भारतीय लोकसंख्येच्या बाबतीत खालीलपैकी काय खरे आहे ? (a) वार्षिक लोकसंख्या वृद्धीदर घटत आहे. (b) लोकसंख्येतील तरुण लोकसंख्येचा हिस्सा कमी होण्यास सुरुवात झाली आहे.
- (1)(a) फक्त बरोबर आहे.
- (2)(b) फक्त बरोबर आहे.
- (3)(a) व (b) दोन्ही बरोबर आहेत.
- (4)(a) व (b) दोन्ही चूक आहेत.
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — छापलेली दोन्ही विधाने खरी आहेत, आणि ती एकाच लोकसंख्याशास्त्रीय वळणाचे दोन चेहरे आहेत. विधान (a) वार्षिक लोकसंख्या वृद्धीदर घटत असल्याचे सांगते, आणि जनगणनेची मालिका ते स्पष्ट दाखवते. भारताचा दशवार्षिक वृद्धीदर 1991 ते 2001 या दशकात 21.5 टक्के होता आणि 2001 ते 2011 या दशकात तो 17.9 टक्क्यांवर आला — स्वातंत्र्यानंतरच्या दोन जनगणनांमधली ही सर्वांत मोठी घसरण, आणि तेव्हापासून ती घसरण चालूच आहे. या घसरणीमागचे इंजिन प्रजननदर आहे. एकूण प्रजनन दर म्हणजे सध्याच्या दराने एक सरासरी स्त्री आयुष्यभरात जितकी मुले जन्माला घालेल ती संख्या; ती दशकागणिक घटत गेली आहे आणि पाचव्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाने ती 2.0 नोंदवली, म्हणजे सुमारे 2.1 या पुनःस्थापन पातळीच्या खाली. विधान (b) तरुण लोकसंख्येचा हिस्सा कमी होऊ लागल्याचे सांगते, आणि हा त्याच घसरणीचा दुसरा चेहरा आहे. दरवर्षी कमी मुले जन्माला येऊ लागली की सर्वांत आधी सर्वांत लहान वयोगट वाढायचे थांबतात आणि तो परिणाम वयाच्या मनोऱ्यावर हळूहळू वर सरकत जातो. भारतातली पाच वर्षांखालील लोकसंख्या सुमारे 2007 मध्ये आणि पंधरा वर्षांखालील वयोगट सुमारे 2011 मध्ये उच्चांकावर पोहोचला; तेव्हापासून मुलांचा नुसता हिस्साच नव्हे तर मुलांची संख्याही घटते आहे. 2021 पर्यंत 0 ते 14 हा वयोगट लोकसंख्येच्या साधारण एक चतुर्थांश उरला होता आणि मध्यमवय त्या प्रमाणात वाढून सुमारे तीस वर्षांवर गेले होते. ही दोन विधाने काय सांगत नाहीत तेही नीट पाहावे. यांपैकी एकही विधान लोकसंख्या घटत आहे असे म्हणत नाही. भारताची एकूण लोकसंख्या या सर्व काळात वाढतच राहिली आहे, कारण तरुण वयोरचना स्वतःसोबत संवेग वाहून नेते : प्रजननदर पुनःस्थापन पातळीवर आला तरी आधीच जन्मलेल्या स्त्रियांचा मोठा वयोगट पुढची अनेक दशके जन्मांची संख्या उंच ठेवतो. वृद्धीचा दर घटत असतानाही ज्या राशीवर तो लावला जातो ती राशी वाढू शकते — आणि या दोन कल्पना एकत्र धरणे हाच या प्रश्नाचा संपूर्ण गाभा आहे. दोन्ही विधाने टिकत असल्याने दोन्ही स्वीकारणारी ओळच उत्तर ठरते — पर्याय (3).
