MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 58 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अर्नस्ट हेनरीच हॅकेल. हा शब्द 1866 मध्ये जर्मन जीवशास्त्रज्ञ अर्नस्ट हॅकेल यांनी तयार केला. आपल्या इतर अनेक संज्ञांप्रमाणे हीही त्यांनी ग्रीकमधून घडवली : ऑयकॉस म्हणजे घर किंवा राहण्याचे ठिकाण, आणि लोगॉस म्हणजे अभ्यास. म्हणजे इकॉलॉजी हा शब्दशः सजीवांचा त्यांच्या घरातला — ते ज्या ठिकाणी राहतात आणि ज्या परिस्थितीत जगतात त्यातला — अभ्यास आहे. हॅकेल यांनी ही संज्ञा त्यांच्या 'जनरेले मॉर्फोलॉजी डेर ऑर्गनिस्मेन' या ग्रंथात, सजीव आणि त्याच्या भोवतालचे पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचे शास्त्र या अर्थाने मांडली. तोपर्यंत अशा शास्त्राला नावच नव्हते, आणि सात वर्षांपूर्वी प्रसिद्ध झालेल्या डार्विनच्या 'ओरिजिन ऑफ स्पीशीज' मुळे सजीव व त्यांची परिस्थिती यांच्यातले संबंध हाच जीवशास्त्राचा मध्यवर्ती प्रश्न बनला होता. हॅकेल हे वैज्ञानिक परिभाषा घडवण्यात विपुल होते आणि त्यांच्या इतर काही संज्ञांवर स्वतंत्र प्रश्नही विचारले जातात — संघ (फायलम), जातिविकास (फायलोजेनी) आणि प्रोटिस्टा या तिन्ही संज्ञा त्यांच्याच. 'भ्रूणविकास जातिविकासाची पुनरावृत्ती करतो' या वाक्यात मांडलेला पुनरावृत्ती सिद्धांत आणि 'कुन्स्टफॉर्मेन डेर नातूर' मधली सुंदर रेखाचित्रे यांसाठीही ते ओळखले जातात. पर्यायांतली उरलेली तिन्ही नावे परिस्थितिकीतली खरी आणि महत्त्वाची व्यक्तिमत्त्वे आहेत — म्हणूनच हा प्रश्न फुकटचा न ठरता खरी परीक्षा ठरतो. त्यांपैकी प्रत्येक जण मात्र वेगळ्या संज्ञेशी किंवा वेगळ्या योगदानाशी जोडलेला आहे. हॅकेल यांच्याशी सर्वांत सहज गोंधळ होतो तो ए.जी. टॅन्सली यांच्याशी, कारण त्यांनी घडवलेला शब्द — इकोसिस्टिम, म्हणजे परिसंस्था, 1935 — कोणत्याही आधुनिक पाठ्यपुस्तकात उमेदवाराला पहिल्यांदा भेटतो, आणि 'परिसंस्थेला नाव देणारा माणूस' यावरून 'परिस्थितिकीला नाव देणारा माणूस' असे सरकणे सोपे जाते. ते दोन वेगळे शास्त्रज्ञ, दोन वेगळे शब्द आणि त्यांच्यात एकोणसत्तर वर्षांचे अंतर आहे. म्हणून 'इकॉलॉजी' या शब्दाची निर्मिती 1866 मध्ये हॅकेल यांची, आणि तेच नाव पर्याय (2) मध्ये आहे. छपाईची एक नोंद : मराठी स्तंभात चौथा पर्याय 'व्हीक्टर शेफर्ड' असा छापला आहे, तर इंग्रजी स्तंभात तेच नाव 'Victor Shelford' असे आहे. मराठी लिप्यंतरात 'शेल्फर्ड' ऐवजी 'शेफर्ड' आले आहे, म्हणजे मराठीतून वाचणाऱ्या उमेदवाराला हे नाव प्रत्यक्ष शास्त्रज्ञाशी जोडणे अवघड जाते. प्रश्न जसा छापला आहे तसाच इथे दिला आहे.

