खालीलपैकी कोणते विधान/विधाने राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 च्या ध्येय साध्य करण्याच्या संदर्भात योग्य आहे/आहेत ? (a) मुले आणि मुली या दोहोंच्या बाबतीत प्राथमिक आणि माध्यमिक शाळा पातळीवरील गळती 30 टक्केपेक्षा खाली आणणे. (b) जन्माच्या वेळेचा दर हजारी अर्भक मृत्यू दर 20 पेक्षा कमी करणे/खाली आणणे. (c) जन्माच्या वेळेचे माता मृत्यू दर गुणोत्तर दर लाखामागे/लाखाला 100 पेक्षा खाली आणणे. (d) जन्म, मृत्यू, विवाह आणि गरोदरपणा या संबंधित नोंदणी 100 टक्के पर्यंत साध्य करणे.
- (1)(a) आणि (c)
- (2)(b) आणि (d)
- (3)(b) फक्त
- (4)(c) आणि (d)
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — विधाने (c) आणि (d). राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 या दस्तऐवजात एका चौकटीत चौदा 'राष्ट्रीय सामाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय ध्येये' दिली आहेत आणि ती सर्व 2010 पर्यंत साध्य करायची होती. हा प्रश्न त्या चौकटीसमोर चार वाक्ये ठेवतो. त्यांपैकी दोन वाक्ये धोरणाची भाषा जशीच्या तशी देतात आणि दोन वाक्ये धोरणातले आकडे बदलतात. विधान (c) अचूक आहे. धोरणातले ध्येय आहे — माता मृत्यू दर गुणोत्तर दर एक लाख जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली आणणे. पेपरने तोच आकडा भारतीय पद्धतीने 1,00,000 असा छापला आहे, म्हणजे तीच संख्या वेगळ्या पद्धतीने लिहिली आहे, आणि वाक्यातले बाकी काहीही हललेले नाही. विधान (d) हेही अचूक आहे : जन्म, मृत्यू, विवाह आणि गरोदरपणा यांची नोंदणी 100 टक्के साध्य करणे — हे चौदापैकी एक ध्येय शब्दशः आहे. हे ध्येय आरोग्याच्या परिणामांविषयी नसून नागरी नोंदणी व्यवस्थेविषयी आहे, आणि म्हणूनच ते लोकसंख्या धोरणातले ध्येय आहे हेच अनेकदा विसरले जाते. आता जी दोन विधाने पडतात ती — आणि ती एकत्रच पाहण्याजोगी आहेत, कारण त्यांनी एकमेकांचे आकडे अदलाबदल केले आहेत. विधान (a) गळतीचे उद्दिष्ट 30 टक्क्यांखाली असे मांडते. धोरणातले ध्येय असे आहे — वयाच्या 14 वर्षांपर्यंतचे शालेय शिक्षण मोफत व सक्तीचे करणे, आणि मुले व मुली दोघांच्याही बाबतीत प्राथमिक व माध्यमिक शालेय पातळीवरील गळती 20 टक्क्यांखाली आणणे. आकडा 20 आहे, 30 नाही. विधान (b) अर्भक मृत्यूचे उद्दिष्ट दर हजार जिवंत जन्मांमागे 20 पेक्षा कमी असे मांडते. धोरणातले ध्येय असे आहे — अर्भक मृत्यू दर दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली आणणे. आकडा 30 आहे, 20 नाही. म्हणजे 20 हा आकडा शाळेचा आहे आणि 30 हा अर्भकांचा, आणि पेपरने प्रत्येक आकडा दुसऱ्याच्या ध्येयासमोर छापला आहे. दोन्ही खोट्या विधानांतून जाणारी ही एकच, सममित चूक आहे; आणि 'गळतीसाठी 20, अर्भक मृत्यूसाठी 30' अशी ही जोडी एकत्र लक्षात ठेवणारा उमेदवार दोन्ही विधाने एकाच वेळी निकालात काढतो. (a) आणि (b) नाकारल्यावर आणि (c) व (d) स्वीकारल्यावर ही जोडी सांगणारी ओळ उरते — पर्याय (4).
