पुढीलपैकी याचा/यांचा सहस्रकीय विकास उद्दीष्टांमधे समावेश होत नाही ? (a) प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकरण साध्य करणे. (b) स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे. (c) अर्भक मृत्यूचे प्रमाण कमी करणे. (d) पर्यावरणीय शाश्वतता (सस्टेनेबिलीटी) सुरक्षित करणे.
- (1)(a) फक्त
- (2)(a) आणि (b) फक्त
- (3)(c) फक्त
- (4)(c) आणि (d) फक्त
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — फक्त विधान (c). काहीही करण्याआधी प्रश्न वाचा : यांतल्या कोणत्या गोष्टीचा सहस्रकीय विकास उद्दिष्टांमध्ये समावेश होत नाही असे विचारले आहे, आणि 'नाही' हा शब्द मराठी स्तंभात ठळक अक्षरांत छापला आहे — इंग्रजी स्तंभातही 'not' ठळकच आहे. हा उलटा प्रश्न आहे. म्हणजे जी तीन उद्दिष्टे यादीत आहेत ती टाकून द्यायची आहेत आणि जे यादीत नाही तेच उत्तर आहे. यादीला हात लावण्याआधी प्रश्नक्रमांकाशेजारी ही उलटी दिशा लिहून ठेवावी, कारण पुढचे सर्व काही नेहमीच्या सवयीच्या उलट करावे लागते. आता यादी. सप्टेंबर 2000 च्या सहस्रक शिखर परिषदेनंतर स्वीकारलेली आणि 2015 हे लक्ष्यवर्ष असलेली आठ सहस्रकीय विकास उद्दिष्टे अशी : अतिदारिद्र्य व भूक नष्ट करणे; प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण साध्य करणे; स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे व स्त्रियांचे सक्षमीकरण करणे; बालमृत्यू कमी करणे; माता आरोग्य सुधारणे; एचआयव्ही-एड्स, हिवताप व इतर रोगांशी लढा देणे; पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे; आणि विकासासाठी जागतिक भागीदारी विकसित करणे. छापलेली चार विधाने या यादीसमोर ठेवा. 'प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकरण साध्य करणे' हे दुसरे उद्दिष्ट, जवळजवळ शब्दशः. 'स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे' हा तिसऱ्या उद्दिष्टाचा पहिला अर्धा भाग. 'पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे' हे सातवे उद्दिष्ट, पुन्हा शब्दशः. चारांपैकी तीन यादीत आहेत, म्हणून तीन बाजूला पडतात. उरते 'अर्भक मृत्यूचे प्रमाण कमी करणे', आणि ते आठांपैकी एक नाही. लहान वयातल्या मृत्यूंविषयीच्या उद्दिष्टाचे शीर्षक 'बालमृत्यू कमी करणे' असे आहे आणि त्याचे मुख्य लक्ष्य 1990 ते 2015 या काळात पाच वर्षांखालील मृत्यू दर दोन तृतीयांशांनी कमी करणे हे होते — हे माप अर्भक मृत्यू दरापेक्षा वेगळे आहे, कारण अर्भक मृत्यू दर पहिल्या वाढदिवसाआधीचे मृत्यू मोजतो. हे नाते ढोबळ न ठेवता नेमके सांगणे इथे महत्त्वाचे आहे : संयुक्त राष्ट्रांच्या चौकटीत अर्भक मृत्यू दर हा त्याच उद्दिष्टाखाली मोजल्या जाणाऱ्या निर्देशकांपैकी एक होता, म्हणजे अर्भक मृत्यूंची मोजणी होतच होती. पण प्रश्न उद्दिष्टांच्या यादीविषयी विचारतो, आणि उद्दिष्टांची यादी छोटी, ठरलेली आणि जशीच्या तशी उद्धृत करता येणारी आहे. 'अर्भक मृत्यूचे प्रमाण कमी करणे' ही त्या आठांपैकी एक नोंद नाही; 'बालमृत्यू कमी करणे' ही आहे. म्हणून वेगळे पडणारे विधान (c) हेच आहे, आणि तसे सांगणारी ओळ म्हणजे पर्याय (3).