• (1)चार्ल्स् क्रेब्ज — चार्ल्स जे. क्रेब्ज हे 1936 मध्ये जन्मलेले कॅनेडियन लोकसंख्या-परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ असून ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठाचे नामवंत निवृत्त प्राध्यापक आहेत. 'इकॉलॉजी' हा शब्द तयार झाल्यानंतर शंभराहून अधिक वर्षांनी ते जन्मले, त्यामुळे तो शब्द त्यांनी घडवणे शक्यच नाही. या यादीत त्यांचे नाव आहे कारण 'इकॉलॉजी : द एक्सपेरिमेंटल ॲनालिसिस ऑफ डिस्ट्रिब्यूशन अँड अबंडन्स' हे त्यांचे पाठ्यपुस्तक या विषयातल्या सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या पुस्तकांपैकी आहे; म्हणजे विद्यार्थ्यांना त्यांचे नाव इतिहासात भेटण्यापूर्वीच पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर भेटते. त्यांचे स्वतःचे योगदान परिभाषा घडवण्याचे नसून प्रयोगांचे आहे — विशेषतः युकॉनमधल्या सशांच्या दहा वर्षांच्या चक्रावरचे दीर्घ काम. संज्ञा आणि ती घडवणारा माणूस अशा जोड्या लक्षात ठेवल्या की पाठ्यपुस्तकावरचे परिचित नाव उत्तराच्या जागी येत नाही.
• (3)ए.जी. टॅन्सली — सर्वाधिक माहिती असलेल्या उमेदवाराला नेमका हाच पर्याय पकडतो, म्हणून तो नीट पाहण्याजोगा आहे. सर आर्थर जॉर्ज टॅन्सली यांनी 1935 मध्ये 'इकोसिस्टिम' म्हणजे परिसंस्था ही संज्ञा घडवली आणि परिस्थितिकीला तिचे मध्यवर्ती अभ्यासएकक दिले — सजीवांचा समुदाय आणि ज्या भौतिक पर्यावरणाशी तो क्रिया करतो ते दोन्ही मिळून एक प्रणाली, जिच्यातून ऊर्जा वाहते आणि पदार्थ फिरतात. ते ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ, ब्रिटिश इकॉलॉजिकल सोसायटीचे संस्थापकांपैकी एक आणि तिचे पहिले अध्यक्ष होते. म्हणजे या यादीतले हे नाव खरे आणि मोठे आहे, फक्त त्याला जोडलेला शब्द वेगळा आहे. हॅकेल यांनी शास्त्राला नाव दिले 1866 मध्ये आणि टॅन्सली यांनी त्याच्या एककाला नाव दिले 1935 मध्ये — दोन शब्द, दोन माणसे आणि एकोणसत्तर वर्षांचे अंतर.
• (4)व्हीक्टर शेफर्ड — व्हिक्टर अर्नेस्ट शेल्फर्ड (1877-1968) हे अमेरिकन प्राणिशास्त्रज्ञ आणि प्राणि-परिस्थितिकीच्या संस्थापकांपैकी एक होते. त्यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सहनशीलतेच्या नियमासाठी ते स्मरणात आहेत — एखाद्या जातीचे अस्तित्व व तिची विपुलता प्रत्येक पर्यावरणीय घटकाच्या ती सहन करू शकणाऱ्या मर्यादेने ठरते, म्हणजे घटक फार कमी असला तरी आणि फार जास्त असला तरी ती जात तिथे टिकत नाही. ते 1915 मध्ये इकॉलॉजिकल सोसायटी ऑफ अमेरिकाचे पहिले अध्यक्ष होते आणि 'ॲनिमल कम्युनिटीज इन टेम्परेट अमेरिका' (1913) व 'द इकॉलॉजी ऑफ नॉर्थ अमेरिका' (1963) ही पुस्तके त्यांची. म्हणजे हे नावही खरे आहे, पण त्याच्याशी जोडलेली संज्ञा वेगळी आहे. शिवाय मराठी स्तंभात हे नाव 'व्हीक्टर शेफर्ड' असे छापले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'Victor Shelford'; लिप्यंतरातल्या या फरकामुळे मराठीतून वाचणाऱ्याला ते ओळखणे आणखी अवघड होते.

