MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 45 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — फक्त विधान (a). पहिल्या वाचनात छापलेली दोन्ही विधाने एकाच गोष्टीचे दोन उच्चार वाटतात, आणि प्रश्नाचा संपूर्ण भरच त्या भासावर आहे. दोन्ही वाक्यांत 'नेहमी' हा शब्द आहे, त्यामुळे विधानाची तीव्रता हा फरक करणारा मुद्दा इथे उरत नाही. मग उरतो एकच फरक — रोजच्या बोलण्यात एकमेकांच्या जागी वापरले जाणारे आणि अर्थशास्त्रात मुळीच एक नसलेले दोन शब्द : वृद्धी आणि विकास. आणि हा फरक मराठी स्तंभात अधिक स्पष्ट छापला आहे, कारण विधान (a) मध्ये वृद्धीच्या आधी कंसात '(आर्थिक)' असे लिहिले आहे. आर्थिक वृद्धी म्हणजे अर्थव्यवस्थेच्या खऱ्या उत्पादनातली वाढ — जी वास्तव सकल देशांतर्गत उत्पादनाने मोजतात आणि वर्षाला टक्केवारीत सांगतात. विकास ही त्याहून व्यापक कल्पना आहे : लोकांच्या वाट्याला प्रत्यक्षात येणारे जीवनमान. त्यात उत्पन्न येते, पण त्याबरोबरच आरोग्य, शिक्षण, उत्पादनाचे वाटप आणि माणसे ज्या परिसरात राहतात त्या परिसराची अवस्थाही येते. विधान (a) पर्यावरण शाश्वततेचे उद्दिष्ट आर्थिक वृद्धीच्या उद्दिष्टासमोर ठेवते, आणि हा संघर्ष खरा व परिचित आहे. वर्षानुवर्षे उत्पादन वाढवणारी अर्थव्यवस्था अधिक ऊर्जा, अधिक खनिजे, अधिक पाणी आणि अधिक जमीन वापरात घेते आणि दुसऱ्या टोकाला अधिक कचरा व अधिक उत्सर्जन बाहेर टाकते; शिवाय उत्पादनाचा पुढचा टक्का मिळवण्याचा स्वस्त मार्ग बहुधा सर्वांत प्रदूषक असतो. कोळसा प्रकल्प आणि त्याचे उत्सर्जन, महामार्ग आणि जंगल, कातडी कारखान्याचे उत्पादन आणि नदीतला प्राणवायू — यांच्यात निवड करावी लागलेल्या प्रत्येक सरकारला हा संघर्ष प्रत्यक्ष भेटला आहे. विधान (b) मात्र वेगळा आणि अधिक जोरकस दावा करते : विकास आणि पर्यावरण शाश्वतता यांच्यात परस्पर विरोध, म्हणजे एक मिळवण्यासाठी दुसरे सोडावे लागणे, असे नाते आहे. विकासाच्या रूढ समजुतीवर हा दावा टिकत नाही, कारण पर्यावरणाची गुणवत्ता ही विकासासाठी मोजावी लागणारी किंमत नसून विकासाचाच एक भाग आहे. ब्रुंटलँड आयोगाच्या 1987 च्या 'अवर कॉमन फ्यूचर' या अहवालाने शाश्वत विकासाची व्याख्या अशी दिली — भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास — आणि तिचा संपूर्ण जोर एवढ्यावरच आहे की स्वतःचाच साधनसंचय नष्ट करणारा विकास हा विकासच नाही; तो पुढच्या पिढीकडून उसना घेतलेला उपभोग असतो. 