खालीलपैकी कोणते वाक्य बरोबर आहे ? पहिले वाक्य : एम.एन. रॉय हे लिबरल पक्षाचे नेते होते. दुसरे वाक्य : एम.एन. रॉय हे रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाचे नेते होते.
- (1)पहिले वाक्य बरोबर आहे.
- (2)दुसरे वाक्य बरोबर आहे.
- (3)दोन्ही वाक्ये बरोबर आहेत.
- (4)दोन्ही वाक्ये चूक आहेत.
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — फक्त दुसरे वाक्य टिकते. मानवेंद्रनाथ रॉय यांनी 1940 साली रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाची स्थापना केली, आणि प्रमाणित मांडणीत त्यांच्या नावाशी जोडला जाणारा पक्ष तोच आहे. तो एकाएकी उभा राहिला नाही : 1939 साली रॉय यांनी काँग्रेसच्या आतच स्थापन केलेल्या 'लीग ऑफ रॅडिकल काँग्रेसमेन' मधून तो वाढला, आणि त्याची वेगळी भूमिका महायुद्धाने ठरवली. फॅसिझम हाच मानवजातीपुढचा तात्काळ धोका आहे, म्हणून भारतीयांनी दोस्त राष्ट्रांच्या युद्धप्रयत्नात अडथळा आणण्याऐवजी त्याला पाठिंबा द्यावा, अशी रॉय यांची मांडणी होती. या भूमिकेने त्यांना 'चले जाव'च्या वर्षांतील काँग्रेसच्या मार्गाच्या थेट विरोधात नेले आणि राष्ट्रवादी राजकारणात पक्ष एकाकी पडला — जरी त्यामुळे सरकारदरबारी त्यांचे म्हणणे ऐकले गेले आणि युद्धकाळातील कामगार संघटनांत पक्षाला जागा मिळाली. पुढे उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती व नागरी स्वातंत्र्य चळवळीचे संस्थापक ठरलेले वि. म. तारकुंडे 1944 ते 1948 या काळात त्याचे सरचिटणीस होते. 1948 साली पक्ष विसर्जित करून रॉय यांनी त्याचे रूपांतर 'रॅडिकल ह्युमॅनिझम' — नवमानवतावादी चळवळीत केले; ती निवडणुकीची नव्हे तर तात्त्विक मोहीम होती. सनातनी मार्क्सवाद आणि संसदीय उदारमतवाद या दोघांनीही व्यक्तीला अपयश दिले, म्हणून सत्तेसाठी झगडणाऱ्या पक्षांऐवजी विकेंद्रित लोकसमित्यांच्या मार्गाने राजकारण तळापासून पुन्हा उभे करावे, हा तिचा युक्तिवाद होता. पहिले वाक्य मात्र स्वतःच्याच अटींवर कोसळते. रॉय हे कोणत्याही 'लिबरल पक्षा'चे नेते कधीच नव्हते. त्यांचा राजकीय प्रवास बंगालच्या युगांतर क्रांतिकारकांपासून सुरू होतो, पुढे त्यांच्या पुढाकाराने स्थापन झालेल्या मेक्सिकन कम्युनिस्ट पक्षाकडे, तिथून कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलकडे — जिथे दुसऱ्या काँग्रेसमध्ये वसाहतींसंबंधीच्या प्रबंधावर लेनिनशी मतभेद घेण्याइतके आणि चीनला कॉमिन्टर्नचा दूत म्हणून पाठवले जाण्याइतके त्यांचे स्थान मोठे होते — आणि नंतर भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाच्या ताश्कंद गटाकडे जातो. कॉमिन्टर्नमधून हकालपट्टी आणि भारतातील तुरुंगवासाची वर्षे यांच्यानंतरच ते रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्ष व नवमानवतावादापर्यंत पोहोचतात. या संपूर्ण क्रमात 'लिबरल पक्षा'चा एकही टप्पा नाही, त्यामुळे पहिल्या वाक्यातील जोडीला कसलाही आधार उरत नाही आणि तिच्यासोबत दोन्ही वाक्ये बरोबर मानणारा पर्यायही पडतो.