परिस्थितिकी म्हणजे सजीव आणि त्यांचे पर्यावरण यांच्यातील परस्परक्रियांचा अभ्यास, ज्यात सजीवांच्या एकमेकांशी होणाऱ्या क्रियाही येतात; आणि ती रूढपणे पातळ्यांनुसार मांडतात — व्यक्तिगत सजीव, लोकसंख्या, समुदाय, परिसंस्था, जैवविभाग आणि जीवावरण. या शास्त्राची परिभाषा सुमारे शतकभरात उभी राहिली आणि तिच्या प्रत्येक प्रमुख संज्ञेला एक नाव व एक वर्ष चिकटलेले आहे; म्हणूनच याप्रकारचे प्रश्न शक्य होतात. अर्नस्ट हॅकेल यांनी 1866 मध्ये ग्रीक ऑयकॉस व लोगॉस यांतून या शास्त्राला नाव दिले, आणि ते डार्विनने सजीव व त्यांची परिस्थिती यांच्यातले नाते जीवशास्त्राचा मध्यवर्ती प्रश्न बनवल्यानंतर लगेचच. ए.जी. टॅन्सली यांनी 1935 मध्ये त्याच्या मध्यवर्ती एककाला — परिसंस्थेला — नाव दिले आणि सजीव व त्यांचा भौतिक परिसर हे पार्श्वभूमीसमोरचा समुदाय म्हणून नव्हे तर एकच प्रणाली म्हणून पाहिले पाहिजेत असा आग्रह धरला. व्हिक्टर शेल्फर्ड यांचा सहनशीलतेचा नियम — लीबिगच्या आधीच्या किमानतेच्या नियमानंतर आलेला — असे सांगतो की प्रत्येक पर्यावरणीय घटकाच्या सहन करता येणाऱ्या मर्यादेने जात मर्यादित होते, आणि फार जास्त असणे हेही फार कमी असण्याइतकेच वगळणारे ठरते. नंतरच्या अभ्यासकांनी या विषयाला संख्यात्मक गाभा दिला — चार्ल्स एल्टन यांनी अन्नसाखळी, परिस्थितिकीय कोनाडा आणि संख्यांचा मनोरा; रेमंड लिंडेमन यांनी पोषण-पातळ्यांमधून वाहणारी ऊर्जा आणि दहा टक्क्यांचा नियम; आणि यूजीन ओडम यांनी परिसंस्था-परिस्थितिकीची पाठ्यपुस्तकी मांडणी. या संज्ञा आणि त्यांचे जनक एकत्र लक्षात ठेवणे हीच या भागाची खरी तयारी आहे.

पर्यावरण व परिस्थितिकी हा एमपीएससीच्या पेपरात वाढत जाणारा विभाग आहे, आणि 'ही संज्ञा कोणी घडवली' हा त्यातला सर्वांत भरवशाचा प्रश्न-आकार आहे, कारण त्याचे उत्तर नोंदींनी सिद्ध होते आणि त्यावर वाद उरत नाही. परीक्षकाची नेहमीची रचना इथे वापरली आहे : संज्ञा घडवणाऱ्याचे नाव त्याच शास्त्रातल्या इतर तीन खऱ्या व प्रसिद्ध नावांमध्ये ठेवायचे, म्हणजे नुसते नाव ओळखणे मुळीच कामी येत नाही आणि नाव-संज्ञा ही जोडीच माहीत असावी लागते. या रचनेतूनच तयारीची दिशा मिळते : संज्ञा आणि त्यांचे जनक ओळखण्यासाठीच्या नावांची यादी म्हणून नव्हे तर वर्षासह जोड्या म्हणून शिकाव्यात — हॅकेल आणि परिस्थितिकी 1866, टॅन्सली आणि परिसंस्था 1935, शेल्फर्ड आणि सहनशीलतेचा नियम, एल्टन आणि अन्नसाखळी व कोनाडा, लिंडेमन आणि पोषण-पातळ्यांतून वाहणारी ऊर्जा. छापलेल्या पानाच्या दोन नोंदी : मराठी स्तंभात चौथे नाव 'व्हीक्टर शेफर्ड' असे छापले आहे तर इंग्रजी स्तंभात 'Victor Shelford', म्हणजे लिप्यंतरात 'शेल्फर्ड' चे 'शेफर्ड' झाले आहे; आणि इंग्रजी प्रश्नात 'Scientists' हा शब्द वाक्याच्या मध्ये मोठ्या आद्याक्षराने छापला आहे. यांपैकी कशानेही अर्थ बदलत नाही आणि कार्ड प्रश्न जसा छापला आहे तसाच देते.