- (1)(a) आणि (c) — ही ओळ माता मृत्यूच्या ध्येयाविषयी बरोबर आहे आणि शाळेतल्या गळतीच्या ध्येयाविषयी चुकते. प्राथमिक व माध्यमिक पातळीवरील गळतीचे धोरणातले उद्दिष्ट मुले व मुली दोघांसाठी 20 टक्क्यांखाली असे आहे, आणि ते वयाच्या 14 वर्षांपर्यंतचे शालेय शिक्षण मोफत व सक्तीचे करण्याच्या वचनासोबतच छापले आहे — त्याच वचनाला पुढे 86 व्या घटनादुरुस्तीने घटनात्मक बळ आणि शिक्षण हक्क कायद्याने वैधानिक रूप दिले. उमेदवार 30 हा आकडा स्वीकारतो, कारण तो त्याच चौकटीतला खराच आकडा आहे — फक्त तो दुसऱ्या ध्येयाचा आहे. यातून या प्रश्नाची रचना उघड होते : परीक्षकाने नवा आकडा शोधून काढलेला नाही, त्याने धोरणाचेच दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवले आहेत. म्हणून आकडा ओळखीचा वाटतो का हे पाहू नये; तो ज्या नामासोबत जोडलेला आहे ती जोडी बरोबर आहे का हे पाहावे.
- (2)(b) आणि (d) — ही ओळ नोंदणीच्या ध्येयाविषयी बरोबर आहे आणि अर्भक मृत्यूविषयी चुकते. धोरणाचे ध्येय 2010 पर्यंत अर्भक मृत्यू दर दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली आणणे हे आहे, 20 पेक्षा खाली नाही. विधानातला 20 हा आकडाही याच चौकटीतला खरा आकडा असून तो गळतीच्या ध्येयातून उसना घेतलेला आहे; म्हणजे ही ओळ खरे ध्येय आणि खरा आकडा जोडते, पण तो आकडा दुसरीकडचा असतो. उमेदवार हे वाक्य स्वीकारण्याचे दुसरेही कारण आहे : आजच्या भारतात अर्भक मृत्यू दर 30 च्या आसपास किंवा त्याखाली आलेला असल्याने 20 हा आकडा वाजवी वाटतो. पण हे धोरण 2000 चे असून त्याची ध्येये 2010 ची आहेत, म्हणजे त्यातला प्रत्येक आकडा त्या काळाचे उद्दिष्ट आहे, आजची आकडेवारी नाही. धोरणाचे उद्दिष्ट आणि चालू आकडेवारी एकत्र करणे ही स्वतंत्र आणि नेहमीची चूक आहे.
- (3)(b) फक्त — ही ओळ नेमके तेच एक विधान स्वीकारते ज्यात आकडा अदलाबदल झाला आहे, आणि धोरण जशीच्या तशी उद्धृत करणारी दोन्ही विधाने नाकारते. तिचे आकर्षण तथ्यात नसून रचनेत आहे : चार विधानांच्या प्रश्नात साशंक उमेदवार बहुधा सर्वांत कमी दावा करणाऱ्या ओळीकडे सरकतो, कमी सांगितले तर कमी धोका या हिशेबाने. इथे कमी सांगणे महागात पडते, कारण त्यासाठी माता मृत्यूचे ध्येय — जे शब्दशः उद्धृत आहे — आणि नोंदणीचे ध्येय — जे तितकेच शब्दशः आहे — ही दोन्ही नाकारावी लागतात. शिवाय जे एकच विधान ही ओळ स्वीकारते तेच धोरणाचा आकडा बदलणारे आहे. चार विधानांच्या प्रश्नात ओळींची रुंदी हा तर्काचा आधार होऊ शकत नाही; प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे ठरवून मगच जुळणारी ओळ घ्यावी लागते.