2030 च्या कार्यक्रमातही हेच तर्कशास्त्र चालते — स्वच्छ पाणी, स्वच्छ ऊर्जा, जमिनीवरचे जीवन आणि पाण्याखालचे जीवन ही ध्येये सन्मानाचे काम व उद्योग यांच्या शेजारी, स्पर्धक म्हणून नव्हे तर एकाच प्रकल्पाचे भाग म्हणून बसतात. ज्या लोकसंख्येची हवा श्वास घेण्याजोगी उरली नाही, जिचे भूजल आटले आहे आणि जिची जमीन खारवली आहे, तिचा विकास झाला असे म्हणता येत नाही — तिचे उत्पादन कितीही वेगाने वाढले असले तरी. म्हणून विधान (a) मधला संघर्ष टिकतो आणि विधान (b) मधला परस्पर विरोध टिकत नाही; पहिले स्वीकारून दुसरे नाकारणारी ओळ म्हणजे पर्याय (1). एक प्रामाणिक नोंद : मराठी स्तंभात विधान (a) मध्येही 'नेहमी' हा शब्द आहे, आणि तेवढ्या तीव्रतेवर या विधानाला आव्हान देता येते — संघर्ष वारंवार उद्भवतो हे खरे, पण तो तर्कशुद्ध अपरिहार्यता नाही. या पेपरातला सर्वाधिक वादग्रस्त प्रश्न हाच आहे. तरीही आयोगाच्या उत्तरतालिकेत विधान (a) बरोबर मानले आहे, आणि ती तालिका ज्या भेदावर उभी आहे तो भेद वृद्धी विरुद्ध विकास हाच आहे.

• (2)(b) — ही ओळ विकास आणि पर्यावरण शाश्वतता यांच्यातला परस्पर विरोध स्वीकारते आणि आर्थिक वृद्धीशी असलेला संघर्ष नाकारते; म्हणजे ज्या भेदावर हा प्रश्न उभा आहे तोच भेद ती उलटा करते. पर्यावरण शाश्वतता ही विकास मिळवण्यासाठी सोडून द्यावी लागणारी गोष्ट नसून विकासाचा घटक आहे : ब्रुंटलँड व्याख्येनुसार ज्या साधनसंचयावर विकास उभा आहे तोच संपवणारा विकास हा शाश्वत विकास नव्हे, तो पुढच्या पिढीच्या नावावर चढवलेला उपभोग असतो. दुसरीकडे ही ओळ जो संघर्ष नाकारते, तो प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसणारा आहे — पर्यावरणीय मंजुरीमुळे प्रकल्प रखडतात, उत्सर्जनाचे निकष विजेचा खर्च वाढवतात, आणि 'विकास की पर्यावरण' असा वाक्प्रचारच त्यातून तयार झाला आहे. वृद्धी व विकास हे शब्द समानार्थी मानून, मग जे वाक्य अधिक शास्त्रीय वाटते ते निवडणारा उमेदवार या ओळीपर्यंत पोहोचतो. उपाय एकच : वाचताना हे दोन शब्द प्रत्येक वाक्यात वेगळे ठेवायचे — वृद्धी म्हणजे उत्पादन, आणि विकास म्हणजे ते उत्पादन कशासाठी.
• (3)(a) आणि (b) दोन्ही — घाईने वाचणारा उमेदवार नेमकी हीच ओळ निवडतो, कारण सामान्य मराठीत ही दोन वाक्ये एकच गोष्ट दोनदा सांगत असल्यासारखी वाटतात, आणि पहिले खरे ठरवल्यावर त्याचीच पुनरावृत्ती वाटणारे दुसरेही खरे वाटते. प्रश्नकर्त्याने ही जोडी छापलीच आहे ते तपासण्यासाठी की दुसऱ्या वाक्यात 'वृद्धी' च्या जागी 'विकास' आला आहे हे उमेदवाराच्या लक्षात येते का. दोन्ही स्वीकारणे म्हणजे विकास मिळवण्यासाठी पर्यावरण शाश्वतता सोडून द्यावी लागते असे म्हणणे, आणि तेच त्याच अभ्यासक्रमात शिकवली जाणारी शाश्वत विकासाची व्याख्या व 2030 चा कार्यक्रम यांच्याशी विसंगत आहे. इथे एक व्यापक सवयही पणाला लागते. दोन विधानांच्या प्रश्नात दुसरे वाक्य पहिल्याचाच किंचित बदललेला प्रतिध्वनी असतो आणि तो बदलच संपूर्ण प्रश्न वाहून नेतो; म्हणून दोन्हींपैकी काहीही ठरवण्याआधी दोन वाक्यांमध्ये नेमका कोणता शब्द बदलला आहे त्याखाली रेघ मारावी. इथे तो शब्द वृद्धी-विकास हा आहे, आणि मराठी स्तंभाने वृद्धीपुढे कंसात '(आर्थिक)' छापून तो शोधणे सोपे करून ठेवले आहे.
