निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादना संबंधात कोणते/ती विधान/ने अयोग्य आहे/त ? (a) हे विशिष्ट आर्थिक वर्षात केलेले वस्तू व सेवांचे उत्पादन मूल्य व परदेशातून येणाऱ्या निव्वळ उत्पादन घटकांचे उत्पन्न (factor income) दाखविते. (b) ह्याच्यात निर्यात, आयात यांचा समावेश असतो परंतु परदेशातून येणाऱ्या निव्वळ उत्पादन घटकांचे उत्पन्न समाविष्ट नसते. (c) ह्याला 'निव्वळ' उत्पन्न म्हणतात कारण यामध्ये सकल राष्ट्रीय वार्षिक उत्पन्नातून भांडवली घसाऱ्याची वजावट केली असते.
- (1)(c)
- (2)(a)
- (3)(b)
- (4)(a) आणि (c)
हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला. अंतिम उत्तरतालिकेत त्याच्यासमोर कोणतेही उत्तर नाही, आणि हे कार्डही कोणतेही उत्तर सुचवत नाही. खाली लिहिलेल्या कोणत्याही वाक्यातून मागे घेतलेले उत्तर काय असावे असा अर्थ काढू नये; प्रश्नात छापलेल्या विधानांपैकी एकाहीविषयी इथे बरोबर-चूक असा निर्णय दिलेला नाही. ज्या पायावर हा प्रश्न उभा होता तो पाया मात्र अभ्यासक्रमातला नेहमीचा भाग आहे — राष्ट्रीय उत्पन्नाचे लेखांकन — आणि तो स्वच्छपणे शिकून घेण्याजोगा आहे. सुरुवात चार प्रमुख संकल्पनांपासून आणि त्या तयार करणाऱ्या दोन शब्दांपासून करावी. 'देशांतर्गत' आणि 'राष्ट्रीय' हे शब्द 'कोणाचे उत्पन्न मोजायचे' या प्रश्नाचे उत्तर देतात. सकल देशांतर्गत उत्पादन म्हणजे देशाच्या भौगोलिक हद्दीत वर्षभरात तयार झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे बाजारमूल्य — ते कोणीही तयार केलेले असो. सकल राष्ट्रीय उत्पादन म्हणजे देशाच्या रहिवाशांचे उत्पन्न, ते जगात कुठेही कमावलेले असो; ते सकल देशांतर्गत उत्पादनात परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न मिळवून काढतात. परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न म्हणजे रहिवाशांनी परदेशात कमावलेले घटक उत्पन्न — वेतन, भाडे, व्याज व नफा — वजा अनिवासींनी देशाच्या हद्दीत कमावलेले घटक उत्पन्न. ते काय नाही हेही तितकेच नेमके ठेवावे: तो घटक-मोबदल्यांचा प्रवाह आहे, वस्तूंचा प्रवाह नव्हे. वस्तू व सेवांची निर्यात-आयात लेखांकनात वेगळ्या वाटेने येते — खर्चाच्या पद्धतीत निव्वळ निर्यात म्हणून — आणि ती वाट घटक उत्पन्नाच्या वाटेपेक्षा वेगळी आहे. या अभ्यासक्रमात सर्वाधिक होणारी चूक याच दोन वाटा एकत्र करण्याची आहे. 'सकल' आणि 'निव्वळ' हे शब्द वेगळाच प्रश्न विचारतात — झीज विचारात घेतली आहे का. उत्पादन करताना भांडवली यंत्रसामग्री झिजते; या झिजेच्या मूल्याला घसारा म्हणतात आणि राष्ट्रीय लेख्यांत त्याला स्थिर भांडवलाचा उपभोग म्हणतात. सकल आकड्यातून तो वजा केला की त्याच्याशी जुळणारा निव्वळ आकडा मिळतो. म्हणून निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन वजा घसारा, आणि निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन म्हणजे सकल राष्ट्रीय उत्पादन वजा घसारा. त्यामुळेच हे संपूर्ण कुटुंब एका छोट्या चौकटीत मांडता येते : उभ्या बाजूला सकल किंवा