MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 39 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — दोन्ही विधाने बरोबर आहेत. जागतिक विकास अहवाल हे जागतिक बँकेचे १९७८ पासून दरवर्षी प्रसिद्ध होणारे प्रमुख प्रकाशन असून २०१९ ची आवृत्ती 'द चेंजिंग नेचर ऑफ वर्क' या नावाने आली, आणि मानवी भांडवल निर्देशांक जागतिक विकास अहवालात पहिल्यांदा तिथेच मांडला गेला. विधान (a) हे जागतिक बँकेच्या स्वतःच्या वर्णनाचीच पुनरावृत्ती आहे : हा निर्देशांक श्रमिकांच्या पुढील पिढीच्या उत्पादकतेत आरोग्य व शिक्षण यांचे योगदान किती आहे ते मोजतो. त्याची रचना अशा प्रश्नातून होते — आज जन्मलेले मूल जिथे राहते तिथे प्रचलित असलेल्या खराब आरोग्याच्या व खराब शिक्षणाच्या धोक्यांसह ते अठराव्या वर्षापर्यंत काय गाठू शकेल — आणि त्यासाठी तीन घटक एकत्र केले जातात : जगण्याची शक्यता, जी पाच वर्षांपर्यंत जिवंत राहण्याच्या संभाव्यतेने मोजली जाते; शिक्षण, जे शाळेच्या अपेक्षित वर्षांना मुले प्रत्यक्षात किती शिकतात याने समायोजित करून मोजले जाते; आणि आरोग्य, जे प्रौढांच्या जगण्याच्या दराने व पाच वर्षांखालील मुलांतील खुरटलेल्या वाढीच्या प्रमाणाने मोजले जाते. विधान (b) देखील बरोबर आहे. हा निर्देशांक शून्य ते एक या मोजपट्टीवर मांडला जातो, जिथे एक म्हणजे पूर्ण शिक्षण व पूर्ण आरोग्य ही आदर्श पातळी; म्हणजे एखाद्या देशाचा गुण ०.४९ असेल तर तिथे जन्मलेले मूल त्या आदर्श पातळीच्या तुलनेत सुमारे एकोणपन्नास टक्केच उत्पादक होईल असे ते सांगते. निर्देशांक अशा प्रकारे मांडण्यामागे हेतू आहे : आरोग्य व शिक्षणाच्या अनेक निर्देशकांचा गठ्ठा एका आकड्यात आणला जातो आणि तो 'किती क्षमता वाया गेली' या अपूर्णांकाच्या रूपात वाचता येतो, ज्यामुळे देशांची तुलना सोपी होते. दोन्ही विधाने टिकत असल्याने दोन्ही स्वीकारणारी ओळ बरोबर ठरते — म्हणजे पर्याय (4). प्रश्नविचारातील 'बरोबर' हा शब्द दोन्ही भाषिक स्तंभांत ठळक टंकात छापला आहे, म्हणजे हा प्रश्न नकारात्मक नाही याची खात्री वाचतानाच होते.