- (1)(a) फक्त — ही ओळ 'प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकरण साध्य करणे' हे सहस्रकीय विकास उद्दिष्ट नाही असे सुचवते, पण ते आठांपैकी दुसरे उद्दिष्ट असून पेपरने ते जवळजवळ शब्दशः छापले आहे. या उद्दिष्टाचे लक्ष्य असे होते की 2015 पर्यंत सर्वत्र मुले व मुली दोघांनीही प्राथमिक शिक्षणाचा संपूर्ण अभ्यासक्रम पूर्ण करावा, आणि सर्व शिक्षा अभियान व नंतर शिक्षण हक्क कायदा यांच्या माध्यमातून भारताने सर्वाधिक अहवाल याच उद्दिष्टावर दिले. या उत्तरापर्यंत दोन गोष्टी नेतात. एक म्हणजे आठ उद्दिष्टांची यादी नेमकी माहीत नसणे. दुसरी अधिक बारीक : प्रश्न उलटा आहे हे लक्षात न आल्याने उमेदवार यादीत असलेले पहिलेच विधान निवडतो, कारण नेहमीच्या प्रश्नात तेच बरोबर उत्तर ठरले असते. उलट्या प्रश्नात ओळखीचे वाटणारे विधान हेच सापळे बनते, आणि म्हणूनच नकाराची खूण आधी लिहून ठेवावी लागते.
- (2)(a) आणि (b) फक्त — ही ओळ दोन विधाने नाकारते आणि दोन्ही यादीत आहेत. 'प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकरण साध्य करणे' हे दुसरे उद्दिष्ट शब्दशः आहे, आणि 'स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे' हा तिसऱ्या उद्दिष्टाचा पहिला अर्धा भाग असून त्याचा संपूर्ण मजकूर 'स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे व स्त्रियांचे सक्षमीकरण करणे' असा आहे. उमेदवार विधान (b) वर अडखळू शकतो, कारण पेपरने उद्दिष्टाचा अर्धाच भाग छापला आहे आणि सक्षमीकरणाचा उल्लेख गाळला आहे; पण ते संक्षिप्त रूप आहे, वेगळेपण नाही, आणि यादीतली नोंद अशी थोडक्यात छापणे हा परीक्षकांचा नेहमीचा प्रघात आहे. उद्दिष्ट अर्धे छापले म्हणून ते यादीबाहेरचे ठरत नाही. या प्रकारच्या प्रश्नांसाठी चौकटीतल्या नोंदी स्वतःच्या शब्दांत नव्हे तर मूळ शब्दांत लक्षात ठेवाव्यात, म्हणजे संक्षेप ओळखता येतो आणि तो बदल वाटत नाही.
- (4)(c) आणि (d) फक्त — पर्यायांतली सर्वांत धोकादायक ओळ हीच आहे, कारण ती अर्धी बरोबर आहे. विधान (c) आठ उद्दिष्टांपैकी नाही हे ती अचूक ओळखते आणि मग त्याला विधान (d) जोडते — जे संयुक्त राष्ट्रांच्या स्वतःच्या शब्दांत सातवे उद्दिष्ट आहे : पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे. उमेदवार इथवर एका ऐकायला बऱ्या वाटणाऱ्या युक्तिवादाने पोहोचतो — पर्यावरण हा विषय 2015 च्या शाश्वत विकास ध्येयांचा आहे, दारिद्र्यकेंद्री जुन्या चौकटीचा नव्हे — आणि तो युक्तिवाद नोंदींशी सरळ विसंगत आहे. सातव्या उद्दिष्टाखाली नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा ऱ्हास उलटवणे, सुरक्षित पिण्याचे पाणी व मूलभूत स्वच्छता यांपासून वंचित असलेल्यांचे प्रमाण निम्म्यावर आणणे, आणि झोपडपट्टीत राहणाऱ्यांचे जीवनमान सुधारणे अशी लक्ष्ये होती. म्हणजे पर्यावरण या चौकटीत सुरुवातीपासूनच होते; ती शाश्वत विकास ध्येयांच्या काळातली भर नाही.