- (1)पहिले वाक्य बरोबर आहे. — हा पर्याय स्वीकारायचा तर एम.एन. रॉय कोणत्यातरी लिबरल पक्षाचे नेते होते असे मानावे लागते, आणि तसे कधीच नव्हते. हे नाव खरा सापळा आहे, कारण भारतीय राजकारणात 'लिबरल' पक्ष खरोखर अस्तित्वात होता — 1918 साली स्थापन झालेले नॅशनल लिबरल फेडरेशन. काँग्रेस-लीग योजना व होमरूल आंदोलनानंतर काँग्रेसमधून बाहेर पडलेल्या नेमस्तांनी ते उभे केले आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, तेज बहादूर सप्रू व वि. स. श्रीनिवास शास्त्री ही त्याची प्रमुख नावे. या दोन परंपरा एकमेकींपासून पूर्णपणे वेगळ्या आहेत : नेमस्त उदारमतवादी घटनात्मक मार्गाने व सरकारशी सहकार्य करत सुधारणा मागत होते, तर रॉय क्रांतिकारक-कम्युनिस्ट परंपरेतून येऊन नवमानवतावादाकडे गेले. नाव ओळखीचे वाटले म्हणून ते दिलेल्या व्यक्तीला चिकटवणे, हीच इथली चूक आहे.
- (3)दोन्ही वाक्ये बरोबर आहेत. — दोन्ही वाक्ये एकत्र टिकू शकत नाहीत, कारण पहिले वाक्यच खोटे आहे. दोन-वाक्यांच्या रचनेतला हा ठरलेला सापळा आहे : खरे असलेले वाक्य ठामपणे ओळखणारा उमेदवार अनेकदा असा विचार करतो की आयोगाने सोबत उघड चुकीचे वाक्य छापले नसेल, आणि दोन्ही स्वीकारून मोकळा होतो. या रचनेला आवश्यक असलेली शिस्त वेगळी आहे — प्रत्येक वाक्याचा निवाडा स्वतंत्रपणे करायचा आणि तो झाल्यावरच पर्यायांकडे वळायचे. इथे दुसरे वाक्य पडताळून खरे ठरते आणि पहिले पडताळून खोटे; त्यामुळे 'दोन्ही बरोबर' हा पर्याय आपोआप बाद होतो. लक्षात ठेवा की चारपैकी दोन पर्याय — 'दोन्ही बरोबर' व 'दोन्ही चूक' — फक्त तेव्हाच शक्य असतात जेव्हा दोन्ही वाक्यांचा निवाडा एकाच बाजूला पडतो.
- (4)दोन्ही वाक्ये चूक आहेत. — हा पर्याय पडतो, कारण दुसरे वाक्य खरे आहे : 1940 साली स्थापन झालेल्या व 1948 साली विसर्जित झालेल्या रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाची स्थापना रॉय यांनीच केली आणि त्याचे नेतृत्वही त्यांच्याकडेच होते. 'या प्रश्नात कुठेतरी डाव आहे' असे ऐकून अतिसावध झालेला आणि म्हणून सरसकट दोन्ही वाक्ये नाकारणारा उमेदवार नेमका इथे अडकतो. ही प्रवृत्ती मुद्दाम नावाजण्यासारखी आहे, कारण या रचनेत गुण गमावण्याचे ते वारंवार दिसणारे कारण आहे : एका वाक्यातील चूक सापडली की दुसऱ्या वाक्यातही ती असलीच पाहिजे असे गृहीत धरणे. प्रत्यक्षात आयोग बहुधा एक खरे व एक खोटे वाक्य छापतो, आणि प्रत्येक वाक्य स्वतंत्रपणे तपासणे हाच एकमेव सुरक्षित मार्ग आहे.
एका आयुष्यात भारतीय क्रांतिकारक वैचारिकदृष्ट्या किती दूरचा प्रवास करू शकतो, याचे सर्वांत स्वच्छ उदाहरण म्हणजे एम.एन. रॉय यांचे जीवन. बंगालमधील युगांतर गटातील नरेंद्रनाथ भट्टाचार्य म्हणून त्यांची सुरुवात झाली; पहिल्या महायुद्धाच्या काळात जर्मन शस्त्रास्त्र-मोहिमेच्या निमित्ताने — इतिहासकार जिला हिंदू-जर्मन कट म्हणतात — ते परदेशी गेले; मेक्सिकोत त्यांनी मेक्सिकन कम्युनिस्ट पक्षाच्या स्थापनेत भाग घेतला; आणि कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलमध्ये अशा स्थानापर्यंत पोहोचले, जिथून वसाहतींतील कम्युनिस्टांनी भांडवलदारी राष्ट्रवादी चळवळींना पाठिंबा द्यावा की नाही या मुद्द्यावर त्यांनी थेट लेनिनशी वाद घातला. पुढे कॉमिन्टर्नमधून त्यांची हकालपट्टी झाली, ते भारतात परतले, तुरुंगात गेले आणि संघटित कम्युनिझमवरील श्रद्धा गमावून बाहेर पडले. 1939 ची लीग ऑफ रॅडिकल काँग्रेसमेन, 1940 चा रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्ष आणि 1948 नंतरची नवमानवतावादी चळवळ हे त्या अखेरच्या पर्वाचे तीन टप्पे. नवमानवतावाद म्हणतो की व्यक्तीचे स्वातंत्र्य हेच अंतिम मूल्य असून पक्ष व सत्तास्पर्धेऐवजी विकेंद्रित लोकसमित्यांच्या मार्गाने लोकशाही तळापासून उभी करावी.