• 'इकॉलॉजी' ही संज्ञा 1866 मध्ये जर्मन जीवशास्त्रज्ञ अर्नस्ट हॅकेल यांनी ग्रीक ऑयकॉस म्हणजे घर आणि लोगॉस म्हणजे अभ्यास या शब्दांतून घडवली.
• हॅकेल यांनी संघ (फायलम), जातिविकास (फायलोजेनी) आणि प्रोटिस्टा या संज्ञाही घडवल्या, आणि 'भ्रूणविकास जातिविकासाची पुनरावृत्ती करतो' या पुनरावृत्ती सिद्धांतासाठी तसेच 'कुन्स्टफॉर्मेन डेर नातूर' मधल्या रेखाचित्रांसाठी ते ओळखले जातात.
• 'इकोसिस्टिम' म्हणजे परिसंस्था ही संज्ञा 1935 मध्ये ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ सर आर्थर जॉर्ज टॅन्सली यांनी घडवली — म्हणजे हॅकेल यांनी शास्त्राला नाव दिल्यानंतर एकोणसत्तर वर्षांनी.
• व्हिक्टर अर्नेस्ट शेल्फर्ड (1877-1968) या अमेरिकन प्राणिशास्त्रज्ञाने परिस्थितिकीला सहनशीलतेचा नियम दिला, ते 1915 मध्ये इकॉलॉजिकल सोसायटी ऑफ अमेरिकाचे पहिले अध्यक्ष होते आणि 'ॲनिमल कम्युनिटीज इन टेम्परेट अमेरिका' (1913) व 'द इकॉलॉजी ऑफ नॉर्थ अमेरिका' (1963) ही पुस्तके त्यांची आहेत.
• चार्ल्स जे. क्रेब्ज (जन्म 1936) हे कॅनेडियन लोकसंख्या-परिस्थितिकीशास्त्रज्ञ असून 'इकॉलॉजी : द एक्सपेरिमेंटल ॲनालिसिस ऑफ डिस्ट्रिब्यूशन अँड अबंडन्स' या पाठ्यपुस्तकासाठी आणि युकॉनमधल्या सशांच्या दहा वर्षांच्या चक्रावरच्या दीर्घ अभ्यासासाठी ओळखले जातात.
• मराठी स्तंभात चौथा पर्याय 'व्हीक्टर शेफर्ड' असा छापला आहे तर इंग्रजी स्तंभात तेच नाव 'Victor Shelford' असे आहे — म्हणजे मराठी लिप्यंतरात 'शेल्फर्ड' ऐवजी 'शेफर्ड' आले आहे.