• (4)कोणतेही नाही — ही ओळ दोन्ही विधाने नाकारते, आणि ती टिकू शकत नाही, कारण पर्यावरणीय उद्दिष्टे व आर्थिक वृद्धीचे उद्दिष्ट यांच्यातला संघर्ष निर्विवाद आहे — पर्यावरणविषयक नियमन जगात सर्वत्र राजकीयदृष्ट्या अवघड ठरते ते याच संघर्षामुळे, आणि या विषयाची कोणतीही गंभीर मांडणी तो नाकारत नाही. तो नाकारणे म्हणजे उत्पादन वाढवण्याला पर्यावरणीय किंमत मुळीच नसते असा दावा करणे, जो प्रश्नातल्या कोणत्याही वाक्यापेक्षा अधिक जोरकस आणि अधिक विचित्र आहे. ही ओळ कशी छापली आहे तेही पाहण्याजोगे. मराठी स्तंभात ती 'कोणतेही नाही' अशी आहे आणि इंग्रजी स्तंभात 'None of both' अशी — इंग्रजीत या कल्पनेसाठी वापरले जाणारे प्रमाण रूप ते नव्हे. या पेपरात नकार देणारी ओळ अनेक वेगवेगळ्या शब्दांत छापली आहे, आणि तिच्या शब्दरचनेतून ती उत्तर आहे की नाही याविषयी काहीही कळत नाही. अशा ओळीचा तार्किक अर्थ काय होतो एवढेच वाचावे; तिची भाषा हा आयोगाच्या छपाईचा प्रश्न आहे, उमेदवाराचा नाही.

वृद्धी आणि विकास यांतला भेद हा विकासाच्या अर्थशास्त्राचा पाया आहे. वृद्धी म्हणजे खऱ्या उत्पादनातली वाढ, आणि ती वास्तव सकल देशांतर्गत उत्पादनाने किंवा दरडोई वास्तव उत्पादनाने मोजतात. विकास म्हणजे मानवी कल्याणातली व्यापक सुधारणा, आणि तो मोजण्याची प्रमाण मापे तयारच मुळी यासाठी झाली की नुसते उत्पादन अपुरे पडते हे लक्षात आले — 1970 च्या दशकातला भौतिक जीवनगुणवत्ता निर्देशांक, जो अर्भक मृत्युदर, वयाच्या एका वर्षानंतरचे आयुर्मान आणि साक्षरता यांवर उभा होता आणि ज्यात उत्पन्नाचा घटकच नव्हता; आणि नंतर 1990 पासूनचा मानव विकास निर्देशांक, जो दीर्घ व निरोगी आयुष्य, ज्ञान आणि सन्मानजनक जीवनमान यांना एकत्र आणतो. शाश्वत विकास ही त्यापुढची कल्पना — विकास चालू राहू शकला पाहिजे — आणि तिचे अभिजात रूप 1987 चे ब्रुंटलँड आयोगाचे वाक्य आहे : भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास. तो सामान्यतः आर्थिक, सामाजिक व पर्यावरणीय अशा तीन स्तंभांवर उभा असल्याचे मांडतात, आणि हे तिन्ही एकत्र पुढे न्यायचे असतात, एकाच्या बदल्यात दुसरा सोडायचा नसतो. याउलट वृद्धी आणि पर्यावरणीय हानी यांचे नाते मात्र खरोखर वादाचे आहे. पर्यावरणीय कुझनेट्स वक्र ही अशी गृहीतकात्मक मांडणी आहे