निव्वळ, आडव्या बाजूला देशांतर्गत किंवा राष्ट्रीय, आणि चार खणांत चार संकल्पना. चित्र पूर्ण करणारा आणखी एक भेद उरतो. कोणतीही संकल्पना बाजारभावाला मोजता येते — म्हणजे खरेदीदार प्रत्यक्ष जे देतो त्या किमतीला — किंवा घटक खर्चाला — म्हणजे उत्पादनाच्या घटकांना प्रत्यक्ष जे मिळते त्याला. या दोहोंतला फरक निव्वळ अप्रत्यक्ष कर, म्हणजे अप्रत्यक्ष कर वजा अनुदाने, एवढा असतो. घटक खर्चाला मोजलेल्या निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादनालाच रूढ भाषेत राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणतात, आणि ते लोकसंख्येने भागले की दरडोई उत्पन्न मिळते. भारतात हे लेखे सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाकडून तयार होतात आणि 'राष्ट्रीय लेखा सांख्यिकी' या नावाने प्रसिद्ध होतात. 2011-12 च्या आधारवर्ष फेरबदलानंतर उत्पादनाच्या बाजूचे मुख्य माप मूलभूत किमतींना मोजलेले सकल मूल्यवर्धन झाले असून त्यात उत्पादनावरील कर मिळवून व उत्पादनावरील अनुदाने वजा करून सकल देशांतर्गत उत्पादन काढले जाते.
राष्ट्रीय उत्पन्नाचे लेखांकन ही देशाच्या उत्पादनाला तुलना करता येण्याजोग्या मोजक्या आकड्यांत बदलणारी पद्धत आहे, आणि या विषयावरचा जवळजवळ प्रत्येक प्रश्न तीन भेद क्रमाने लावले की सुटतो. पहिला भेद देशांतर्गत विरुद्ध राष्ट्रीय : देशांतर्गत संकल्पना भौगोलिक हद्दीत जे तयार होते ते मोजतात, राष्ट्रीय संकल्पना रहिवाशांच्या वाट्याला जे येते ते मोजतात, आणि या दोहोंमधला पूल म्हणजे परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न. दुसरा भेद सकल विरुद्ध निव्वळ : सकल संकल्पना भांडवली यंत्रसामग्रीची झीज दुर्लक्षित करतात, निव्वळ संकल्पना ती घसारा किंवा स्थिर भांडवलाचा उपभोग म्हणून वजा करतात; म्हणजे या शब्दकोशात 'निव्वळ' याचा अर्थ नेहमी 'घसारा वजा केल्यानंतर' एवढाच असतो, दुसरा कोणताही नाही. तिसरा भेद बाजारभाव विरुद्ध घटक खर्च : बाजारभावात अप्रत्यक्ष कर समाविष्ट असतात व अनुदाने वगळलेली असतात, घटक खर्चात दोन्ही काढून टाकलेले असतात, आणि दोहोंतले अंतर म्हणजे निव्वळ अप्रत्यक्ष कर. हे तीन भेद क्रमाने लावले की अभ्यासक्रमातली प्रत्येक संकल्पना आपोआप निघते — सकल व निव्वळ, देशांतर्गत व राष्ट्रीय, प्रत्येक बाजारभावाला किंवा घटक खर्चाला — आणि घटक खर्चाला मोजलेल्या निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादनाला राष्ट्रीय उत्पन्न हे खास नाव मिळते, ज्यातून भागाकाराने दरडोई उत्पन्न येते. एकाच बेरजेकडे नेणाऱ्या तीन वाटा आहेत आणि म्हणूनच हे लेखे परस्परसुसंगत राहतात : उत्पादन किंवा मूल्यवर्धनाची पद्धत, वेतन-भाडे-व्याज-नफा यांची बेरीज करणारी उत्पन्नाची पद्धत, आणि उपभोग, गुंतवणूक, शासकीय खर्च व निव्वळ निर्यात यांची बेरीज करणारी खर्चाची पद्धत. भारताचे लेखे राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय तयार करते आणि 2011-12 च्या मालिकेपासून उत्पादनाची बाजू मूलभूत किमतींना मोजलेल्या सकल मूल्यवर्धनाच्या रूपात मांडली जाते.
