MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 42 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — विधाने (b) आणि (c). प्रश्नात शाश्वत विकास ध्येयांविषयी चार दावे छापले आहेत आणि त्यांपैकी नेमके दोन टिकतात. विधान (b) बरोबर आहे. 2015 मध्ये स्वीकारलेल्या सतरा ध्येयांना 'जागतिक ध्येये' असे नियमितपणे म्हटले जाते; संयुक्त राष्ट्रे स्वतः आणि 2030 च्या कार्यक्रमाभोवती उभी राहिलेली मोहीमही तेच नाव वापरते. हे त्याच यादीचे दुसरे नाव आहे, वेगळी यादी नव्हे. विधान (c) हेही बरोबर आहे. शाश्वत विकास ध्येयांनी सहस्रकातील आठ विकास ध्येयांची जागा घेतली. ती ध्येये 2000 ते 2015 या काळाची होती आणि 2015 च्या अखेरीस त्यांची मुदत संपली; नवी सतरा ध्येये सहस्रकातील ध्येयांचे अपुरे राहिलेले काम पुढे नेण्यासाठी, पण त्याचबरोबर ते काम फक्त विकसनशील देशांपुरते न ठेवता सर्व देशांना लागू करण्यासाठी लिहिली गेली. जी दोन विधाने पडतात, ती वर्षावर पडतात — आणि ती नेमकी एकमेकांची वर्षे अदलाबदल करून पडतात, ही गोष्ट लक्षात ठेवण्याजोगी आहे. विधान (a) शाश्वत विकासाविषयीची संयुक्त राष्ट्रांची परिषद रिओ दी जानिरो येथे 2015 मध्ये ठेवते. शहर बरोबर आहे, वर्ष नाही: ती परिषद — जिला सर्वत्र रिओ+20 म्हणतात — रिओ दी जानिरो येथे 20 ते 22 जून 2012 या काळात भरली, 1992 च्या याच शहरातील वसुंधरा परिषदेनंतर बरोबर वीस वर्षांनी. तिच्या 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' या निष्कर्ष-दस्तऐवजातूनच पुढे ध्येये तयार करणारी आंतरशासकीय प्रक्रिया सुरू झाली. 2015 मध्ये रिओ येथे काहीही भरले नाही. विधान (d) शाश्वत विकास ध्येये जानेवारी 2012 पासून अस्तित्वात आली असे सांगते. महिना बरोबर आहे, वर्ष नाही: ही ध्येये 25 सप्टेंबर 2015 रोजी न्यूयॉर्कमधील शाश्वत विकास शिखर परिषदेत आमसभेने 'आपले जग बदलताना : शाश्वत विकासाचा 2030 चा कार्यक्रम' या ठरावाद्वारे स्वीकारली आणि 1 जानेवारी 2016 पासून ती अंमलात आली; त्यांची मुदत 2030 आहे. म्हणजे 2012 हे वर्ष रिओ परिषदेचे आणि 2015 हे ध्येयांच्या स्वीकाराचे, आणि पेपरने प्रत्येक वर्ष दुसऱ्याच्या घटनेसमोर छापले आहे. दोन विधाने खरी आणि दोन खोटी उरल्यावर (b) व (c) यांना घेणारी एकच ओळ शिल्लक राहते — पर्याय (3).