'खालीलपैकी कोणते वाक्य बरोबर आहे' अशी दोन वाक्ये देऊन विचारणारी रचना एमपीएससीच्या पेपरात नियमितपणे येते, आणि तिचा हेतू माहिती तपासण्याइतकाच वाचनाची शिस्त तपासणे हा असतो. चार पर्याय नेहमी तेच : पहिले बरोबर, दुसरे बरोबर, दोन्ही बरोबर, दोन्ही चूक. त्यामुळे प्रश्न प्रत्यक्षात दोन स्वतंत्र खरे-खोटे निवाडे मागतो आणि पर्याय हे फक्त त्या दोन निवाड्यांचे एकत्रित रूप असते. एम.एन. रॉय हे या रचनेसाठी आदर्श नाव आहे, कारण त्यांच्या नावाशी अनेक संघटना जोडता येतील असा त्यांचा प्रवास आहे आणि त्यातली एखादी खोटी जोडी छापली की ती खरी वाटावी इतकी सहज वाटते. आयोगाला विचारायला आवडणारे इतर मुद्दे : कॉमिन्टर्नच्या दुसऱ्या काँग्रेसमधील लेनिनशी मतभेद, मेक्सिकन कम्युनिस्ट पक्षाच्या स्थापनेतील सहभाग, ताश्कंद गटातील भूमिका, दुसऱ्या महायुद्धाबाबतची दोस्तधार्जिणी भूमिका, आणि नवमानवतावादाचे तत्त्वज्ञान. तयारीची पद्धत सोपी आहे — व्यक्तीच्या नावाशी जोडलेल्या संघटना वर्षासह क्रमाने लिहून काढणे आणि त्यांच्याशेजारी त्या काळातील तत्सम पण वेगळ्या संघटनाही नोंदवून ठेवणे.
- एम.एन. रॉय यांनी 1940 साली रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाची स्थापना केली; 1939 साली त्यांनीच स्थापन केलेल्या लीग ऑफ रॅडिकल काँग्रेसमेनमधून तो वाढला आणि फॅसिझमविरुद्ध दोस्त राष्ट्रांच्या युद्धप्रयत्नाला पाठिंबा ही त्याची वेगळी भूमिका होती.
- वि. म. तारकुंडे हे 1944 ते 1948 या काळात रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाचे सरचिटणीस होते; 1948 साली पक्ष विसर्जित करण्यात आला आणि त्याची जागा नवमानवतावादी (रॅडिकल ह्युमॅनिस्ट) चळवळीने घेतली.
- रॉय यांच्या आधीच्या संघटना म्हणजे बंगालचे युगांतर क्रांतिकारक, त्यांच्या पुढाकाराने स्थापन झालेला मेक्सिकन कम्युनिस्ट पक्ष, कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल आणि भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचा ताश्कंद गट; कोणत्याही लिबरल पक्षाशी त्यांचा संबंध कधीच नव्हता.
- कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलच्या दुसऱ्या काँग्रेसमध्ये रॉय यांनी पूरक प्रबंध मांडले आणि वसाहतींतील कम्युनिस्टांनी भांडवलदारी-लोकशाही राष्ट्रीय चळवळींना किती पाठिंबा द्यावा या मुद्द्यावर लेनिनशी मतभेद नोंदवले.
- त्या काळातील भारतीय उदारमतवादी संघटना म्हणजे 1918 साली सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, तेज बहादूर सप्रू व वि. स. श्रीनिवास शास्त्री यांच्यासारख्या नेमस्तांनी स्थापन केलेले नॅशनल लिबरल फेडरेशन — रॉय यांच्या परंपरेपासून पूर्णपणे वेगळी वंशावळ.
एक बरोबर व एक चूक ठरवली की नेमका एकच पर्याय शिल्लक राहतो. दोन्ही वाक्ये फक्त पक्षाच्या नावापुरती वेगळी असून एकसारखी दिसतील अशी रचली आहेत, आणि म्हणूनच दोन्ही डोळे झाकून खरी मानण्याचा मोह होतो. ज्यांची पक्षनिष्ठा कारकिर्दीत बदलत गेली अशा नेत्यांची आयोगाला आवड आहे — इथे रॉय, तसेच काँग्रेस व नंतर फॉरवर्ड ब्लॉक असे सुभाषचंद्र बोस, आणि स्वतंत्र मजूर पक्ष, नंतर शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन व नंतर रिपब्लिकन पक्ष असे आंबेडकर — म्हणून प्रत्येकाला एका शिक्क्याऐवजी संघटनांच्या कालक्रमाच्या रूपात साठवावे.