की उत्पन्नाबरोबर प्रदूषण आधी वाढते आणि देश पुरेसा श्रीमंत झाल्यावर, जेव्हा तो स्वच्छ तंत्रज्ञानाची मागणी करू शकतो व ते परवडूही शकतो, तेव्हा ते घटते — त्यातून उलट्या इंग्रजी यू आकाराचा वक्र मिळतो. त्याचे पुरावे संमिश्र आहेत; धूलिकण व गंधक-द्वि-प्राणिद यांसारख्या स्थानिक प्रदूषकांसाठी तो अधिक जुळतो आणि कर्ब-द्वि-प्राणिदासाठी कमी. तो सिद्ध नियम नसून गृहीतक आहे. वादातीत गोष्ट एवढीच की अल्पकाळात, आणि पायाभूत सुविधा उभारत असलेल्या देशात, स्वस्त उत्पादन आणि स्वच्छ उत्पादन वारंवार वेगवेगळ्या दिशांना बोट दाखवतात.

एमपीएससीच्या पर्यावरण आणि अर्थव्यवस्था या दोन विभागांची भेट अशा प्रश्नांत होते, आणि आयोगाला इथे दोन विधानांचे प्रश्न आवडतात, कारण या विषयाची शब्दसंपदा जवळपास-समानार्थी पण प्रत्यक्षात समानार्थी नसलेल्या जोड्यांनी भरलेली आहे — वृद्धी व विकास, संवर्धन व जतन, शाश्वत व नवीकरणीय, आपत्तिजन्य धोका व आपत्ती. इथे तपासली जाणारी क्षमता स्मरणाची नसून बारकाईने वाचण्याची आहे : या प्रश्नात काहीही शोधून पाहावे लागत नाही आणि सर्व काही दुसऱ्या वाक्यात एक शब्द बदलला आहे हे लक्षात येण्यावर अवलंबून आहे. आणि याच पेपरातल्या प्रत्येक विधान-पडताळणी प्रश्नाला लागू पडणारी तीच पद्धत इथेही चालते. विधान (a) वाचा, ते स्वतंत्रपणे ठरवा, खूण करा. विधान (b) वाचा, ते स्वतंत्रपणे ठरवा, खूण करा. मगच चार ओळींकडे पाहा आणि दोन खुणांशी जुळणारी ओळ निवडा. आधी ओळी वाचल्या की 'दोन्ही बरोबर' ही ओळ इथे आकर्षक वाटू लागते. छापलेल्या पानाच्या दोन गोष्टी सोबत न्याव्यात. एक म्हणजे मराठी स्तंभात 'बरोबर' आणि इंग्रजी स्तंभात 'correct' हे शब्द ठळक अक्षरांत आहेत, म्हणजे कोणती विधाने खरी आहेत असे विचारले आहे, कोणती खोटी असे नाही. दुसरे म्हणजे शेवटची ओळ मराठीत 'कोणतेही नाही' आणि इंग्रजीत 'None of both' अशी छापली आहे; या पेपरात नकाराची ओळ अनेक वेगवेगळ्या शब्दांत येते आणि तिच्या शब्दरचनेत कोणताही इशारा नसतो.

• आर्थिक वृद्धी म्हणजे खऱ्या उत्पादनातली वाढ, जी वास्तव सकल देशांतर्गत उत्पादनाने किंवा दरडोई वास्तव उत्पादनाने मोजतात; आर्थिक विकास म्हणजे जीवनमानातली व्यापक सुधारणा, ज्यात उत्पन्नाबरोबरच आरोग्य, शिक्षण, वाटप आणि पर्यावरणाची गुणवत्ताही येते.