या पेपरातले सात प्रश्न आयोगाने मागे घेतले — अलीकडच्या कोणत्याही पूर्वपरीक्षेपेक्षा जास्त — आणि हा त्यांपैकी एक. रद्द झालेला प्रश्न म्हणजे वगळता येणारा विषय नव्हे. त्यामागचा अभ्यासक्रम अभ्यासक्रमातच राहतो आणि पुढच्या पेपरांत अधिक नीट मांडणीने परत येतो, त्यामुळे नोंद करून पुढे जाण्यापेक्षा तो पाया शिकून घेणे उपयोगाचे. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना एमपीएससीच्या अर्थव्यवस्था विभागाच्या आवडत्या आहेत, कारण एवढ्याशा सामग्रीतून अनेक दिशांनी प्रश्न बांधता येतो : एखाद्या संकल्पनेची व्याख्या, दोन संकल्पनांना जोडणारे गणित, लेखे तयार करणारी संस्था, चालू मालिकेचे आधारवर्ष, किंवा काही आकडे देऊन एका संकल्पनेतून दुसरी काढायला लावणारा अंकगणिती प्रश्न. हे सर्व प्रकार सकल-निव्वळ आणि देशांतर्गत-राष्ट्रीय या चौकटीतून, आणि त्याला बाजारभाव-घटक खर्च ही जोड दिली की, सुटतात. या प्रश्नाच्या मांडणीतली एक गोष्टही लक्षात घेण्याजोगी आहे : प्रश्नातला 'अयोग्य' हा शब्द मराठी स्तंभात ठळक अक्षरांत छापला आहे आणि इंग्रजी स्तंभातला 'incorrect' हाही ठळक आहे, म्हणजे कोणती विधाने चुकीची आहेत असे विचारले होते. या पेपरातल्या सात नकारार्थी प्रश्नांपैकी पाच प्रश्नांत ही ठळक खूण दोन्ही स्तंभांत आहे आणि हा त्यांपैकीच एक; सहाव्या प्रश्नात ती फक्त इंग्रजी स्तंभात आहे आणि सातव्यात कुठेच नाही. नकारार्थी प्रश्न त्याच्यानंतरचा प्रत्येक निर्णय उलटा करून टाकतो, आणि त्यातून तरून जाण्याची एकच शिस्त — विधानांना हात लावण्याआधी प्रश्नक्रमांकाशेजारी ती उलटी दिशा लिहून ठेवणे.
- आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला आणि अंतिम उत्तरतालिकेत त्याच्यासाठी कोणतेही उत्तर प्रसिद्ध केले नाही; ज्या सामग्रीवर तो बांधला होता ती — राष्ट्रीय उत्पन्नाचे लेखांकन — अभ्यासक्रमात कायम असून इतर रूपांत नियमित विचारली जाते.
- सकल राष्ट्रीय उत्पादन म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन अधिक परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न; ते निव्वळ घटक उत्पन्न म्हणजे रहिवाशांनी परदेशात कमावलेले वेतन, भाडे, व्याज व नफा वजा अनिवासींनी देशाच्या हद्दीत कमावलेले तेच घटक उत्पन्न.
- या संकल्पनांतील 'निव्वळ' या शब्दाचा अर्थ नेहमी घसारा — म्हणजे स्थिर भांडवलाचा उपभोग — वजा केल्यानंतर असा होतो : निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन वजा घसारा, आणि निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन म्हणजे सकल राष्ट्रीय उत्पादन वजा घसारा.
- बाजारभाव आणि घटक खर्च यांच्यातला फरक निव्वळ अप्रत्यक्ष कर — म्हणजे अप्रत्यक्ष कर वजा अनुदाने — एवढा असतो; घटक खर्चाला मोजलेल्या निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादनालाच रूढ भाषेत राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणतात आणि ते लोकसंख्येने भागले की दरडोई उत्पन्न मिळते.