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 हे 1976 चे निवेदन व 1977 ची सुधारणा यांनंतरचे भारताचे दुसरे संपूर्ण लोकसंख्या धोरण होते, आणि त्याने त्याआधीच्या उद्दिष्ट-व-प्रोत्साहन पद्धतीशी फारकत घेतली. त्याची उद्दिष्टे तीन कालपटांत मांडली आहेत : तात्काळ उद्दिष्ट म्हणजे संततिनियमन, आरोग्य सुविधा व आरोग्य कर्मचारी यांच्या न भागलेल्या गरजा भागवणे आणि एकात्मिक मूलभूत प्रजनन व बाल आरोग्य सेवा पुरवणे; मध्यम पल्ल्याचे उद्दिष्ट म्हणजे 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर आणणे; आणि दीर्घ पल्ल्याचे उद्दिष्ट म्हणजे 2045 पर्यंत लोकसंख्या स्थिर करणे, तीही शाश्वत आर्थिक वृद्धी, सामाजिक विकास व पर्यावरण संरक्षण यांच्याशी सुसंगत अशा पातळीवर. यांच्या खाली 2010 साठीची चौदा राष्ट्रीय सामाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय ध्येये येतात, ज्यांपैकी चार सर्वाधिक परिचित आहेत — वयाच्या 14 वर्षांपर्यंत मोफत व सक्तीचे शालेय शिक्षण आणि गळती 20 टक्क्यांखाली, अर्भक मृत्यू दर दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली, माता मृत्यू दर गुणोत्तर दर एक लाख जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली, आणि जन्म, मृत्यू, विवाह व गरोदरपणाची 100 टक्के नोंदणी. उरलेली ध्येये प्रजनन व बाल आरोग्य सेवांच्या न भागलेल्या गरजा, सार्वत्रिक लसीकरण, मुलींचे विवाह 18 वर्षांपूर्वी नाहीत व शक्यतो 20 नंतर, 80 टक्के प्रसूती संस्थांमध्ये व सर्व प्रसूती प्रशिक्षित व्यक्तीच्या उपस्थितीत, संततिनियमनाच्या साधनांची व्यापक उपलब्धता, एड्सला आळा व प्रजननमार्ग तसेच लैंगिक संसर्गांच्या उपचारांचे एकत्रीकरण, संसर्गजन्य रोगांचे नियंत्रण, भारतीय वैद्यक पद्धतींचे एकत्रीकरण, लहान कुटुंबाच्या प्रघाताचा जोरदार प्रसार, आणि संबंधित सामाजिक क्षेत्रातील कार्यक्रमांचा समन्वय अशी आहेत. अंमलबजावणीसाठी धोरणाने पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखाली राष्ट्रीय लोकसंख्या आयोगाची तरतूद केली. पुढच्या नोंदींनुसार पाचव्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणापर्यंत भारताचा एकूण प्रजनन दर सुमारे 2.0 वर आला, म्हणजे मध्यम पल्ल्याचे उद्दिष्ट 2010 या तारखेच्या साधारण दशकभर नंतर साध्य झाले.
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 हा एमपीएससीच्या अर्थव्यवस्था व सामाजिक प्रश्न या विभागांतला कायमचा आवडता विषय आहे, आणि त्याचे कारण कोणत्याही धोरण-दस्तऐवजाला परीक्षेत आणणारे तेच आहे : त्यात ठरावीक ध्येयांची छोटी यादी असते आणि प्रत्येक ध्येयाला ठोस आकडा जोडलेला असतो, म्हणजे परीक्षकाला एक आकडा बदलून प्रश्न तयार करता येतो. हा प्रश्न नेमके तेच करतो, तेही दोनदा, आणि नवे आकडे न शोधता धोरणाचेच दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवून तो अधिक कौशल्याने करतो. ही रचना नावानिशी ओळखण्याजोगी आहे, कारण ती 'आकडा ओळखीचा वाटतो का' या नेहमीच्या बचावाला निष्प्रभ करते — 20 आणि 30 हे दोन्ही आकडे धोरणाचेच आहेत आणि दोन्ही त्याच चौकटीत आहेत, त्यामुळे नुसत्या ओळखीवर खोटे वाक्यही स्वीकारले जाते. उपयोगी पडणारा बचाव एकच : प्रत्येक आकडा त्याच्या नामासोबत जोडी म्हणून लक्षात ठेवावा आणि आकडा नव्हे तर जोडी तपासावी. छापलेल्या पानाचीही नोंद घ्यावी. प्रश्न कोणती विधाने योग्य आहेत असे विचारतो आणि मराठी स्तंभात 'योग्य' हा शब्द ठळक अक्षरांत आहे; म्हणजे अनेक नकारार्थी प्रश्न असलेल्या या पेपरातला हा होकारार्थी प्रश्न आहे आणि इथला ठळक शब्द इशारा नाही. आणि हेही लक्षात ठेवावे की हे धोरण 2000 चे असून त्याची ध्येये 2010 ची आहेत, म्हणजे त्यातला प्रत्येक आकडा त्या काळाचे उद्दिष्ट आहे, आजची आकडेवारी नव्हे; धोरणाचे उद्दिष्ट चालू आकडा मानणे ही स्वतंत्र आणि नेहमीची चूक आहे.
- राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 मध्ये 2010 पर्यंत साध्य करायची चौदा राष्ट्रीय सामाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय ध्येये धोरण-दस्तऐवजातील एका चौकटीत छापली आहेत.
- त्यांपैकी दोन ध्येये या प्रश्नात जशीच्या तशी आली आहेत : माता मृत्यू दर गुणोत्तर दर एक लाख जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली आणणे, आणि जन्म, मृत्यू, विवाह व गरोदरपणा यांची 100 टक्के नोंदणी साध्य करणे.
- धोरणातले शाळेविषयीचे ध्येय असे आहे — वयाच्या 14 वर्षांपर्यंतचे शालेय शिक्षण मोफत व सक्तीचे करणे आणि मुले व मुली दोघांच्याही बाबतीत प्राथमिक व माध्यमिक पातळीवरील गळती 20 टक्क्यांखाली आणणे; आकडा 20 टक्के आहे, 30 नाही.
- धोरणातले अर्भक मृत्यूविषयीचे ध्येय असे आहे — अर्भक मृत्यू दर दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली आणणे; आकडा 30 आहे, 20 नाही, आणि या प्रश्नातल्या दोन्ही खोट्या विधानांनी हे दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवले आहेत.
- धोरणाची उद्दिष्टे तीन कालपटांत आहेत — तात्काळ संततिनियमन व प्रजनन-बाल आरोग्याच्या न भागलेल्या गरजा, 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर, आणि 2045 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या — आणि अंमलबजावणीसाठी पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखाली राष्ट्रीय लोकसंख्या आयोगाची तरतूद त्यात आहे.
दोन विधाने जशीच्या तशी आणि दोन विधानांचे आकडे बदललेले — म्हणून (c) व (d) यांना घेणारी ओळ उरते : पर्याय (4). राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण 2000 मध्ये 2010 पर्यंत साध्य करावयाची चौदा राष्ट्रीय सामाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय ध्येये धोरण-दस्तऐवजातल्या एका चौकटीत छापली आहेत, आणि हा प्रश्न नवे आकडे तयार न करता त्याच धोरणाचे दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवून बांधला आहे — या रचनेपुढे 'आकडा ओळखीचा वाटणे' हा नेहमीचा बचाव कोसळतो. म्हणून प्रत्येक आकडा तो ज्या नामाचा आहे त्याच्यासोबत जोडीने लक्षात ठेवावा आणि तपासताना आकडा नव्हे तर ती जोडी तपासावी. आणखी एक नोंद : या दस्तऐवजातला प्रत्येक आकडा त्या काळाचे लक्ष्य आहे — धोरण 2000 चे आणि त्याची ध्येये 2010 ची — त्यामुळे त्यांतले एखादे ध्येय आजची आकडेवारी म्हणून वाचणे ही वेगळी आणि नेहमीची चूक आहे. या चौदा ध्येयांभोवती धोरणाची तीन क्षितिजे उभी आहेत — तातडीने संततिनियमन व प्रजनन आणि बाल आरोग्य सेवांच्या अपूर्ण गरजा भागवणे, 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर आणणे, आणि 2045 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या — आणि पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील राष्ट्रीय लोकसंख्या आयोगही त्याच धोरणातून आला. शेवटची नोंद : मराठी स्तंभातली काही विधाने तिरप्या रेघेने दोन पर्यायी शब्दयोजना देतात — 'कमी करणे/खाली आणणे', 'लाखामागे/लाखाला' — त्यांतून अर्थ बदलत नाही आणि एकही आकडा हलत नाही.
- गळतीचा 20 टक्के आणि अर्भक मृत्यूचा 30 हे दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवणे — या प्रश्नातली दोन्ही खोटी विधाने नेमकी हीच अदलाबदल आहेत.