• ब्रुंटलँड आयोगाच्या 'अवर कॉमन फ्यूचर' (1987) या अहवालाने शाश्वत विकासाची व्याख्या अशी दिली — भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास; या व्याख्येत पर्यावरण शाश्वतता ही विकासाची किंमत नसून त्याचा भाग आहे.
• शाश्वत विकास आर्थिक, सामाजिक व पर्यावरणीय अशा तीन स्तंभांवर उभा असल्याचे मांडतात, आणि 2030 च्या कार्यक्रमातली सतरा ध्येये या तिन्हींना स्पर्धक उद्दिष्टे न मानता एकाच प्रकल्पाचे भाग मानतात.
• विधान (a) मध्ये सांगितलेला संघर्ष पर्यावरणीय उद्दिष्टे आणि आर्थिक वृद्धीचे उद्दिष्ट यांच्यातला आहे : खरे उत्पादन वाढवताना अधिक ऊर्जा, साधनसामग्री, पाणी व जमीन वापरात येते आणि अधिक कचरा बाहेर पडतो, आणि जास्तीच्या उत्पादनाचा स्वस्त मार्ग वारंवार सर्वांत प्रदूषक असतो.
• पर्यावरणीय कुझनेट्स वक्र हे उत्पन्नाबरोबर प्रदूषण आधी वाढून नंतर घटते असे सांगणारे गृहीतक असून त्यातून उलट्या यू आकाराचा वक्र मिळतो; धूलिकण व गंधक-द्वि-प्राणिदासारख्या स्थानिक प्रदूषकांसाठी पुरावा अधिक जुळतो आणि कर्ब-द्वि-प्राणिदासाठी कमी, म्हणजे तो सिद्ध नियम नव्हे तर वादग्रस्त गृहीतक आहे.

• वृद्धी आणि विकास एकच मानणे, ज्यामुळे दोन विधाने एकाच वाक्यात कोसळतात आणि दोन्ही स्वीकारणारी ओळ स्वाभाविकपणे बरोबर वाटू लागते.
• दुसरे विधान पहिल्याची पुनरावृत्ती वाटते म्हणून पहिल्यावरून ठरवणे, ऐवजी दोन वाक्यांत बदललेल्या शब्दाखाली रेघ मारून ते स्वतंत्रपणे ठरवणे.
• विधाने ठरवण्याआधी पर्यायांच्या ओळी वाचणे — निर्णयाच्या जागी ऐकायला बरी वाटणारी ओळ येते ती याच क्रमामुळे.
• जोरकस शब्द असलेले वाक्य खोटेच असणार आणि मवाळ वाक्य खरेच असणार असे मानणे; मराठी स्तंभात दोन्ही वाक्यांत 'नेहमी' आहे, त्यामुळे इथे तीव्रतेवरून निर्णय घेताच येत नाही.
• पर्यावरणीय कुझनेट्स वक्र हा सिद्ध नियम मानून त्यावरून उत्पन्न वाढले की वृद्धीशी असलेला संघर्ष आपोआप संपतो असा निष्कर्ष काढणे.