- निर्यात व आयात लेखांकनात खर्चाच्या पद्धतीत निव्वळ निर्यात म्हणून येतात, जी वाट परदेशातून मिळणाऱ्या निव्वळ घटक उत्पन्नाच्या वाटेपेक्षा वेगळी आहे — पहिला वस्तू व सेवांचा प्रवाह आहे आणि दुसरा घटक-मोबदल्यांचा.
- भारताचे राष्ट्रीय लेखे सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाकडून तयार होऊन 'राष्ट्रीय लेखा सांख्यिकी' म्हणून प्रसिद्ध होतात; 2011-12 च्या आधारवर्ष फेरबदलानंतर उत्पादनाच्या बाजूचे मुख्य माप मूलभूत किमतींना मोजलेले सकल मूल्यवर्धन आहे.
आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला आणि त्याचे कोणतेही उत्तर प्रसिद्ध केले नाही. या आकृतीतले काहीही प्रश्नात छापलेल्या वाक्यांवर बसवलेले नाही आणि प्रश्नातल्या एकाही विधानाचा इथे बरोबर-चूक असा निवाडा केलेला नाही — आकृती फक्त लेखांकनाची प्रमाणित चौकट मांडते आणि तिथेच थांबते. पण रद्द झालेला प्रश्न म्हणजे सोडून देण्याजोगा विषय नव्हे : राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना हा एमपीएससीच्या अर्थव्यवस्था विभागाचा आवडता भाग आहे, कारण एवढ्याशा सामग्रीवर व्याख्या विचारणारा, दोन संकल्पनांमधले गणित विचारणारा, लेखे तयार करणारी संस्था विचारणारा, आधारवर्ष विचारणारा किंवा एका संकल्पनेतून दुसरी काढायला लावणारा — असे कितीही प्रश्न उभे राहतात. प्रश्नाचा आकारही लक्षात ठेवावा : हा नकारार्थी प्रश्न आहे, आणि इथे नकार इंग्रजी स्तंभात आणि मराठी स्तंभात अशा दोन्ही ठिकाणी ठळक अक्षरांत छापला आहे — पण ठळकपणा ही सोय आहे, सुरक्षा नव्हे. उलट्या प्रश्नात टिकणारी शिस्त एकच : विधानांना हात लावण्याआधीच प्रश्नक्रमांकाशेजारी ती उलटी दिशा लिहून ठेवावी.
- रद्द झालेला प्रश्न म्हणजे सोडून देण्याजोगा विषय असे मानणे, तर त्यामागची सामग्री पुढच्या पेपरांत अधिक नीट मांडणीने परत येते.
- परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न आणि निव्वळ निर्यात एकत्र करणे — पहिला रहिवासी व अनिवासी यांच्यातल्या घटक-मोबदल्यांचा प्रवाह आहे, दुसरा वस्तू व सेवांचा.
- या शब्दकोशातल्या 'निव्वळ' चा अर्थ नेहमी घसारा वजा केल्यानंतर एवढाच असतो हे विसरणे आणि तो दुसऱ्या कोणत्या वजाबाकीशी जोडणे.
- घटक खर्च आणि बाजारभाव यांची अदलाबदल करणे, जे निव्वळ अप्रत्यक्ष करांइतके वेगळे आहेत, आणि एका मापावरचा आकडा दुसऱ्या मापावरचा म्हणून वापरणे.
- नकारार्थी प्रश्न होकारार्थी असल्यासारखा वाचणे — या प्रश्नात नकार दोन्ही स्तंभांत ठळक अक्षरांत छापला आहे, आणि उलटा प्रश्न त्याच्यानंतरचा प्रत्येक निर्णय उलटा करतो.