• (1)(a) फक्त बरोबर — ही ओळ निर्देशांक काय मोजतो हे मान्य करते पण त्याची मोजपट्टी नाकारते. मोजपट्टी नाकारण्यासारखी नाही : मानवी भांडवल निर्देशांक शून्य ते एक या पट्टीवरच मांडला जातो आणि एक म्हणजे पूर्ण शिक्षण व पूर्ण आरोग्याची आदर्श पातळी. ही रचना अपघाती नाही — निर्देशांकाचा गुण थेट 'गमावलेल्या क्षमतेचा अपूर्णांक' म्हणून वाचता यावा हा तिचा हेतू आहे, आणि म्हणूनच देशांचे गुण ०.३ ते ०.९ अशा आकड्यांत सांगितले जातात. या ओळीचे आमिष असे की पहिले विधान अधिक तपशीलवार व अधिकृत भाषेत लिहिलेले असल्याने ते खरे वाटते, तर दुसरे विधान इतके साधे आहे की त्यात काहीतरी लपलेली गोम असावी असा संशय येतो. दोन विधानांच्या प्रश्नात प्रत्येक विधानाचा स्वतंत्र निवाडा करावा; साधेपणा हे खोटेपणाचे लक्षण नाही.
• (2)(b) फक्त बरोबर — ही ओळ मोजपट्टी मान्य करते पण निर्देशांक काय मोजतो हे नाकारते. प्रत्यक्षात विधान (a) मध्ये दिलेले वर्णन जागतिक बँकेच्या स्वतःच्या शब्दांशी जुळणारे आहे : हा निर्देशांक श्रमिकांच्या पुढील पिढीच्या उत्पादकतेत आरोग्य व शिक्षणाचे योगदान किती आहे ते मोजतो, आणि त्याचे तीन घटक — जगण्याची शक्यता, समायोजित शिक्षण आणि आरोग्य — नेमके त्याच दिशेने बांधलेले आहेत. 'पुढील पिढी' हा शब्दप्रयोग इथे महत्त्वाचा आहे आणि तो निर्देशांकाचे वेगळेपण सांगतो : तो आजच्या श्रमिकांची उत्पादकता मोजत नाही, तर आज जन्मलेले मूल मोठे झाल्यावर किती उत्पादक असेल याचा अंदाज बांधतो. जो उमेदवार मानवी भांडवल निर्देशांकाला मानव विकास निर्देशांकाशी मिसळतो त्याला विधान (a) संशयास्पद वाटते आणि तो इथे येऊन पोहोचतो.
• (3)(a) आणि (b) दोन्हीही चूक — ही ओळ दोन्ही विधाने नाकारते आणि दोन्ही नाकारण्याचे कोणतेही कारण नाही. निर्देशांकाचे वर्णन आणि त्याची शून्य ते एक ही मोजपट्टी या दोन्ही गोष्टी जागतिक बँकेच्या स्वतःच्या प्रकाशनांतून येतात आणि त्या एकमेकींशी सुसंगतही आहेत — गमावलेल्या क्षमतेचा अपूर्णांक सांगायचा असेल तर मोजपट्टी शून्य ते एक अशीच असावी लागते. दोन विधानांच्या प्रश्नात 'दोन्ही चूक' हा पर्याय बहुधा अशा उमेदवारासाठी असतो ज्याने तो विषयच वाचलेला नाही आणि जो अंदाजाने काहीतरी निवडतो; पण चुकीच्या उत्तरासाठी गुण वजा होणाऱ्या पेपरात असा अंदाज महाग पडतो. दोन विधानांपैकी एकतरी विधान स्वतंत्रपणे खरे ठरवता येत असेल तर ही ओळ लगेच बाद होते, आणि इथे दोन्ही ठरवता येतात.

मानवी भांडवल म्हणजे माणसांमध्ये असलेले ज्ञान, कौशल्य व आरोग्य, जे त्यांना उत्पादक बनवते आणि जे शिक्षण व आरोग्यसेवेतील गुंतवणुकीतून तयार होते. जागतिक बँकेने मानवी भांडवल निर्देशांक तयार करण्यामागचा युक्तिवाद असा : भौतिक भांडवलातील गुंतवणूक — रस्ते, बंदरे, कारखाने — सहज मोजता येते आणि म्हणून तिला धोरणात प्राधान्य मिळते, तर शिक्षण व आरोग्यातील गुंतवणुकीचे फळ पंधरा-वीस वर्षांनी दिसते आणि म्हणून ती मागे पडते; एका आकड्यात ते फळ मांडले तर सरकारांवर तिचा दबाव तयार होतो. निर्देशांकाचे तीन घटक आणि त्यांचे मोजमाप असे : जगण्याची शक्यता — पाच वर्षांपर्यंत जिवंत राहण्याची संभाव्यता; शिक्षण — शाळेची अपेक्षित वर्षे, प्रत्यक्ष शिकण्याच्या पातळीने समायोजित; आणि आरोग्य — पंधरा ते साठ वयोगटातील प्रौढांच्या जगण्याचा दर आणि पाच वर्षांखालील मुलांतील खुरटलेल्या वाढीचे प्रमाण. या तीन घटकांतून येणारा गुण शून्य ते एक या पट्टीवर येतो. हा निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या मानव विकास निर्देशांकापासून वेगळा आहे आणि त्यांची गल्लत हा या विषयातील सर्वात मोठा सापळा आहे : मानव विकास निर्देशांक आयुर्मान, शिक्षण व दरडोई उत्पन्न यांतून आजची विकासपातळी मोजतो, तर मानवी भांडवल निर्देशांक उत्पन्नाचा घटक वापरत नाही आणि आज जन्मलेल्या मुलाच्या भविष्यातील उत्पादकतेचा अंदाज बांधतो. दोघांची मोजपट्टी मात्र शून्य ते एक अशीच आहे, आणि त्यामुळे गोंधळ अधिकच वाढतो.

