MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 40 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — हृदय (HRIDAY) कार्यक्रम. हृदय म्हणजे 'हेरिटेज सिटी डेव्हलपमेंट अ‍ॅन्ड ऑगमेंटेशन योजना', आणि छापलेल्या चार योजनांपैकी हीच एकमेव अशी आहे जिच्या घोषित उद्दिष्टात नागरी नियोजन आणि वारशाचे जतन ही दोन्ही एकत्र येतात — प्रश्न नेमके तेच विचारतो. ही योजना २१ जानेवारी २०१५ रोजी नागरी विकास मंत्रालयाने सुरू केली; तेच मंत्रालय पुढे गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयात विलीन झाले. योजनेची तरतूद सुमारे ५०० कोटी रुपये होती आणि कालावधी चार वर्षांचा. नागरी नियोजन, आर्थिक वृद्धी आणि वारशाचे जतन यांना समावेशक पद्धतीने एकत्र आणणे हा तिचा हेतू होता, आणि तिच्या कामात वारशाला अनुकूल पायाभूत सुविधा, सांस्कृतिक ठेव्यांचे जतन, वारसा-सूची तयार करणे, तसेच स्मारके व तीर्थस्थळांच्या परिसरातील स्वच्छता व पर्यटकसुविधा सुधारणे यांचा समावेश होता. या योजनेत तेरा शहरे घेण्यात आली — अजमेर, अमरावती, अमृतसर, बदामी, द्वारका, गया, कांचीपुरम, मथुरा, पुरी, वाराणसी, वेळणकन्नी, वेल्लोर आणि वारंगल — आणि ही यादी लक्षात ठेवण्यासारखी आहे, कारण कोणते शहर यादीत होते व कोणते नव्हते यावर प्रश्न विचारले जातात; तरतुदीचा सर्वात मोठा वाटा वाराणसीला मिळाला. योजनेला संपूर्ण निधी केंद्राकडून मिळत असे, ती नोव्हेंबर २०१८ पर्यंत चालली आणि नंतर तीर्थक्षेत्र व वारसा विकासाच्या 'प्रशाद' योजनेत विलीन झाली. प्रश्नविचारातील निर्णायक शब्द 'प्राचीन वारशाचे जतन' हा आहे. उरलेले तीनही पर्याय याच मंत्रालयाच्या खऱ्या व मोठ्या नागरी योजना आहेत, पण त्यांची दिशा वेगळी आहे — स्मार्ट पायाभूत सुविधा, स्वच्छता, किंवा पाणी व मलनिस्सारण — आणि त्यांपैकी एकही वारसा-कार्यक्रम नाही.

• (1)स्मार्ट सिटी कार्यक्रम — स्मार्ट सिटी अभियान २५ जून २०१५ रोजी सुरू झाले आणि त्यात स्पर्धात्मक निवडीतून शंभर शहरे घेतली गेली; प्रत्येक शहर स्वतंत्र विशेष हेतू कंपनीमार्फत काम करते आणि त्याचा भर विद्यमान भागांची फेरबांधणी व क्षेत्राधारित नूतनीकरण, माहिती तंत्रज्ञानावर चालणारी सेवा, एकात्मिक नियंत्रण कक्ष, वाहतूक व्यवस्थापन आणि नागरी सुविधांचे आधुनिकीकरण यांवर आहे. काही स्मार्ट सिटी शहरांत वारसा-भागांचे सुशोभीकरणही झाले असल्याने हा पर्याय आकर्षक वाटतो, पण योजनेचे घोषित उद्दिष्ट वारशाचे जतन नाही — ते नागरी सेवा व तंत्रज्ञानाधारित व्यवस्थापन आहे. प्रश्न योजनेच्या घोषित उद्दिष्टाविषयी असतो तेव्हा योजनेचे पूर्ण नाव आठवावे; इथे 'हेरिटेज' हा शब्द फक्त एकाच योजनेच्या नावात आहे.
• (2)स्वच्छ भारत मिशन — स्वच्छ भारत अभियान २ ऑक्टोबर २०१४ रोजी सुरू झाले आणि ते स्वच्छता व घनकचरा व्यवस्थापनाचा कार्यक्रम आहे — शौचालयांची उभारणी, उघड्यावरील शौचमुक्ती, कचऱ्याचे वर्गीकरण व प्रक्रिया. त्याची शहरी बाजू गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयाकडे आणि ग्रामीण बाजू जलशक्ती मंत्रालयाकडे आहे. या अभियानाखाली अनेक तीर्थस्थळे व पर्यटनस्थळे स्वच्छ करण्याचे उपक्रम राबवले गेले, आणि त्यामुळे 'वारसा' या शब्दाशी त्याचा सैलसा संबंध जोडला जातो; पण स्वच्छता आणि वारशाचे जतन या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत आणि अभियानाच्या उद्दिष्टात वारसा-जतन किंवा नागरी नियोजन येत नाही. योजनेचे उद्दिष्ट आणि तिचा दुय्यम परिणाम यांची गल्लत करू नये.
• (3)अटल मिशन — अटल मिशन म्हणजे 'अटल मिशन फॉर रिजुव्हिनेशन अ‍ॅन्ड अर्बन ट्रान्सफॉर्मेशन', ज्याला अमृत असे संक्षिप्त नाव आहे. तेही २५ जून २०१५ रोजी सुरू झाले, त्यात सुमारे पाचशे शहरे आहेत, आणि त्याचा निधी प्रामुख्याने घरोघरी नळजोडणी व मलनिस्सारण जोडण्या, पावसाळी पाण्याचा निचरा, हरित जागा व उद्याने आणि प्रदूषण कमी करणारी सार्वजनिक वाहतूक यांवर खर्च होतो. म्हणजे तो मूलभूत नागरी पायाभूत सुविधांचा कार्यक्रम आहे, वारसा-कार्यक्रम नाही. या पर्यायाचे आमिष दुहेरी आहे : तो हृदय योजनेच्याच सुमारास सुरू झाला आणि त्याच मंत्रालयाकडे आहे, त्यामुळे कालानुक्रमाच्या आठवणीवर काम करणाऱ्या उमेदवाराला दोघांत फरक करता येत नाही. फरक उद्दिष्टाचा आहे : अमृत पाणी व मलनिस्सारण देते, हृदय वारसा जपते.