सहस्रकीय विकास उद्दिष्टे सप्टेंबर 2000 च्या संयुक्त राष्ट्रांच्या सहस्रक शिखर परिषदेत स्वीकारलेल्या सहस्रक जाहीरनाम्यातून आली; त्यांचे लक्ष्यवर्ष 2015 होते आणि प्रगती मोजण्याचा आधार 1990 हा होता. उद्दिष्टे आठ, आणि प्रत्येकाखाली कालबद्ध लक्ष्ये व निर्देशकांचा संच : अतिदारिद्र्य व भूक नष्ट करणे; प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण साध्य करणे; स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे व स्त्रियांचे सक्षमीकरण करणे; बालमृत्यू कमी करणे; माता आरोग्य सुधारणे; एचआयव्ही-एड्स, हिवताप व इतर रोगांशी लढा देणे; पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे; आणि विकासासाठी जागतिक भागीदारी विकसित करणे. पहिली सात उद्दिष्टे मुख्यतः विकसनशील देशांना उद्देशून होती आणि आठवे श्रीमंत देशांना — मदतनिधी, व्यापारातील प्रवेश आणि कर्जमाफी यांविषयी; म्हणूनच या चौकटीचे वर्णन कधीकधी दोन गटांमधला करार असे केले जाते. भारताने या उद्दिष्टांवरचे अहवाल सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयामार्फत दिले, आणि ती वाहून नेणारे देशांतर्गत कार्यक्रम परिचित आहेत — दुसऱ्या उद्दिष्टासाठी सर्व शिक्षा अभियान व नंतर शिक्षण हक्क कायदा, चौथ्या व पाचव्या उद्दिष्टांसाठी राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान, सहाव्यासाठी राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण कार्यक्रम, आणि सातव्या उद्दिष्टाखालील पाणी व स्वच्छतेच्या लक्ष्यांसाठी पेयजल व स्वच्छता अभियाने. 2015 च्या अखेरीस या उद्दिष्टांची मुदत संपल्यावर त्यांची जागा सतरा शाश्वत विकास ध्येयांनी घेतली, जी 25 सप्टेंबर 2015 रोजी स्वीकारली गेली व 1 जानेवारी 2016 पासून अंमलात आली; ती फक्त विकसनशील देशांसाठी नसून सर्वांसाठी आहेत आणि जुन्या विषयांबरोबरच उपभोग, विषमता, उद्योग, शहरे, महासागर व संस्था यांपर्यंत पोहोचतात.
या पेपरातल्या सात प्रश्नांचे स्वरूप नकारार्थी किंवा वगळणारे आहे, आणि त्यांपैकी पाच प्रश्नांत नकार दोन्ही भाषांच्या स्तंभांत ठळक अक्षरांत छापला आहे — हा प्रश्न त्यांपैकीच एक. उरलेल्या दोहोंपैकी एका प्रश्नात नकार फक्त इंग्रजी स्तंभात ठळक आहे आणि दुसऱ्यात कुठेच नाही. जिथे ही ठळक खूण आहे तिथे ती पानावर खरोखर दिसते आणि ती टिपण्याची सवय डोळ्यांना लावून घ्यावी; पण खूण ही सवयीला पर्याय नाही. सुरक्षित पद्धत एकच : नकार दर्शवणाऱ्या शब्दाभोवती गोल करावा आणि प्रश्नक्रमांकाशेजारी लहान अक्षरांत 'नाही' असे लिहून ठेवावे, म्हणजे यादी वाचण्यात जाणाऱ्या दोन मिनिटांत ती उलटी दिशा टिकून राहते. ठरावीक क्रमांकित यादीवर बांधलेले प्रश्न हेच आयोगाचे नकारार्थी प्रश्नांसाठीचे आवडते वाहन आहे, कारण अशा यादीमुळे निःसंदिग्ध उत्तर देता येते — एखादी नोंद आठ उद्दिष्टांत आहे किंवा नाही, आणि त्यानंतर वाद घालण्यासारखे काही उरत नाही. यातून तयारीची दिशाही मिळते : अभ्यासक्रमातल्या प्रत्येक क्रमांकित चौकटीच्या नोंदी स्वतःच्या शब्दांत नव्हे तर त्या चौकटीच्या शब्दांत शिकाव्यात, कारण होकारार्थी प्रश्नाला पुरेसा वाटणारा स्वैर अनुवाद नकारार्थी प्रश्नात घातक ठरतो. शेवटी छपाईची नोंद : मराठी स्तंभात 'उद्दीष्टांमधे' असे छापले आहे, तर प्रमाण मराठीत 'उद्दिष्टांमध्ये' लिहितात. ते जसे आहे तसे इथे दिले आहे आणि त्याने अर्थ बदलत नाही.
- आठ सहस्रकीय विकास उद्दिष्टे अशी : अतिदारिद्र्य व भूक नष्ट करणे; प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण साध्य करणे; स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन देणे व स्त्रियांचे सक्षमीकरण करणे; बालमृत्यू कमी करणे; माता आरोग्य सुधारणे; एचआयव्ही-एड्स, हिवताप व इतर रोगांशी लढा देणे; पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे; आणि विकासासाठी जागतिक भागीदारी विकसित करणे.