राष्ट्रीय उत्पन्न हा विषय एमपीएससीच्या पेपरात चार आकारांत येतो. पहिला आकार व्याख्येचा — वर्णन दिलेली राशी कोणती संकल्पना आहे, किंवा नाव दिलेल्या संकल्पनेतून काय वगळले जाते. दुसरा आकार अंकगणिती — सकल देशांतर्गत उत्पादन, घसारा, परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न व निव्वळ अप्रत्यक्ष कर देऊन उरलेली एखादी संकल्पना विचारणे; चौकट पक्की असेल तर हे पूर्णपणे यांत्रिक काम आहे. तिसरा आकार संस्थात्मक — लेखे कोण तयार करते, चालू आधारवर्ष कोणते, मालिकेत शेवटचा फेरबदल कधी झाला; नेमक्या याच आकारात फक्त संकल्पना वाचून थांबलेले आणि भारतीय व्यवहार न पाहिलेले उमेदवार पडतात. चौथा आकार म्हणजे इथे विचारला गेला तसा विधान-पडताळणीचा प्रश्न, ज्यात एखाद्या संकल्पनेविषयीचे तीन-चार दावे छापून निवडायला सांगितले जाते आणि अनेकदा विचारणा उलटी करून चुकीची विधाने मागितली जातात. चौकट आणि भारतीय संस्थात्मक तपशील एकत्र तयार केले की हे चारही आकार व्यापले जातात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
बाजारभावाला मोजलेल्या सकल राष्ट्रीय उत्पादनातून घटक खर्चाला मोजलेले निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन काढण्यासाठी खालीलपैकी कोणती दुरुस्ती करावी लागते ?
- (a)घसारा मिळवणे आणि निव्वळ अप्रत्यक्ष कर मिळवणे
- (b)घसारा वजा करणे आणि निव्वळ अप्रत्यक्ष कर वजा करणे
- (c)घसारा वजा करणे आणि निव्वळ अप्रत्यक्ष कर मिळवणे
- (d)परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न मिळवणे आणि अनुदाने वजा करणे
उत्तर(b) घसारा वजा करणे आणि निव्वळ अप्रत्यक्ष कर वजा करणे — सकलकडून निव्वळकडे जाताना स्थिर भांडवलाचा उपभोग वजा करावा लागतो, आणि बाजारभावाकडून घटक खर्चाकडे जाताना निव्वळ अप्रत्यक्ष कर म्हणजे अप्रत्यक्ष कर वजा अनुदाने ही रक्कम वजा करावी लागते. यातून निघणाऱ्या घटक खर्चावरील निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादनालाच रूढ भाषेत राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणतात आणि ते लोकसंख्येने भागले की दरडोई उत्पन्न मिळते. परदेशातून मिळणाऱ्या निव्वळ घटक उत्पन्नाची इथे गरज नाही, कारण दोन्ही आकडे आधीच राष्ट्रीय स्वरूपाचे आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
परदेशातून मिळणाऱ्या निव्वळ घटक उत्पन्नाचे खालीलपैकी कोणते वर्णन योग्य आहे ?
- (a)देशाच्या वस्तू व सेवांच्या निर्यातीचा आयातीवरचा अधिक भाग
- (b)रहिवाशांनी परदेशात कमावलेले घटक उत्पन्न वजा अनिवासींनी देशाच्या हद्दीत कमावलेले घटक उत्पन्न
- (c)आर्थिक वर्षातील थेट परकीय गुंतवणुकीची आवक वजा जावक
- (d)कुटुंबांना मिळालेले परदेशी पैसे वजा भांडवली यंत्रसामग्रीचा घसारा
उत्तर(b) रहिवाशांनी परदेशात कमावलेले घटक उत्पन्न वजा अनिवासींनी देशाच्या हद्दीत कमावलेले घटक उत्पन्न — हाच घटक देशांतर्गत संकल्पनेचे राष्ट्रीय संकल्पनेत रूपांतर करतो, म्हणून सकल राष्ट्रीय उत्पादन म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन अधिक परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न. तो वेतन, भाडे, व्याज व नफा अशा घटक-मोबदल्यांचा प्रवाह आहे. निर्यातीचा आयातीवरचा अधिक भाग म्हणजे निव्वळ निर्यात, जी देशांतर्गत उत्पादन मोजण्याच्या खर्च-पद्धतीत येते आणि ती पूर्णपणे वेगळी वाट आहे.