२०१४ नंतरच्या काळात भारताच्या शहरी धोरणाची फेररचना झाली आणि त्यातून एकाच मंत्रालयाखाली अनेक मोठी अभियाने उभी राहिली; परीक्षेतील गोंधळ या अभियानांची उद्दिष्टे एकमेकांत मिसळल्यामुळे होतो, म्हणून त्यांचे स्वतंत्र वेगळेपण पक्के करावे. स्वच्छ भारत अभियान २ ऑक्टोबर २०१४ रोजी सुरू झाले आणि ते स्वच्छता व घनकचऱ्याचा कार्यक्रम आहे. हृदय योजना २१ जानेवारी २०१५ रोजी सुरू झाली आणि ती वारसा-शहरांच्या नियोजन व जतनाचा कार्यक्रम आहे. स्मार्ट सिटी अभियान व अमृत ही दोन्ही २५ जून २०१५ रोजी एकाच दिवशी सुरू झाली — पहिले शंभर स्पर्धात्मक निवडलेल्या शहरांत तंत्रज्ञानाधारित नागरी व्यवस्थापन आणि क्षेत्राधारित नूतनीकरण करते, तर दुसरे सुमारे पाचशे शहरांत पाणी, मलनिस्सारण, हरित जागा व वाहतूक या मूलभूत सुविधा पुरवते. याच कुटुंबात प्रधानमंत्री आवास योजनेची शहरी बाजू आणि दीनदयाळ अंत्योदय योजना - राष्ट्रीय नागरी उपजीविका अभियान येतात. वारशाच्या बाजूने पाहिले तर हृदयची जोडीदार योजना म्हणजे पर्यटन मंत्रालयाची 'प्रशाद' — तीर्थक्षेत्र पुनरुज्जीवन व आध्यात्मिक वारसा संवर्धन मोहीम — आणि हृदय संपल्यानंतर तिचे काम याच योजनेत सामावले गेले. आणखी एक फरक लक्षात ठेवावा : स्मारकांचे प्रत्यक्ष संवर्धन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण करते, जे संस्कृती मंत्रालयाखाली येते, तर हृदय स्मारकाभोवतीच्या शहराचे नियोजन करत होती.