- ही उद्दिष्टे सप्टेंबर 2000 च्या सहस्रक शिखर परिषदेतील सहस्रक जाहीरनाम्यातून आली, त्यांचा आधारवर्ष 1990 आणि लक्ष्यवर्ष 2015 होते, आणि 1 जानेवारी 2016 पासून अंमलात आलेल्या सतरा शाश्वत विकास ध्येयांनी त्यांची जागा घेतली.
- चौथ्या उद्दिष्टाचे शीर्षक 'बालमृत्यू कमी करणे' असे असून त्याचे मुख्य लक्ष्य 1990 ते 2015 दरम्यान पाच वर्षांखालील मृत्यू दर दोन तृतीयांशांनी कमी करणे हे होते; पहिल्या वाढदिवसाआधीचे मृत्यू मोजणारा अर्भक मृत्यू दर हा त्याखाली मोजल्या जाणाऱ्या निर्देशकांपैकी एक होता, स्वतंत्र उद्दिष्ट नव्हे.
- प्रश्नात छापलेल्या चारांपैकी तीन नोंदी यादीत आहेत — 'प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकरण' हे दुसरे उद्दिष्ट, 'स्त्री-पुरुष समानतेस प्रोत्साहन' हा तिसऱ्याचा पहिला अर्धा भाग, आणि 'पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे' हे सातवे — म्हणूनच प्रश्नातल्या नकाराला इथे इतके महत्त्व आहे.
- सातव्या उद्दिष्टाखाली नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा ऱ्हास उलटवणे, सुरक्षित पिण्याचे पाणी व मूलभूत स्वच्छता यांपासून वंचित असलेल्यांचे प्रमाण निम्म्यावर आणणे आणि झोपडपट्टीत राहणाऱ्यांचे जीवनमान सुधारणे अशी लक्ष्ये होती, म्हणजे पर्यावरण या चौकटीत सुरुवातीपासूनच होते.
छापलेल्या चारांपैकी तीन गोष्टी यादीवर आहेत, आणि म्हणूनच इथे नकार सर्व काही ठरवतो : प्रश्न होकारार्थी वाचला की एकाच वेळी तीन ओळी आकर्षक दिसू लागतात. सुरक्षित सवय छपाईवर अवलंबून नसते — नकार दर्शवणाऱ्या शब्दाभोवती गोल करावा आणि पर्याय वाचण्याआधी प्रश्नक्रमांकाशेजारी लहानसे 'नाही' लिहून ठेवावे. या प्रश्नात नकार दोन्ही भाषांच्या स्तंभांत ठळक अक्षरांत छापला आहे, पण या पेपरातल्या सात नकारार्थी प्रश्नांपैकी पाच दोन्ही स्तंभांत ठळक करतात, एक फक्त इंग्रजी स्तंभात करतो आणि एक कुठेच करत नाही — म्हणून ठळकपणा ही सोय आहे, सुरक्षा कधीच नाही. या संचातली अर्धवट बरोबर ओळही पाहावी : ती टिकणाऱ्या गोष्टीला न टिकणाऱ्या गोष्टीशी जोडते, आणि नकारार्थी प्रश्नात पहिली जुळणारी गोष्ट सापडल्यावर तिथेच न थांबता दुसरी जोडून टाकणाऱ्या उमेदवारालाच ती पकडते. क्रमांकित चौकट स्वतःच्या शब्दांत नव्हे तर तिच्याच शब्दांत पाठ करावी — होकारार्थी प्रश्नाला पुरेसा वाटणारा स्वैर अनुवाद नकारार्थी प्रश्नात प्राणघातक ठरतो. पानावरची एक नोंद : मराठी स्तंभात 'उद्दिष्टांमध्ये' ऐवजी 'उद्दीष्टांमधे' असे छापले आहे आणि ते जसेच्या तसे ठेवले आहे.
- नकारार्थी प्रश्न होकारार्थी असल्यासारखा वाचणे आणि यादीत असलेले पहिलेच ओळखीचे विधान निवडणे — या प्रश्नाचा मुख्य सापळा हाच आहे.
- अर्भक मृत्यू दर आणि पाच वर्षांखालील मृत्यू दर एकच मानणे; उद्दिष्टाचे शीर्षक बालमृत्यूचे आहे आणि त्याचे लक्ष्य पाच वर्षांखालील मृत्यू दराचे.