- (1)(a) फक्त बरोबर आहे. — ही ओळ घटता वृद्धीदर स्वीकारते आणि तरुणांचा घटता हिस्सा नाकारते; दोन अर्धवट उत्तरांपैकी हेच अधिक संभवते, कारण 'भारत हा तरुणांचा देश आहे' हे वाक्य प्रत्येक उमेदवाराने शंभरदा वाचलेले असते. पण ते वाक्य पातळीविषयी आहे, दिशेविषयी नाही, आणि दोन्ही एकाच वेळी खरी असू शकतात : चीन, जपान किंवा युरोपच्या तुलनेत भारताची लोकसंख्या अजूनही तरुण आहे आणि तरीही ती सातत्याने वृद्ध होते आहे. दिशेचा पुरावा कोणत्याही एका आकड्यात नसून जनगणना व सर्वेक्षणांच्या मालिकेत आहे — पाच वर्षांखालील लोकसंख्या सुमारे 2007 मध्ये आणि पंधरा वर्षांखालील वयोगट सुमारे 2011 मध्ये उच्चांकावर गेला, आणि मध्यमवय तेव्हापासून वाढतच आहे. लोकसंख्याशास्त्रात 'भारत तरुण आहे' हे वर्तमानाचे वर्णन आहे आणि 'भारत वृद्ध होतो आहे' हे प्रवाहाचे; परीक्षेत विचारले जाते ते बहुधा दुसरे.
- (2)(b) फक्त बरोबर आहे. — ही ओळ तरुणांचा घटता हिस्सा स्वीकारते आणि घटता वृद्धीदर नाकारते; ती सहसा पातळी आणि दर यांची गल्लत करणारा उमेदवार निवडतो. भारताची लोकसंख्या निरपेक्ष संख्येने वाढतच राहिली आहे आणि 140 कोटींच्या पुढे गेली आहे, त्यामुळे लोकसंख्येला 'घटत आहे' असा शब्द जोडलेला पाहून चुकीचे वाटते; पण विधान वृद्धीच्या दराविषयी बोलते, आणि तो चार दशके घटतो आहे. जनगणनेचे आकडे हा भेद ठोस करून दाखवतात : 1991-2001 चा 21.5 टक्के दशवार्षिक वृद्धीदर 2001-2011 मध्ये 17.9 टक्क्यांवर आला. दर घटणे आणि राशी वाढणे या दोन विसंगत गोष्टी नाहीत — दर लहान झाला तरी तो ज्या मोठ्या संख्येवर लागतो ती संख्या दरवर्षी भर घालतच राहते. वाचताना 'लोकसंख्या' आणि 'लोकसंख्या वृद्धीदर' हे दोन शब्द वेगळे ठेवले की ही चूक होत नाही.
- (4)(a) व (b) दोन्ही चूक आहेत. — ही ओळ दोन्ही विधाने नाकारते आणि नकाराचा प्रत्येक अर्धा भाग प्रसिद्ध झालेल्या नोंदींशी विसंगत ठरतो. जनगणनेच्या मालिकेत दशवार्षिक वृद्धीदर 21.5 टक्क्यांवरून 17.9 टक्क्यांवर आलेला दिसतो; राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणांत एकूण प्रजनन दर सुमारे 2.0 पर्यंत, म्हणजे पुनःस्थापन पातळीखाली, आलेला दिसतो; आणि वयोरचनेच्या आकडेवारीत पंधरा वर्षांखालील वयोगट उच्चांक ओलांडून खाली आलेला व मध्यमवय वाढलेले दिसते. उमेदवार इथवर सहसा भारताची लोकसंख्या चीनच्या पुढे गेल्याच्या बातम्यांवरून पोहोचतो — ती घटना खरी असून संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार 2023 मध्ये घडली, म्हणजे हा पेपर लिहिला गेल्यानंतर — पण ती बातमी एकूण संख्येविषयी आहे, वाढीच्या दराविषयी नाही. मोठी संख्या आणि मंदावणारी वाढ या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी खऱ्या असतात, आणि नेमके तेच या प्रश्नात तपासले जाते.
