलांच्या संख्येवरून उत्तर ठरवणे, तर प्रश्न पटल असणे-नसणे एवढेच विचारतो.
• पर्याय अनेकवचनात छापला आहे की एकवचनात यावरून काहीतरी अनुमान काढणे; या पेपरात त्यातून कोणताही इशारा मिळत नाही.

पेशी अंगके एमपीएससीच्या विज्ञान विभागात चार आकारांत येतात. पहिला आकार कार्याचा — कोणते अंगक काय करते, आणि 'पेशीचे ऊर्जागृह', 'आत्मघाती पिशव्या' अशा प्रचलित उपमा. दुसरा आकार रचनेचा — किती पटले, आत काय, आणि क्रिस्टी, ग्रॅना, स्ट्रोमा, आधारक अशा संज्ञा. तिसरा आकार तुलनेचा — वनस्पती व प्राणी पेशीतले फरक, किंवा आदिकेंद्रकी व दृश्यकेंद्रकी पेशीतले फरक. चौथा आकार म्हणजे इथे विचारला गेला तसा वेगळे पडणारे अंगक शोधण्याचा प्रश्न, जो अनेकदा नकारार्थी रूपात येतो. या चौथ्या आकारासाठी अंगकांची यादी कार्यानुसार नव्हे तर एखाद्या संरचनात्मक निकषानुसार — इथे पटलांनुसार — मांडून ठेवणे उपयोगी पडते, कारण वेगळे पडणारे अंगक शोधणारा प्रश्न नेहमी अशाच एका निकषावर बांधलेला असतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणती पेशीअंतर्गत रचना पटलविरहित आहे ?

  • (a)गॉल्जी संकुल
  • (b)तारकाकाय
  • (c)रिक्तिका
  • (d)पेरॉक्सिसोम

  उत्तर(b) तारकाकाय — तारकाकाय व त्याच्याभोवतीचे तारका केंद्र पटलविरहित असून ते सूक्ष्मनलिकांपासून बनलेले असतात आणि पेशी विभाजनात त्रिज्यीय तंतू संघटित करतात. गॉल्जी संकुल, रिक्तिका आणि पेरॉक्सिसोम ही तिन्ही एकेरी पटलाची अंगके आहेत. रायबोझोम, पेशीसांगाडा, केंद्रिका व गुणसूत्रे ही इतर पटलविरहित रचना आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दृश्यकेंद्रकी पेशीद्रव्यातील रायबोझोम आणि आदिकेंद्रकी पेशीतील रायबोझोम यांचे आकार अनुक्रमे कोणते ?

  • (a)70S आणि 80S
  • (b)80S आणि 70S
  • (c)दोन्ही 80S
  • (d)दोन्ही 70S

  उत्तर(b) 80S आणि 70S — दृश्यकेंद्रकी पेशीद्रव्यातले रायबोझोम 80S असून ते 60S व 40S उपघटकांचे बनलेले असते, तर आदिकेंद्रकींमधले 70S असून ते 50S व 30S उपघटकांचे असते. विशेष म्हणजे दृश्यकेंद्रकी पेशीतल्या मायटोकॉन्ड्रिया व क्लोरोप्लास्टच्या आतही 70S रायबोझोमच आढळतात, आणि हीच गोष्ट या दोन अंगकांच्या अंतःसहजीवी उत्पत्तीचा पुरावा मानली जाते.