एमपीएससीच्या पेपरात केंद्र सरकारच्या योजना हा मोठा घटक असून त्यांची तयारी 'योजनेचे पूर्ण नाव, सुरू होण्याची तारीख, मंत्रालय, उद्दिष्ट, व्याप्ती आणि निधीची रचना' अशा सहा खणांच्या तक्त्याने करावी. या प्रश्नात निर्णायक ठरणारा खण उद्दिष्टाचा आहे, आणि चारही पर्याय एकाच मंत्रालयाच्या खऱ्या योजना असल्याने तक्त्याशिवाय उत्तर देणे अवघड होते. एक अत्यंत उपयुक्त सवय अशी : संक्षिप्त नावामागचे पूर्ण नाव आठवण्याचा प्रयत्न करावा, कारण भारतीय योजनांची पूर्ण नावे बहुधा त्यांचे उद्दिष्ट स्पष्टपणे सांगतात. इथे 'हृदय' या आकर्षक संक्षिप्त नावामागे 'हेरिटेज सिटी डेव्हलपमेंट अ‍ॅन्ड ऑगमेंटेशन योजना' असे नाव आहे आणि त्यातील 'हेरिटेज' व 'सिटी' हे दोन शब्द प्रश्नातील 'प्राचीन वारसा' व 'नागरी नियोजन' यांच्याशी थेट जुळतात. त्याचप्रमाणे 'अटल मिशन' या नावामागे 'रिजुव्हिनेशन अ‍ॅन्ड अर्बन ट्रान्सफॉर्मेशन' आहे, ज्यात वारशाचा उल्लेखच नाही. दुसरे, तारखांचा गठ्ठा लक्षात ठेवताना २०१४-१५ या दोन वर्षांतील चार तारखा एकत्र लिहून ठेवाव्यात, कारण त्यांतल्या दोन योजना तर एकाच दिवशी सुरू झाल्या आहेत आणि परीक्षेत नेमकी तीच जोडी विचारली जाते.

• हृदय म्हणजे 'हेरिटेज सिटी डेव्हलपमेंट अ‍ॅन्ड ऑगमेंटेशन योजना', जी २१ जानेवारी २०१५ रोजी नागरी विकास मंत्रालयाने सुमारे ५०० कोटी रुपयांच्या तरतुदीसह व चार वर्षांच्या कालावधीसाठी सुरू केली आणि जिला संपूर्ण निधी केंद्राकडून मिळत असे.
• नागरी नियोजन, आर्थिक वृद्धी आणि वारशाचे जतन यांना समावेशक पद्धतीने एकत्र आणणे हे तिचे उद्दिष्ट होते; वारशाला अनुकूल पायाभूत सुविधा, वारसा-सूची, आणि स्मारके व तीर्थस्थळांभोवतीची स्वच्छता व पर्यटकसुविधा हे तिचे कामाचे क्षेत्र होते.
• योजनेत तेरा शहरे होती — अजमेर, अमरावती, अमृतसर, बदामी, द्वारका, गया, कांचीपुरम, मथुरा, पुरी, वाराणसी, वेळणकन्नी, वेल्लोर आणि वारंगल; योजना नोव्हेंबर २०१८ पर्यंत चालली आणि नंतर 'प्रशाद' योजनेत विलीन झाली.
• स्मार्ट सिटी अभियान २५ जून २०१५ रोजी सुरू झाले आणि त्यात स्पर्धात्मक निवडीतून शंभर शहरे घेतली गेली; प्रत्येक शहर स्वतंत्र विशेष हेतू कंपनीमार्फत फेरबांधणी व क्षेत्राधारित नूतनीकरणाचे काम करते.
• अमृत म्हणजे 'अटल मिशन फॉर रिजुव्हिनेशन अ‍ॅन्ड अर्बन ट्रान्सफॉर्मेशन' त्याच दिवशी सुमारे पाचशे शहरांसाठी सुरू झाले आणि ते घरोघरी नळजोडणी व मलनिस्सारण, हरित जागा व प्रदूषण कमी करणारी वाहतूक यांना निधी देते; स्वच्छ भारत अभियान २ ऑक्टोबर २०१४ चे असून ते स्वच्छतेचा कार्यक्रम आहे.

• योजनेचे उद्दिष्ट आणि तिचा दुय्यम परिणाम यांची गल्लत करणे; स्वच्छ भारत अभियानाखाली तीर्थस्थळे स्वच्छ झाली म्हणून ते वारसा-जतनाचे अभियान ठरत नाही
• संक्षिप्त नावामागचे पूर्ण नाव न आठवणे; भारतीय योजनांची पूर्ण नावे बहुधा उद्दिष्टच सांगतात, आणि इथे 'हेरिटेज सिटी' हे दोन शब्दच उत्तर देतात
• एकाच दिवशी सुरू झालेल्या स्मार्ट सिटी अभियान व अमृत यांची अदलाबदल करणे; पहिले शंभर शहरांत तंत्रज्ञानाधारित नूतनीकरण करते तर दुसरे सुमारे पाचशे शहरांत पाणी व मलनिस्सारण देते
• स्मारकांचे प्रत्यक्ष संवर्धन आणि स्मारकाभोवतीच्या शहराचे नियोजन यांतील फरक विसरणे; पहिले संस्कृती मंत्रालयाखालील भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण करते तर दुसरे हृदय योजनेचे काम होते