• (1)(b) फक्त — ही ओळ विधान (b) विषयी बरोबर आहे आणि तिथेच थांबल्यामुळे चुकते. ती विधान (c) नाकारते, पण सहस्रकातील विकास ध्येयांची जागा शाश्वत विकास ध्येयांनी घेतली हे प्रत्यक्षात घडलेलेच आहे. सप्टेंबर 2000 च्या सहस्रक शिखर परिषदेनंतर आठ ध्येये स्वीकारली गेली आणि त्यांचे लक्ष्यवर्ष 2015 होते; ते वर्ष संपताच सतरा ध्येयांनी कार्यभार घेतला, आणि ती त्याच वर्षी तीन महिने आधी स्वीकारली गेली होती. दोघांतले नाते उत्तराधिकाराचे आणि विस्ताराचे आहे: सहस्रकातील ध्येये मुख्यतः विकसनशील जगाकडे पाहणारी आठ ध्येये होती आणि त्यांचा मोठा भाग मदतनिधीवर चालणार होता, तर शाश्वत विकास ध्येये सतरा असून त्यांची 169 लक्ष्ये श्रीमंत व गरीब अशा सर्वच देशांना लागू होतात आणि उपभोग, विषमता, उद्योग, शहरे, महासागर व संस्था इथवर पोहोचतात. 'जागा घेतली' हा शब्द अनेकांना जरा जास्तच वाटतो आणि म्हणून ते ही ओळ निवडतात; पण नव्या आणि मोठ्या चौकटीने चालू ठेवणे म्हणजेच इथे जागा घेणे.
• (2)(a) आणि (b) — ही ओळ विधान (a) स्वीकारते, आणि विधान (a) मध्ये वर्ष चुकले आहे. शाश्वत विकासाविषयीची संयुक्त राष्ट्रांची परिषद रिओ दी जानिरो येथे 20 ते 22 जून 2012 या काळात भरली, 2015 मध्ये नव्हे; आणि तिला रिओ+20 हेच नाव मिळाले, कारण ती 1992 मध्ये याच शहरात भरलेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या पर्यावरण व विकास परिषदेनंतर — वसुंधरा परिषदेनंतर — बरोबर वीस वर्षांनी झाली. त्या 1992 च्या परिषदेतून अजेंडा 21, रिओ जाहीरनामा, हवामान बदलाविषयीचा मूलभूत करार आणि जैवविविधता करार निघाले. रिओ+20 ने 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' हा दस्तऐवज मान्य केला आणि ध्येयांचा मसुदा तयार करण्यासाठी खुला कार्यगट नेमला; ध्येये मात्र तीन वर्षांनी न्यूयॉर्कमध्ये स्वीकारली गेली. हे विधान मोहात पाडते कारण त्यातले शहर बरोबर आहे आणि रिओ हा या कथेचा खराच पत्ता आहे; पण संयुक्त विधान एका दुव्यावर चुकले तरी संपूर्ण पडते, आणि इथे चुकलेला दुवा वर्षाचा आहे.
• (4)(d) फक्त — ही ओळ नेमके तेच विधान निवडते जे आपल्या मध्यवर्ती तपशिलावर चुकले आहे, आणि जी दोन विधाने बरोबर आहेत ती नाकारते. शाश्वत विकास ध्येये जानेवारी 2012 मध्ये अस्तित्वात येणे शक्यच नव्हते, कारण जानेवारी 2012 मध्ये ती अस्तित्वातच नव्हती: त्यांचा मसुदा सुरू करणारी परिषद तेव्हा भरलेलीही नव्हती आणि ती त्याच वर्षी जूनमध्ये भरणार होती. ध्येये 25 सप्टेंबर 2015 रोजी स्वीकारली गेली आणि 1 जानेवारी 2016 पासून अंमलात आली; त्यांची मुदत 2030 आहे. या वाक्यातला महिना मात्र खरा आहे — 2030 चा कार्यक्रम खरोखरच एका जानेवारीच्या पहिल्या तारखेला सुरू झाला — आणि ज्या उमेदवाराने 'जानेवारी' वर्षाशिवाय लक्षात ठेवला आहे त्याला हे वाक्य म्हणूनच खरे वाटते. शिवाय ही ओळ निवडणारा उमेदवार विधाने (b) आणि (c) ही दोन्ही खोटी ठरवतो, आणि ती दोन्ही निर्विवाद खरी आहेत; म्हणजे एका निवडीत तीन वेळा चुकावे लागते.