- 'लिबरल' हे ओळखीचे नाव दिसल्यावर ते रॉय यांना चिकटवणे — नॅशनल लिबरल फेडरेशन खरोखर अस्तित्वात होते, पण ते नेमस्तांचे होते आणि रॉय त्याच्याशी कधीही जोडले गेले नाहीत
- दोन वाक्यांपैकी एक खरे ओळखल्यावर दुसरेही खरे असावे असे मानून 'दोन्ही बरोबर' निवडणे — प्रत्येक वाक्याचा निवाडा स्वतंत्रपणे करूनच पर्यायांकडे वळावे
- एका वाक्यात चूक सापडली म्हणून सरसकट 'दोन्ही चूक' निवडणे — अतिसावधपणा ही या रचनेत गुण गमावण्याची तितकीच नेहमीची वाट आहे
- रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्ष (1940) आणि आधीची लीग ऑफ रॅडिकल काँग्रेसमेन (1939) यांची वर्षे व स्वरूप एकमेकांत मिसळणे — दुसरी काँग्रेसच्या आतील गटबांधणी होती, पहिला स्वतंत्र पक्ष
एमपीएससी एम.एन. रॉय यांच्याविषयी दोन प्रकारे विचारते. पहिला प्रकार सरळ जोडणीचा — व्यक्ती व संघटना, व्यक्ती व ग्रंथ, किंवा व्यक्ती व वर्ष जुळवायला सांगणारा. दुसरा प्रकार इथल्यासारखा वाक्य-निवाड्याचा, जिथे एका खऱ्या जोडीशेजारी एक खोटी जोडी छापून तुम्ही दोन्ही स्वतंत्रपणे तपासता की नाही हे पाहिले जाते. लक्षात ठेवण्याजोगा भाग म्हणजे रॉय यांच्या नावाशी जोडलेली संघटनांची मालिका आणि प्रत्येकीचे वर्ष, तसेच त्याच काळातील सारखी वाटणारी पण वेगळी संघटना कोणती. याच पद्धतीने आयोग इतर नेत्यांविषयीही विचारते — नेता व त्याने स्थापन केलेली संघटना ही जोडी चुकीची छापणे हा या पेपरातील सर्वांत स्वस्त आणि सर्वांत वारंवार वापरला जाणारा सापळा आहे. त्यामुळे उजळणी करताना प्रत्येक नेत्यासमोर त्याच्या संघटना वर्षासह लिहून काढणे आणि शेजारी 'याच्याशी गल्लत होऊ शकते अशी संघटना' अशी नोंद ठेवणे उपयुक्त ठरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
एम.एन. रॉय यांनी 1940 साली स्थापन केलेल्या रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाचे 1944 ते 1948 या काळातील सरचिटणीस कोण होते ?
- (a)वि. म. तारकुंडे
- (b)एस. ए. डांगे
- (c)जयप्रकाश नारायण
- (d)एम. आर. मसानी
उत्तर(a) वि. म. तारकुंडे — 1944 ते 1948 या काळात ते या पक्षाचे सरचिटणीस होते आणि पुढे उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती व भारतातील नागरी स्वातंत्र्य चळवळीचे संस्थापक म्हणून ओळखले गेले. 1948 साली पक्ष विसर्जित होऊन त्याचे रूपांतर नवमानवतावादी चळवळीत झाले, आणि तारकुंडे त्या चळवळीशीही जोडलेले राहिले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
कम्युनिस्ट इंटरनॅशनलच्या दुसऱ्या काँग्रेसमध्ये वसाहतींतील राष्ट्रीय चळवळींबाबतच्या प्रबंधावर एम.एन. रॉय यांचा कोणाशी मतभेद झाला होता ?
- (a)जोसेफ स्टालिन
- (b)लेनिन
- (c)लिओन ट्रॉट्स्की
- (d)रोझा लक्झेंबर्ग
उत्तर(b) लेनिन — वसाहतींतील कम्युनिस्टांनी भांडवलदारी-लोकशाही राष्ट्रवादी चळवळींना किती पाठिंबा द्यावा या मुद्द्यावर रॉय यांनी पूरक प्रबंध मांडून लेनिनच्या मांडणीशी मतभेद नोंदवला. वसाहतींतील स्वतंत्र कामगार-शेतकरी चळवळीवर अधिक भर द्यावा असे त्यांचे म्हणणे होते, आणि हा वाद पुढे आशियातील कम्युनिस्ट डावपेचांच्या इतिहासात वारंवार उद्धृत झाला.