एमपीएससीच्या अर्थशास्त्र व चालू घडामोडी विभागांत आंतरराष्ट्रीय निर्देशांक हा नियमित विषय असून त्याची तयारी एका तक्त्याने होते : निर्देशांकाचे नाव, तो कोण प्रसिद्ध करते, तो काय मोजतो, त्याचे घटक, त्याची मोजपट्टी, आणि भारताची अलीकडची स्थिती. या तक्त्यातील 'कोण प्रसिद्ध करते' हा स्तंभ सर्वाधिक चुकतो, कारण अनेक निर्देशांकांची नावे सारखी वाटतात — मानवी भांडवल निर्देशांक जागतिक बँकेचा आहे, मानव विकास निर्देशांक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाचा, जागतिक भूक निर्देशांक दोन खासगी संस्थांचा, आणि जागतिक स्पर्धाक्षमता निर्देशांक जागतिक आर्थिक मंचाचा. हा प्रश्न फक्त दोन विधानांचा आहे आणि याच पेपरात अशी दोन-विधानांची सात उदाहरणे आहेत, म्हणजे तिसऱ्या विधानाची वाट पाहणे व्यर्थ आहे. दोन विधानांच्या प्रश्नाची रचना नेहमी सारखीच असते — फक्त पहिले, फक्त दुसरे, दोन्ही, किंवा एकही नाही — म्हणून दोन्ही विधानांचा स्वतंत्र निवाडा केला की उत्तर आपोआप ठरते आणि पर्यायांची तुलना करावी लागत नाही. भारताच्या गुणाबाबत एक सावधगिरी : हा निर्देशांक प्रत्येक आवृत्तीला सुधारला जातो, आणि भारताचा ०.४९ हा गुण व १७३ अर्थव्यवस्थांतील ११६ वा क्रमांक कोणत्या आवृत्तीचा आहे हे पडताळता आलेले नाही, म्हणून तो इथे वर्षाशिवाय दिला आहे; उत्तरात असा आकडा लिहिताना आवृत्ती नेहमी सोबत लिहावी.

• जागतिक विकास अहवाल हे जागतिक बँकेचे १९७८ पासून दरवर्षी प्रसिद्ध होणारे प्रमुख प्रकाशन असून त्याची २०१९ ची आवृत्ती 'द चेंजिंग नेचर ऑफ वर्क' या नावाने आली आणि मानवी भांडवल निर्देशांक तिच्यातच मांडला गेला.
• जागतिक बँकेच्या स्वतःच्या वर्णनानुसार मानवी भांडवल निर्देशांक श्रमिकांच्या पुढील पिढीच्या उत्पादकतेत आरोग्य व शिक्षण यांचे योगदान किती आहे ते मोजतो — म्हणजे तो आजच्या नव्हे तर भविष्यातील उत्पादकतेचा अंदाज आहे.
• निर्देशांकाचे तीन घटक आहेत : पाच वर्षांपर्यंत जिवंत राहण्याची संभाव्यता; शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे, प्रत्यक्ष शिकण्याच्या पातळीने समायोजित; आणि आरोग्य, जे प्रौढांच्या जगण्याचा दर व पाच वर्षांखालील मुलांतील खुरटलेल्या वाढीचे प्रमाण यांतून मोजले जाते.
• निर्देशांकाचे गुण शून्य ते एक या पट्टीवर येतात, जिथे एक म्हणजे पूर्ण शिक्षण व पूर्ण आरोग्याची आदर्श पातळी; ०.४९ हा गुण म्हणजे तिथे जन्मलेले मूल त्या आदर्श पातळीच्या तुलनेत सुमारे एकोणपन्नास टक्केच उत्पादक होईल.
• भारताचा गुण ०.४९ आणि १७३ अर्थव्यवस्थांतील ११६ वा क्रमांक अशी नोंद आढळते, पण ती नेमकी कोणत्या आवृत्तीची आहे हे पडताळता आले नाही; प्रत्येक आवृत्तीला गुण व क्रमांक बदलत असल्याने असा आकडा नेहमी आवृत्तीसह सांगावा.