शाश्वत विकास ध्येये म्हणजे 2030 च्या शाश्वत विकास कार्यक्रमातील सतरा ध्येये आणि 169 लक्ष्ये. संयुक्त राष्ट्रांच्या सर्व सदस्य देशांनी 25 सप्टेंबर 2015 रोजी 'आपले जग बदलताना' या ठरावाद्वारे ती स्वीकारली, 1 जानेवारी 2016 पासून ती अंमलात आली आणि 2030 हे त्यांचे लक्ष्यवर्ष आहे. त्यांना 'जागतिक ध्येये' असेही म्हणतात. या ध्येयांची वंशावळ तारखांची यादी म्हणून नव्हे तर परिषदांची मालिका म्हणून लक्षात ठेवावी. 1972 ची स्टॉकहोम येथील मानवी पर्यावरण परिषद पर्यावरणाचा प्रश्न आंतरराष्ट्रीय पटलावर घेऊन आली; ब्रुंटलँड आयोगाच्या 1987 च्या 'अवर कॉमन फ्यूचर' या अहवालाने शाश्वत विकासाची कार्यरत व्याख्या दिली — भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास; 1992 च्या रिओ येथील वसुंधरा परिषदेतून अजेंडा 21 आणि दोन मोठे पर्यावरणीय करार निघाले; 2000 च्या सहस्रक शिखर परिषदेतून 2015 चे लक्ष्यवर्ष असलेली आठ सहस्रक विकास ध्येये आली; 2002 च्या जोहान्सबर्ग येथील शाश्वत विकास शिखर परिषदेत त्यांचा आढावा घेतला गेला; आणि जून 2012 मध्ये रिओ दी जानिरो येथे भरलेल्या शाश्वत विकास परिषदेने — रिओ+20 ने — 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' मान्य करून पुढच्या ध्येयांचा मसुदा तयार करण्यासाठी खुला कार्यगट नेमला. सहस्रकातील ध्येयांपेक्षा शाश्वत विकास ध्येये तीन बाबतींत वेगळी आहेत आणि याच तीन बाबी परीक्षेत विचारल्या जातात: ती सर्वच देशांना लागू आहेत, ती व्याप्तीने खूप मोठी आहेत, आणि ती कायदेशीर नव्हे तर राजकीय बंधन असून प्रत्येक देश स्वतःच्या प्रगतीचा अहवाल स्वतः देतो. भारतात नीती आयोग ही यासाठीची नोडल संस्था असून तो शाश्वत विकास ध्येयांचा भारतीय निर्देशांक प्रसिद्ध करतो, जो पहिल्यांदा 2018 मध्ये आला.

एमपीएससी शाश्वत विकासावरचे प्रश्न तारखा, नावे आणि आकडे यांतून बांधते, कारण तेवढेच भाग एका अधिकृत दस्तऐवजाशी ताडून पाहता येतात. हा प्रश्न नेमका त्याच प्रकारचा चार-विधानी पडताळणी-प्रश्न आहे आणि कोणते वर्ष कोणत्या घटनेला चिकटते एवढ्यावरच सुटतो. त्यासाठी लागणारी शिस्त म्हणजे पर्याय पाहण्याआधी प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे ठरवणे: (a) वर खूण, (b) वर खूण, (c) वर खूण, (d) वर खूण, आणि मगच चार ओळी वाचणे. उमेदवार इथे हरतात ते विधान (a) मधले रिओ दी जानिरो ओळखून आणि विधान (d) मधला जानेवारी ओळखून, आणि नंतर ज्या ओळीत ओळखीचा शब्द दिसतो ती ओळ निवडून. इथे आणखी एक काळजी घ्यावी लागते. प्रश्नाचा गाभा 'कोणते विधान योग्य आहे' असा असून 'योग्य' हा शब्द मराठी स्तंभात ठळक अक्षरांत छापला आहे — पानावर सहज दिसणारा पण घाईत मुळीच न दिसणारा हा भेद आहे. याच पेपरात इतरत्र नकारार्थी प्रश्नांतही ठळक अक्षरांचाच वापर आहे, त्यामुळे एमपीएससीच्या प्रश्नात ठळक शब्द दिसला की वाचन थांबवावे, गती वाढवू नये. आणि पर्यायांची रचनाही मदत करते: चारही ओळींत विधान (b) दोनदा येते व विधान (d) एकदाच, त्यामुळे (d) खोटे ठरवले की उरलेल्या तीन ओळींतून निवड करणे सोपे होते.