हा विषय एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतो. पहिला आकार व्याख्येचा — ब्रुंटलँड मांडणी, एखाद्या अहवालाचे वर्ष किंवा एखादा दस्तऐवज तयार करणारी परिषद विचारणारा, आणि तो पूर्णपणे स्मरणाचा असतो. दुसरा आकार म्हणजे इथे विचारला गेला तसा दोन किंवा तीन विधानांचा पडताळणी-प्रश्न, ज्यात वाक्ये एकमेकांची जवळपास पुनरावृत्ती असतात आणि परीक्षक हे तपासतो की उमेदवार वृद्धी व विकास, संवर्धन व जतन, किंवा नवीकरणीय व शाश्वत यांतला फरक वाचतो का. तिसरा आकार लागू करणारा आणि भारतीय असतो — एखादी मंजुरी प्रक्रिया, राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरणाचा निर्णय, राज्याचे पर्यावरण धोरण, किंवा सामायिक पण भिन्न जबाबदारीच्या तत्त्वावर हवामान वाटाघाटींतली भारताची भूमिका. तिन्ही आकारांना एकच तयारी उपयोगी पडते : या विषयाची शब्दसंपदा नेमकेपणाने ठेवावी, आणि अभ्यासक्रम ज्या दोन शब्दांत फरक करतो ते दोन शब्द वाचताना कधीही एक होऊ देऊ नयेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास' ही शाश्वत विकासाची व्याख्या कोणत्या अहवालातून आली ?

  • (a)स्टॉकहोम जाहीरनामा, 1972
  • (b)ब्रुंटलँड आयोगाचा 'अवर कॉमन फ्यूचर' हा अहवाल, 1987
  • (c)रिओ दी जानिरो येथे 1992 मध्ये स्वीकारलेला अजेंडा 21
  • (d)रिओ+20 मध्ये 2012 मध्ये स्वीकारलेला 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट'

  उत्तर(b) ब्रुंटलँड आयोगाचा 'अवर कॉमन फ्यूचर' हा अहवाल, 1987 — औपचारिक नाव पर्यावरण व विकासविषयक जागतिक आयोग, अध्यक्ष ग्रो हार्लेम ब्रुंटलँड; याच अहवालातली मांडणी शाश्वत विकासाची प्रमाण व्याख्या ठरली. 1972 च्या स्टॉकहोम परिषदेने पर्यावरणाचा प्रश्न आंतरराष्ट्रीय पटलावर आणला, अजेंडा 21 हे 1992 च्या रिओ येथील वसुंधरा परिषदेचे फलित होते, आणि 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' हा 2012 च्या रिओ+20 परिषदेचा दस्तऐवज असून त्यातूनच शाश्वत विकास ध्येयांच्या मसुद्याची प्रक्रिया सुरू झाली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आर्थिक वृद्धी आणि आर्थिक विकास यांच्यातला फरक खालीलपैकी कोणत्या वाक्याने सर्वांत नेमकेपणाने मांडला जातो ?

  • (a)वृद्धी दरवर्षी मोजतात तर विकास दर दहा वर्षांनी मोजतात
  • (b)वृद्धी म्हणजे खऱ्या उत्पादनातली वाढ, तर विकास म्हणजे आरोग्य, शिक्षण, वाटप व पर्यावरणाची गुणवत्ता यांसह जीवनमानातली व्यापक सुधारणा
  • (c)वृद्धी विकसनशील देशांना लागू होते आणि विकास विकसित देशांना
  • (d)वृद्धी घटक खर्चाला मोजतात आणि विकास बाजारभावाला

  उत्तर(b) वृद्धी म्हणजे खऱ्या उत्पादनातली वाढ, तर विकास म्हणजे आरोग्य, शिक्षण, वाटप व पर्यावरणाची गुणवत्ता यांसह जीवनमानातली व्यापक सुधारणा — म्हणूनच एखाद्या अर्थव्यवस्थेची वृद्धी होऊनही विकास होत नाही असे घडू शकते, आणि म्हणूनच भौतिक जीवनगुणवत्ता निर्देशांक व नंतरचा मानव विकास निर्देशांक अशी मापे तयार झाली, ज्यांत उत्पन्नाचा घटक नाही किंवा तो अनेकांपैकी एकच आहे. उरलेले तीन पर्याय मोजण्याच्या वारंवारतेचा, देशांच्या वर्गीकरणाचा आणि किंमत-मापनाचा फरक सांगतात; यांपैकी एकही या दोन शब्दांतला भेद नाही.