- आकडा ओळखीचा वाटतो म्हणून विधान स्वीकारणे; दोन्ही आकडे धोरणाचेच आहेत, त्यामुळे ओळख हा पुरावा ठरत नाही आणि आकडा व नाम यांची जोडी तपासावी लागते.
- धोरणाचे 2010 चे उद्दिष्ट आजची आकडेवारी मानणे — हे धोरण 2000 चे असून त्यातला प्रत्येक आकडा त्या काळाचे लक्ष्य आहे.
- नोंदणीचे ध्येय आरोग्याचे नाही म्हणून ते लोकसंख्या धोरणातले नसेल असे मानणे; जन्म, मृत्यू, विवाह व गरोदरपणाची 100 टक्के नोंदणी हे चौदापैकी एक ध्येय आहे.
- चार विधानांच्या प्रश्नात सर्वांत कमी दावा करणारी ओळ सुरक्षित मानणे; इथे कमी सांगणे म्हणजे शब्दशः उद्धृत केलेली दोन ध्येये नाकारणे ठरते.
लोकसंख्या धोरणावरचे प्रश्न एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला आकार ध्येयातल्या आकड्याचा असतो — गळती, अर्भक मृत्यू, माता मृत्यू, नोंदणी, विवाहाचे वय — आणि इथे परीक्षक एक अंक बदलून किंवा या प्रश्नाप्रमाणे दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवून प्रश्न बांधतो. दुसरा आकार रचनेचा असतो : धोरणाची तीन कालपटांतील उद्दिष्टे, ध्येयांची संख्या, लक्ष्यवर्ष, किंवा अंमलबजावणीसाठी नेमलेली यंत्रणा. तिसरा आकार जोडणीचा असतो — एखादे ध्येय आणि ते वाहून नेणारा कार्यक्रम, किंवा धोरणातले वचन आणि त्याला पुढे मिळालेले घटनात्मक रूप, जसे 14 वर्षांपर्यंतच्या मोफत शिक्षणाला 86 व्या घटनादुरुस्तीने दिले. या तिन्ही आकारांसाठी धोरणाची चौदा ध्येये एका पानावर, प्रत्येकासमोर त्याचा आकडा आणि लक्ष्यवर्ष अशी लिहून ठेवावीत, आणि तीच यादी दरवर्षीच्या चालू आकडेवारीपासून वेगळी ठेवावी.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 नुसार 2010 पर्यंत अर्भक मृत्यू दर किती पातळीखाली आणण्याचे ध्येय होते ?
- (a)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 20 पेक्षा खाली
- (b)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली
- (c)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 40 पेक्षा खाली
- (d)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 50 पेक्षा खाली
उत्तर(b) दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली — हे धोरणाच्या चौदा सामाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय ध्येयांपैकी एक आहे. 20 हा आकडा त्याच चौकटीतला असला तरी तो शाळेतील गळतीच्या ध्येयाचा आहे : मुले व मुली दोघांच्याही बाबतीत प्राथमिक व माध्यमिक पातळीवरील गळती 20 टक्क्यांखाली आणणे. हे दोन आकडे एकमेकांच्या जागी ठेवणे ही या विषयातली सर्वांत नेहमीची चूक आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 चे दीर्घ पल्ल्याचे उद्दिष्ट काय होते ?
- (a)2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर आणणे
- (b)2045 पर्यंत लोकसंख्या स्थिर करणे
- (c)2020 पर्यंत सार्वत्रिक लसीकरण साध्य करणे
- (d)2025 पर्यंत 100 टक्के संस्थात्मक प्रसूती साध्य करणे
उत्तर(b) 2045 पर्यंत लोकसंख्या स्थिर करणे — तेही शाश्वत आर्थिक वृद्धी, सामाजिक विकास व पर्यावरण संरक्षण यांच्याशी सुसंगत अशा पातळीवर. 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर आणणे हे धोरणाचे मध्यम पल्ल्याचे उद्दिष्ट होते, आणि संततिनियमन व प्रजनन-बाल आरोग्याच्या न भागलेल्या गरजा भागवणे हे तात्काळ उद्दिष्ट होते.