• 'परिसंस्था' ही संज्ञा घडवणाऱ्या टॅन्सली यांनाच 'परिस्थितिकी' ही संज्ञा घडवणारे मानणे — दोन शब्द, दोन माणसे आणि एकोणसत्तर वर्षांचे अंतर.
• पाठ्यपुस्तकाच्या मुखपृष्ठावरचे परिचित नाव संज्ञेचा जनक मानणे, जसे क्रेब्ज यांचे नाव त्यांच्या प्रसिद्ध पुस्तकामुळे ओळखीचे वाटते.
• संज्ञा आणि जनक यांच्या जोड्या न शिकता नुसती नावांची यादी लक्षात ठेवणे; अशा प्रश्नात चारही नावे खरी असल्याने नुसती ओळख कामी येत नाही.
• मराठी लिप्यंतरावरून नाव ओळखता येत नाही म्हणून तो पर्याय काल्पनिक मानणे — इथे 'व्हीक्टर शेफर्ड' हे नाव प्रत्यक्षात व्हिक्टर शेल्फर्ड यांचेच आहे.
• संज्ञेचे वर्ष लक्षात न ठेवणे; वर्ष माहीत असले की एका शतकाच्या अंतरावरचे नाव लगेच बाद करता येते.

परिस्थितिकीच्या परिभाषेवरचे प्रश्न एमपीएससीच्या पर्यावरण विभागात तीन आकारांत येतात. पहिला आकार म्हणजे इथे विचारला गेला तसा 'ही संज्ञा कोणी घडवली' हा प्रश्न, ज्यात खरे उत्तर त्याच शास्त्रातल्या इतर खऱ्या नावांमध्ये ठेवलेले असते. दुसरा आकार व्याख्येचा — परिसंस्था म्हणजे काय, कोनाडा म्हणजे काय, सहनशीलतेचा नियम काय सांगतो — आणि तो संकल्पना नेमकी माहीत आहे का हे तपासतो. तिसरा आकार जोड्या लावण्याचा — शास्त्रज्ञ समोर त्यांची संकल्पना, किंवा संकल्पना समोर तिचे वर्ष. या तिन्ही आकारांसाठी एकच तयारी पुरते : या विषयाच्या दहा-बारा प्रमुख संज्ञा, त्यांचे जनक आणि त्यांची वर्षे एका पानावर जोड्यांच्या रूपात लिहून ठेवाव्यात, आणि नाव व संज्ञा यांची जोडी कधीही सुटी करू नये.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'इकोसिस्टिम' म्हणजे परिसंस्था ही संज्ञा कोणी आणि कोणत्या वर्षी घडवली ?

  • (a)अर्नस्ट हॅकेल, 1866
  • (b)ए.जी. टॅन्सली, 1935
  • (c)यूजीन ओडम, 1953
  • (d)चार्ल्स एल्टन, 1927

  उत्तर(b) ए.जी. टॅन्सली, 1935 — ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ सर आर्थर जॉर्ज टॅन्सली यांनी सजीवांचा समुदाय व त्याचा भौतिक परिसर मिळून एक प्रणाली मानावी असा आग्रह धरत ही संज्ञा घडवली. हॅकेल यांनी 1866 मध्ये 'इकॉलॉजी' या शास्त्रालाच नाव दिले, एल्टन यांनी अन्नसाखळी व परिस्थितिकीय कोनाडा या संकल्पना मांडल्या, आणि ओडम यांनी परिसंस्था-परिस्थितिकीची पाठ्यपुस्तकी मांडणी केली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'इकॉलॉजी' हा शब्द ज्या ग्रीक शब्दांपासून तयार झाला त्यांचा अर्थ काय ?

  • (a)जीवन आणि अभ्यास
  • (b)घर आणि अभ्यास
  • (c)पृथ्वी आणि मोजमाप
  • (d)निसर्ग आणि नियम

  उत्तर(b) घर आणि अभ्यास — ऑयकॉस म्हणजे घर किंवा राहण्याचे ठिकाण आणि लोगॉस म्हणजे अभ्यास; म्हणजे इकॉलॉजी हा सजीवांचा त्यांच्या राहत्या ठिकाणातला अभ्यास आहे. हीच व्युत्पत्ती अर्थशास्त्रासाठीच्या इंग्रजी शब्दातही येते, कारण तोही ऑयकॉस याच शब्दापासून आला आहे. अर्नस्ट हॅकेल यांनी 1866 मध्ये ही संज्ञा घडवली.