भारत सध्या लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमणातून जात आहे — म्हणजे उच्च जन्मदर व उच्च मृत्युदर यांच्याकडून कमी जन्मदर व कमी मृत्युदराकडे जाणाऱ्या टप्प्यांच्या मालिकेतून. आधी मृत्युदर घटला — 1920 च्या दशकापासून, दुष्काळावर मिळालेले नियंत्रण, लसीकरण आणि प्रतिजैविके यांमुळे — आणि जन्मदर त्यानंतर खूप उशिरा व खूप संथपणे घटू लागला. या दोन वक्रांमधले अंतर म्हणजेच भारताने अनुभवलेला वेगवान लोकसंख्यावाढीचा काळ. आता देश त्या अंतराच्या शेवटच्या टप्प्यात आहे : मृत्युदर आधीच कमी असताना प्रजननदरही पुनःस्थापन पातळीच्या खाली गेला आहे, त्यामुळे वृद्धीदर दशकागणिक घटतो आहे. यातून दोन परिणाम निघतात आणि तेच सतत विचारले जातात. पहिला म्हणजे लोकसंख्येचा संवेग — तरुण वयोरचना असलेली लोकसंख्या प्रजननदर पुनःस्थापन पातळीवर आल्यानंतरही अनेक दशके वाढत राहते, कारण पुढची पिढी जन्माला घालणाऱ्या स्त्रिया आधीच जन्मलेल्या असतात; म्हणूनच भारताची एकूण संख्या वाढत असतानाही तिचा वृद्धीदर घटतो आहे. दुसरा परिणाम म्हणजे लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश — मुलांचा हिस्सा घटल्यामुळे आणि वृद्धांचा हिस्सा अजून वाढलेला नसल्यामुळे कामाच्या वयातील लोकसंख्येचा हिस्सा सर्वाधिक असतो, अशी एक खिडकी. विधान (b) मध्ये वर्णन केलेला प्रवाहच ही खिडकी उघडतो आणि तेच वयोगट पुढे वृद्ध झाले की ती बंद होते. या संक्रमणात राज्ये कुठे उभी आहेत यात मोठा फरक आहे — दक्षिणेकडची राज्ये आणि महाराष्ट्र उत्तरेकडच्या राज्यांपेक्षा बरेच पुढे आहेत. आणि हा लाभांश म्हणजे संधी आहे, हमी नव्हे : वाढीव कामगारांना उत्पादक रोजगार मिळाला तरच त्यातून वृद्धी येते, आणि भारतातली तरुणांची बेरोजगारी व स्त्रियांचा श्रमशक्तीतला कमी सहभाग हे या गृहीतकावरचे नेहमीचे आक्षेप आहेत.
लोकसंख्या हा एमपीएससीच्या अर्थव्यवस्था व भूगोल विभागांतला सर्वाधिक भरवशाने विचारला जाणारा विषय आहे, कारण 2011 ची जनगणना, नमुना नोंदणी प्रणाली आणि राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणे यांतून पडताळता येणारे आकडे विपुल मिळतात. या विशिष्ट प्रश्नाचे वेगळेपण असे की तो सोडवण्यासाठी एकही आकडा लागत नाही : दोन्ही विधाने दिशेविषयी आहेत, आणि लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमण समजलेला उमेदवार एकही आकडा आठवल्याशिवाय ती ठरवू शकतो. आयोगाची इथली नेहमीची रचना हीच असते — संकल्पनेचा प्रश्न तथ्याच्या वेशात. दोन विधानांची मांडणी याही ठिकाणी त्याच यांत्रिक शिस्तीला बक्षीस देते : प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे ठरवा, त्यावर खूण करा, आणि खुणांशी जुळणारी ओळ वाचून घ्या. प्रश्नात 'खरे' हा शब्द मराठी स्तंभात आणि 'true' हा शब्द इंग्रजी स्तंभात ठळक अक्षरांत छापला आहे, म्हणजे कोणती विधाने टिकतात असे विचारले आहे, कोणती पडतात असे नाही. आणि पर्यायांच्या संचातून काहीही अनुमान काढू नये : दोन विधानांच्या प्रश्नात चारही ओळी तार्किक अपरिहार्यता म्हणून छापाव्याच लागतात, त्यामुळे 'दोन्ही बरोबर' आणि 'दोन्ही चूक' अशा ओळी पानावर असणे यातून कोणती बरोबर आहे याविषयी काहीही कळत नाही.
- भारताचा दशवार्षिक लोकसंख्या वृद्धीदर 1991-2001 मधील 21.5 टक्क्यांवरून 2001-2011 मध्ये 17.9 टक्क्यांवर आला आणि ती घसरण तेव्हापासून चालू आहे; 2021 मध्ये अपेक्षित असलेली जनगणना पुढे ढकलली गेल्याने हा पेपर तयार होताना 2011 चीच जनगणना अखेरची पूर्ण मोजणी होती.