केंद्र सरकारच्या योजना एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — उद्दिष्ट सांगून योजना ओळखायला लावणे, किंवा उलट योजना सांगून तिचे उद्दिष्ट विचारणे. दुसरा म्हणजे जोड्यांचा प्रश्न : योजना आणि तिचे मंत्रालय, किंवा योजना आणि तिचे सुरू होण्याचे वर्ष जुळवा. तिसरा म्हणजे तपशिलाचा प्रश्न : किती शहरे किंवा जिल्हे यात आहेत, निधीची रचना काय, किंवा अमुक शहर या योजनेत होते का — आणि हृदयच्या बाबतीत तेरा शहरांची यादी नेमकी याच कारणासाठी विचारली जाते. तिन्हींसाठी एकच तक्ता पुरतो — पूर्ण नाव, तारीख, मंत्रालय, उद्दिष्ट, व्याप्ती आणि निधी. या तक्त्यात योजना पुढे दुसऱ्या योजनेत विलीन झाली असेल तर तीही ओळ लिहावी, कारण चालू घडामोडींचे प्रश्न नेमके त्या विलीनीकरणावर येतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हृदय योजनेचे पूर्ण नाव काय आहे आणि ती कोणत्या मंत्रालयाने सुरू केली ?

  • (a)हेरिटेज सिटी डेव्हलपमेंट अ‍ॅन्ड ऑगमेंटेशन योजना — नागरी विकास मंत्रालय
  • (b)हेरिटेज रिसर्च अ‍ॅन्ड इन्व्हेंटरी डेव्हलपमेंट योजना — संस्कृती मंत्रालय
  • (c)हाउसिंग अ‍ॅन्ड रुरल इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट योजना — ग्रामविकास मंत्रालय
  • (d)हेरिटेज अ‍ॅन्ड रिव्हर डेव्हलपमेंट योजना — जलशक्ती मंत्रालय

  उत्तर(a) हेरिटेज सिटी डेव्हलपमेंट अ‍ॅन्ड ऑगमेंटेशन योजना — नागरी विकास मंत्रालय. ती २१ जानेवारी २०१५ रोजी सुमारे ५०० कोटी रुपयांच्या तरतुदीसह सुरू झाली, संपूर्ण निधी केंद्राकडून मिळत असे, आणि नागरी नियोजन, आर्थिक वृद्धी व वारशाचे जतन एकत्र आणणे हे तिचे उद्दिष्ट होते. सुरू करणारे नागरी विकास मंत्रालय पुढे गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयात विलीन झाले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्मार्ट सिटी अभियान आणि अमृत ही दोन्ही अभियाने एकाच दिवशी सुरू झाली; तो दिवस कोणता आणि त्यांतील मुख्य फरक कोणता ?

  • (a)२ ऑक्टोबर २०१४ — पहिले स्वच्छतेचे, दुसरे वारशाचे
  • (b)२१ जानेवारी २०१५ — पहिले वारशाचे, दुसरे पाण्याचे
  • (c)२५ जून २०१५ — पहिले शंभर शहरांत नूतनीकरणाचे, दुसरे सुमारे पाचशे शहरांत पाणी व मलनिस्सारणाचे
  • (d)१ एप्रिल २०१६ — पहिले वाहतुकीचे, दुसरे घरांचे

  उत्तर(c) २५ जून २०१५ — पहिले शंभर शहरांत नूतनीकरणाचे, दुसरे सुमारे पाचशे शहरांत पाणी व मलनिस्सारणाचे. स्मार्ट सिटी अभियानात स्पर्धात्मक निवडीतून शंभर शहरे घेतली गेली आणि प्रत्येक शहर स्वतंत्र विशेष हेतू कंपनीमार्फत काम करते, तर अमृत घरोघरी नळजोडणी, मलनिस्सारण, हरित जागा व प्रदूषण कमी करणाऱ्या वाहतुकीला निधी देते. स्वच्छ भारत अभियान २ ऑक्टोबर २०१४ चे आहे आणि हृदय योजना २१ जानेवारी २०१५ ची.