• मानवी भांडवल निर्देशांक आणि मानव विकास निर्देशांक यांची गल्लत करणे; पहिला जागतिक बँकेचा असून भविष्यातील उत्पादकतेचा अंदाज बांधतो, तर दुसरा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाचा असून आयुर्मान, शिक्षण व दरडोई उत्पन्नातून आजची विकासपातळी मोजतो
• विधान साधे आहे म्हणून त्यात काहीतरी गोम असावी असा संशय घेणे; इथे मोजपट्टीचे विधान अगदी साधे आहे आणि तेच खरे आहे
• निर्देशांकाचा गुण किंवा क्रमांक आवृत्तीचा उल्लेख न करता सांगणे; प्रत्येक आवृत्तीला हे आकडे सुधारले जातात आणि आवृत्तीशिवाय दिलेला आकडा चुकीचा ठरू शकतो
• मानवी भांडवल निर्देशांकात दरडोई उत्पन्नाचा घटक असतो असे मानणे; त्याचे तीन घटक जगण्याची शक्यता, समायोजित शिक्षण आणि आरोग्य एवढेच आहेत

आंतरराष्ट्रीय निर्देशांक एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — निर्देशांकाविषयीची दोन-तीन विधाने देऊन कोणती बरोबर आहेत असे विचारणे, आणि त्यांत तो काय मोजतो व त्याची मोजपट्टी कोणती हे दोन मुद्दे वारंवार येतात. दुसरा म्हणजे जोड्यांचा प्रश्न : निर्देशांक आणि तो प्रसिद्ध करणारी संस्था जुळवा. तिसरा म्हणजे चालू घडामोडींचा प्रश्न : अलीकडच्या आवृत्तीत भारताचा क्रमांक किती, किंवा तो वाढला की घटला. तिन्हींसाठी एकच तक्ता पुरतो — नाव, संस्था, काय मोजतो, घटक, मोजपट्टी आणि भारताची अलीकडची स्थिती आवृत्तीसह. या तक्त्यात मोजपट्टीचा स्तंभ मुद्दाम ठेवावा, कारण काही निर्देशांक शून्य ते एक असतात, काही शून्य ते शंभर, आणि काही फक्त क्रमवारी देतात; परीक्षेत नेमक्या याच फरकावर विधाने बांधली जातात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जागतिक बँकेचा मानवी भांडवल निर्देशांक पुढीलपैकी कोणत्या तीन घटकांवर आधारित आहे ?

  • (a)आयुर्मान, शिक्षण आणि दरडोई उत्पन्न
  • (b)पाच वर्षांपर्यंतचे जगणे, समायोजित शालेय वर्षे आणि आरोग्य
  • (c)साक्षरता, रोजगार आणि बचतीचे प्रमाण
  • (d)बालमृत्यू दर, लिंगगुणोत्तर आणि नागरीकरण

  उत्तर(b) पाच वर्षांपर्यंतचे जगणे, समायोजित शालेय वर्षे आणि आरोग्य. आरोग्याचा घटक प्रौढांच्या जगण्याचा दर व पाच वर्षांखालील मुलांतील खुरटलेल्या वाढीचे प्रमाण यांतून मोजला जातो, आणि शिक्षणाचा घटक शाळेच्या अपेक्षित वर्षांना प्रत्यक्ष शिकण्याच्या पातळीने समायोजित करून. आयुर्मान, शिक्षण व दरडोई उत्पन्न हे तीन घटक संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाच्या मानव विकास निर्देशांकाचे आहेत — दोन्ही निर्देशांक वेगळे आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मानवी भांडवल निर्देशांकाची मोजपट्टी कोणती आहे आणि तिच्या सर्वोच्च टोकाचा अर्थ काय ?

  • (a)शून्य ते शंभर; शंभर म्हणजे सर्वाधिक दरडोई उत्पन्न
  • (b)एक ते दहा; दहा म्हणजे सर्वाधिक साक्षरता
  • (c)शून्य ते एक; एक म्हणजे पूर्ण शिक्षण व पूर्ण आरोग्याची आदर्श पातळी
  • (d)उणे एक ते अधिक एक; अधिक एक म्हणजे सर्वाधिक रोजगार

  उत्तर(c) शून्य ते एक; एक म्हणजे पूर्ण शिक्षण व पूर्ण आरोग्याची आदर्श पातळी. या मांडणीमुळे निर्देशांकाचा गुण थेट 'गमावलेल्या क्षमतेचा अपूर्णांक' म्हणून वाचता येतो — ०.४९ हा गुण म्हणजे तिथे जन्मलेले मूल आदर्श पातळीच्या तुलनेत सुमारे एकोणपन्नास टक्केच उत्पादक होईल — आणि त्यामुळे देशांची तुलना सोपी होते.