- एकूण प्रजनन दर सुमारे 2.1 या पुनःस्थापन पातळीच्या खाली गेला आहे — पाचव्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाने तो 2.0 नोंदवला — आणि वृद्धीदरातल्या घसरणीमागची यंत्रणा हीच आहे.
- भारतातली पाच वर्षांखालील लोकसंख्या सुमारे 2007 मध्ये आणि पंधरा वर्षांखालील वयोगट सुमारे 2011 मध्ये उच्चांकावर पोहोचला, म्हणजे मुलांचा हिस्साच नव्हे तर मुलांची संख्याही घटते आहे; 2021 पर्यंत 0 ते 14 हा गट लोकसंख्येच्या साधारण एक चतुर्थांश उरला आणि मध्यमवय सुमारे तीस वर्षांवर गेले.
- लोकसंख्येचा संवेग हे स्पष्ट करतो की वृद्धीदर घटत असतानाही एकूण संख्या का वाढत राहते : तरुण वयोरचनेमुळे बाळंतपणाच्या वयातल्या स्त्रिया आधीच मोठ्या संख्येने जन्मलेल्या असतात, त्यामुळे प्रजननदर पुनःस्थापन पातळीवर आल्यानंतरही अनेक दशके जन्मांची संख्या उंच राहते.
- लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश म्हणजे कामाच्या वयातील लोकसंख्येचा हिस्सा सर्वोच्च असण्याची खिडकी; मुलांचा हिस्सा घटल्याने ती उघडते आणि वृद्धांचा हिस्सा वाढल्याने बंद होते. संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार भारत 2023 मध्ये जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश ठरला — म्हणजे हा पेपर लिहिला गेल्यानंतर.
दोन्ही विधाने टिकतात, म्हणून जोडीला स्वीकारणारी ओळ — पर्याय (3). तथ्यात्मक दिसणारा हा प्रत्यक्षात संकल्पनात्मक प्रश्न आहे, आणि लोकसंख्येवर आयोगाची नेहमीची रचना तीच असते. बालकांचा हिस्सा घटणे यातूनच लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश उघडतो — म्हणजे कामकरी वयोगटाचा हिस्सा सर्वाधिक असण्याची खिडकी, जी मुलांचा हिस्सा घटल्यामुळे आणि वृद्धांचा हिस्सा अजून वाढला नसल्यामुळे उघडते. ती संधी आहे, हमी नव्हे : वाढीव कामकरी हातांना उत्पादक रोजगार मिळाला तरच त्यातून वाढ होते, आणि भारतातली तरुणांमधली बेरोजगारी व स्त्रियांचा कमी श्रमशक्ती सहभाग हे त्या गृहीतकावरचे नेहमीचे आक्षेप आहेत. पर्यायांच्या रचनेतून काहीही सापडत नाही, हेही लक्षात ठेवावे : दोन विधानांच्या प्रश्नात चारही ओळी तर्कानेच छापाव्या लागतात, त्यामुळे 'दोन्ही बरोबर' आणि 'दोन्ही चूक' अशा ओळी असणे उमेदवाराला काहीही सांगत नाही. 2021 मध्ये होणारी जनगणना पुढे ढकलली गेली, त्यामुळे हा पेपर तयार होताना 2011 ची जनगणना हीच सर्वांत अलीकडची पूर्ण मोजणी होती.
- लोकसंख्या आणि लोकसंख्येचा वृद्धीदर एकच मानणे — दर घटत असतानाही एकूण संख्या वाढू शकते, आणि हा प्रश्न नेमक्या त्याच भेदावर उभा आहे.
- 'भारत तरुणांचा देश आहे' हे पातळीचे वर्णन दिशेचे वर्णन मानणे; भारत तुलनेने तरुण असणे आणि भारत वृद्ध होत जाणे या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी खऱ्या आहेत.
- भारताची लोकसंख्या चीनच्या पुढे गेल्याच्या बातमीवरून वृद्धीदरही वाढत असल्याचा निष्कर्ष काढणे — ती बातमी एकूण संख्येविषयी आहे.
- लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश आपोआप वृद्धी देतो असे गृहीत धरणे, तर तो वाढीव कामगारांना उत्पादक रोजगार मिळाला तरच फळतो.
- दोन विधानांच्या प्रश्नात 'दोन्ही चूक' ही ओळ पानावर आहे म्हणून ती अधिक सावध किंवा अधिक संभाव्य मानणे; चारही ओळी तार्किक अपरिहार्यता म्हणून छापलेल्या असतात.
लोकसंख्येवरचे प्रश्न एमपीएससीच्या पेपरात चार आकारांत येतात. पहिला आकार जनगणनेच्या आकड्यांचा — वृद्धीदर, घनता, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता — आणि तो अनेकदा राज्यनिहाय किंवा जिल्हानिहाय क्रमवारीच्या रूपात येतो, विशेषतः महाराष्ट्रापुरता. दुसरा आकार संकल्पनेचा — प्रजनन दर, पुनःस्थापन पातळी, संवेग, लाभांश, अवलंबित्वाचे गुणोत्तर — आणि इथे व्याख्या नेमकी असावी लागते. तिसरा आकार धोरणाचा — राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, कुटुंब कल्याण कार्यक्रम, त्यांची ध्येये व वर्षे. चौथा आकार म्हणजे इथे विचारला गेला तसा प्रवाहाचा प्रश्न, ज्यात आकडा न देता दिशा विचारली जाते आणि तो आकडे पाठ करण्यापेक्षा संकल्पना समजण्याला बक्षीस देतो. या चारही आकारांसाठी एकच तयारी पुरते : संक्रमणाचे चित्र डोक्यात ठेवावे आणि त्याच्या शेजारी 2011 च्या जनगणनेतले व शेवटच्या कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणातले मोजके आकडे ठेवावेत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारताचा दशवार्षिक लोकसंख्या वृद्धीदर 2001-2011 या दशकात किती नोंदवला गेला ?
- (a)21.5 टक्के
- (b)17.9 टक्के
- (c)24.8 टक्के
- (d)13.2 टक्के
उत्तर(b) 17.9 टक्के — 1991-2001 या दशकातील 21.5 टक्क्यांवरून हा दर 2001-2011 मध्ये 17.9 टक्क्यांवर आला, आणि स्वातंत्र्यानंतरच्या दोन जनगणनांमधली ही सर्वांत मोठी घसरण होती. या घसरणीमागचे कारण प्रजननदरातली घट असून एकूण प्रजनन दर पुढे सुमारे 2.1 या पुनःस्थापन पातळीच्याही खाली गेला. दर घटत असूनही एकूण लोकसंख्या वाढतच राहिली, कारण तरुण वयोरचनेतून येणारा लोकसंख्येचा संवेग जन्मांची संख्या दीर्घकाळ उंच ठेवतो.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
लोकसंख्येचा संवेग या संकल्पनेचे खालीलपैकी कोणते वर्णन योग्य आहे ?
- (a)मृत्युदर घटल्यामुळे लोकसंख्या वाढते ती प्रक्रिया
- (b)प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर आल्यानंतरही तरुण वयोरचनेमुळे लोकसंख्या अनेक दशके वाढत राहते ती प्रवृत्ती
- (c)ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे शहरी लोकसंख्या वाढणे
- (d)कामाच्या वयातील लोकसंख्येचा हिस्सा सर्वोच्च असण्याचा काळ
उत्तर(b) प्रजनन दर पुनःस्थापन पातळीवर आल्यानंतरही तरुण वयोरचनेमुळे लोकसंख्या अनेक दशके वाढत राहते ती प्रवृत्ती — पुढची पिढी जन्माला घालणाऱ्या स्त्रिया आधीच जन्मलेल्या असल्याने जन्मांची एकूण संख्या दीर्घकाळ उंच राहते. कामाच्या वयातील लोकसंख्येचा हिस्सा सर्वोच्च असण्याचा काळ म्हणजे लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश, ही वेगळी संकल्पना आहे; आणि उरलेले दोन पर्याय मृत्युदरातली घट व स्थलांतर या स्वतंत्र प्रक्रिया सांगतात.