• शाश्वत विकास ध्येये — सतरा ध्येये आणि 169 लक्ष्ये — संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने 25 सप्टेंबर 2015 रोजी 'आपले जग बदलताना : शाश्वत विकासाचा 2030 चा कार्यक्रम' या ठरावाद्वारे स्वीकारली, ती 1 जानेवारी 2016 पासून अंमलात आली आणि 2030 पर्यंत चालतात.
• त्यांना सामान्यतः 'जागतिक ध्येये' म्हणतात, हेच विधान (b) सांगते; आणि त्यांनी 2000 च्या सहस्रक शिखर परिषदेनंतर स्वीकारलेल्या आठ सहस्रक विकास ध्येयांची जागा घेतली, ज्यांचे लक्ष्यवर्ष 2015 होते — हेच विधान (c) सांगते.
• शाश्वत विकासाविषयीची संयुक्त राष्ट्रांची परिषद, म्हणजेच रिओ+20, रिओ दी जानिरो येथे 20 ते 22 जून 2012 या काळात भरली, 2015 मध्ये नव्हे; तिच्या 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' या दस्तऐवजाने ध्येयांचा मसुदा करणारा खुला कार्यगट नेमला.
• रिओ दी जानिरो येथेच 1992 मध्ये संयुक्त राष्ट्रांची पर्यावरण व विकास परिषद — वसुंधरा परिषद — भरली होती, जिच्यातून अजेंडा 21, रिओ जाहीरनामा, हवामान बदलाविषयीचा मूलभूत करार आणि जैवविविधता करार निघाले; म्हणूनच 2012 च्या परिषदेला रिओ+20 हे नाव मिळाले.
• सहस्रकातील ध्येयांप्रमाणे फक्त विकसनशील देशांना नव्हे तर शाश्वत विकास ध्येये सर्वच देशांना लागू आहेत आणि ती कायदेशीर नव्हे तर राजकीय बंधन असून प्रगतीचा अहवाल स्वेच्छेने दिला जातो; भारतात नीती आयोग ही नोडल संस्था असून त्याचा शाश्वत विकास ध्येय भारतीय निर्देशांक पहिल्यांदा 2018 मध्ये प्रसिद्ध झाला.

• शाश्वत विकासाची दोन वर्षे अदलाबदल करणे — 2012 ध्येयांच्या स्वीकाराला आणि 2015 रिओ परिषदेला जोडणे — या प्रश्नातली दोन्ही खोटी विधाने नेमक्या याच चुकीवर बांधली आहेत.
• 1992 ची वसुंधरा परिषद आणि 2012 ची रिओ+20 परिषद एकमेकांत मिसळणे; दोन्ही रिओ दी जानिरो येथेच भरल्या आणि दोन्हींतून परीक्षेत उद्धृत होणारे दस्तऐवज निघाले.
• 25 सप्टेंबर 2015 ही स्वीकाराची तारीख अंमलात येण्याची तारीख मानणे, तर प्रत्यक्षात ध्येये 1 जानेवारी 2016 पासून अंमलात आली.
• विधानातले गाव किंवा महिना बरोबर आहे म्हणून संपूर्ण विधान स्वीकारणे; संयुक्त विधान एका दुव्यावर चुकले तरी पूर्ण पडते.
• चार विधाने ठरवण्याआधी चार पर्याय वाचणे — खोट्या विधानातला ओळखीचा शब्द उमेदवाराला चुकीच्या ओळीकडे नेतो तो याच क्रमामुळे.