- एखादे उद्दिष्ट निर्देशकाच्या पातळीवर मोजले जाते म्हणून तो निर्देशकच स्वतंत्र उद्दिष्ट मानणे — चौकट उद्दिष्ट, लक्ष्य आणि निर्देशक अशा तीन स्तरांत आहे.
- पर्यावरण हा विषय फक्त शाश्वत विकास ध्येयांचा आहे असे मानणे, तर पर्यावरणीय शाश्वतता हे सहस्रकीय चौकटीतले सातवे उद्दिष्ट होते.
- उद्दिष्टाचा अर्धाच भाग छापलेला दिसला म्हणून ते यादीबाहेरचे ठरवणे; यादीतली नोंद संक्षिप्त रूपात छापणे हा परीक्षकांचा नेहमीचा प्रघात आहे.
सहस्रकीय विकास उद्दिष्टे व शाश्वत विकास ध्येये एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला आकार यादीचा — कोणते उद्दिष्ट यादीत आहे किंवा नाही, अनेकदा याच प्रश्नासारख्या उलट्या मांडणीत, कारण ठरावीक क्रमांकित यादीवर निःसंदिग्ध उत्तर देता येते. दुसरा आकार तारखा व आकड्यांचा — जाहीरनाम्याचे वर्ष, आधारवर्ष, लक्ष्यवर्ष, उद्दिष्टांची व ध्येयांची संख्या, लक्ष्यांची संख्या — आणि हे आकडे एका छोट्या तक्त्यात ठेवण्याजोगे आहेत. तिसरा आकार तुलनेचा — जुनी चौकट व नवी चौकट यांच्यातले फरक, किंवा एखाद्या उद्दिष्टाशी जुळणारा भारतीय कार्यक्रम. या तिन्ही आकारांसाठी एकच तयारी पुरते : आठ उद्दिष्टे आणि सतरा ध्येये त्यांच्या मूळ शीर्षकांत लक्षात ठेवावीत, आणि प्रत्येकाशेजारी त्याचे मुख्य लक्ष्य व त्याला वाहणारा भारतीय कार्यक्रम लिहून ठेवावा.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सहस्रकीय विकास उद्दिष्टांपैकी बालमृत्यूविषयीच्या उद्दिष्टाचे मुख्य लक्ष्य काय होते ?
- (a)1990 ते 2015 दरम्यान अर्भक मृत्यू दर निम्म्यावर आणणे
- (b)1990 ते 2015 दरम्यान पाच वर्षांखालील मृत्यू दर दोन तृतीयांशांनी कमी करणे
- (c)2015 पर्यंत माता मृत्यू दर तीन चतुर्थांशांनी कमी करणे
- (d)2015 पर्यंत सर्व बालकांचे संपूर्ण लसीकरण साध्य करणे
उत्तर(b) 1990 ते 2015 दरम्यान पाच वर्षांखालील मृत्यू दर दोन तृतीयांशांनी कमी करणे — हे चौथ्या उद्दिष्टाचे मुख्य लक्ष्य होते आणि त्याचे शीर्षक 'बालमृत्यू कमी करणे' असे आहे. पहिल्या वाढदिवसाआधीचे मृत्यू मोजणारा अर्भक मृत्यू दर याच उद्दिष्टाखालचा एक निर्देशक होता, स्वतंत्र उद्दिष्ट नव्हे. माता मृत्यू दर तीन चतुर्थांशांनी कमी करणे हे पाचव्या उद्दिष्टाचे, म्हणजे माता आरोग्य सुधारण्याचे लक्ष्य होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सहस्रकीय विकास उद्दिष्टांपैकी कोणते उद्दिष्ट मुख्यतः विकसित देशांना उद्देशून होते ?
- (a)अतिदारिद्र्य व भूक नष्ट करणे
- (b)पर्यावरणीय शाश्वतता सुरक्षित करणे
- (c)विकासासाठी जागतिक भागीदारी विकसित करणे
- (d)माता आरोग्य सुधारणे
उत्तर(c) विकासासाठी जागतिक भागीदारी विकसित करणे — हे आठवे व शेवटचे उद्दिष्ट मदतनिधी, व्यापारातील प्रवेश, कर्जमाफी आणि तंत्रज्ञानाची उपलब्धता यांविषयी असून ते श्रीमंत देशांच्या जबाबदाऱ्या मांडते; म्हणूनच या चौकटीचे वर्णन विकसनशील व विकसित देशांमधला करार असे केले जाते. उरलेली सात उद्दिष्टे मुख्यतः विकसनशील देशांतील परिणामांविषयी होती.