शाश्वत विकास हा विषय एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतो. सर्वांत नेहमीचा आकार म्हणजे याच प्रकारचा विधान-पडताळणीचा प्रश्न, ज्यात तारखा, नावे किंवा कर्तृत्व यांविषयीचे दोन-तीन दावे छापून उमेदवाराला ते निवडायला सांगितले जाते; चूक जवळजवळ नेहमी वर्षात किंवा ठिकाणात पेरलेली असते, आशयात नाही, कारण तेच तपशील उमेदवार वाचताना ओलांडतो. दुसरा आकार म्हणजे ध्येय-क्रमांक जुळवणे — शून्य भूक, दर्जेदार शिक्षण, हवामानविषयक कृती, पाण्याखालचे जीवन वगैरे — हा शुद्ध यादीचा प्रश्न असून एकदा तयार केला की टिकतो. तिसरा आकार भारतापुरता असतो: नीती आयोगाचा निर्देशांक, एखाद्या राज्याचा क्रमांक किंवा विशिष्ट ध्येयाशी जोडलेल्या योजना, आणि हे प्रश्न पेपरच्या वर्षानुसार बदलतात. ज्या उमेदवाराकडे परिषदांची मालिका तारखांसह, सतरा ध्येये क्रमाने आणि निर्देशांकाच्या शेवटच्या दोन आवृत्त्या आहेत, त्याने या विषयावर आयोग जे काही बांधू शकतो त्याचा बहुतांश भाग व्यापला आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  रिओ+20 म्हणून ओळखली जाणारी शाश्वत विकासाविषयीची संयुक्त राष्ट्रांची परिषद कोणत्या वर्षी भरली आणि तिचा निष्कर्ष-दस्तऐवज कोणता ?

  • (a)1992, अजेंडा 21
  • (b)2002, जोहान्सबर्ग अंमलबजावणी योजना
  • (c)2012, 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट'
  • (d)2015, 'आपले जग बदलताना'

  उत्तर(c) 2012, 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' — ही परिषद रिओ दी जानिरो येथे 20 ते 22 जून 2012 या काळात भरली, याच शहरातील 1992 च्या वसुंधरा परिषदेनंतर वीस वर्षांनी, आणि तिच्या निष्कर्ष-दस्तऐवजाने शाश्वत विकास ध्येयांचा मसुदा करणारा खुला कार्यगट नेमला. अजेंडा 21 हा 1992 च्या वसुंधरा परिषदेचा, जोहान्सबर्ग अंमलबजावणी योजना ही 2002 च्या शिखर परिषदेची, आणि 'आपले जग बदलताना' हा 2015 चा आमसभेचा ठराव आहे ज्याने प्रत्यक्ष सतरा ध्येये स्वीकारली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शाश्वत विकास ध्येये कोणत्या तारखेपासून अंमलात आली ?

  • (a)25 सप्टेंबर 2015
  • (b)1 जानेवारी 2016
  • (c)1 जानेवारी 2012
  • (d)22 जून 2012

  उत्तर(b) 1 जानेवारी 2016 — आमसभेने ही ध्येये 25 सप्टेंबर 2015 रोजी स्वीकारली, पण 2030 चा कार्यक्रम पुढच्या वर्षाच्या प्रारंभी अंमलात आला आणि तो 2030 पर्यंत चालतो. पर्यायांतल्या इतर तारखा याच कथेतल्या खऱ्या तारखा असून त्यांना चुकीचे नाव लावले आहे: 25 सप्टेंबर 2015 हा स्वीकाराचा दिवस आणि 22 जून 2012 हा मसुद्याची प्रक्रिया सुरू करणाऱ्या रिओ+20 परिषदेचा शेवटचा दिवस.