MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 3 / 100

हा प्रश्न महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने रद्द केला. या प्रश्नपत्रिकेतून आयोगाने काढून टाकलेल्या प्रश्नांपैकी हा एक असल्याने त्याला अधिकृत पर्याय नाही आणि हे कार्ड कोणत्याही पर्यायाचे नाव घेत नाही; रद्द करण्याची कारणे आयोग प्रसिद्धही करत नाही. पुढे विषयच शिकवला आहे. तुकाराम भाऊराव साठे — सर्वत्र अण्णाभाऊ साठे या नावाने ओळखले जाणारे — यांचा जन्म 1 ऑगस्ट 1920 रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे मातंग समाजात झाला आणि 18 जुलै 1969 रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांचे शालेय शिक्षण चौथीपर्यंतही टिकले नाही आणि 1931 च्या दुष्काळात लहान वयातच ते मुंबईला आले; म्हणजे लेखक म्हणून त्यांनी पुढे जे काही केले ते जवळजवळ कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाच्या आधाराशिवाय केले. त्याऐवजी त्यांच्याजवळ होते ते मराठी ग्रामीण भागाचे संपूर्ण लोककलेचे भांडार, आणि तेच त्यांनी राजकीय हत्यार बनवले. भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची सांस्कृतिक आघाडी म्हणून काम करणाऱ्या लाल बावटा कला पथकाचे ते संस्थापक सदस्य होते; अमर शेख व द. ना. गव्हाणकर हे त्यांचे सहकारी. भारतीय कम्युनिस्ट चळवळीत फूट पडण्यापूर्वीच्या 1950 च्या दशकातील महाराष्ट्रातील सर्वांत जिवंत रंगमंचीय घटना म्हणून या पथकाचे वर्णन केले जाते. या पथकातून आणि छापील लेखनातून ते अशा श्रोत्यांपर्यंत पोहोचले जिथे कोणतेही पत्रक पोहोचू शकत नव्हते : त्यांनी पोवाड्याच्या रूपात दहा रचना केल्या, लावणीत लिहिले, आणि तमाशाचा रंगमंच व त्यातील घटक वापरले — बतावणी हा त्यांपैकीच एक बोलका विनोदी घटक. त्यांच्या लेखनाचा आवाका मोठा आहे : पस्तीस मराठी कादंबऱ्या, पंधरा कथासंग्रह, बारा पटकथा, एक नाटक आणि सोव्हिएत रशियाचा प्रवासवृत्तान्त. 1959 साली प्रसिद्ध झालेल्या 'फकिरा'च्या एकोणिसाव्या आवृत्तीपर्यंत मजल गेली आणि 1961 साली त्याला राज्य पुरस्कार मिळाला. मुंबईसह स्वतंत्र मराठी भाषिक राज्यासाठीच्या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील ते एक आवाज होते, आणि 1958 साली मुंबईत भरलेल्या पहिल्या दलित साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. उत्तरकाळात त्यांचे लेखन आंबेडकरांकडे झुकत गेले, तरी त्यांच्यानंतरच्या पिढीतील बहुतेक दलित लेखकांप्रमाणे बौद्ध चौकट न स्वीकारता त्यांची चौकट मार्क्सवादीच राहिली — नेमका हाच ताण या प्रश्नाला गाठायचा होता.

1940 व 1950 च्या दशकांत महाराष्ट्रातील कम्युनिस्ट पक्षापुढे एक व्यावहारिक अडचण होती : गिरणी कामगार व भूमिहीन मजूर हा त्यांचा श्रोतृवर्ग मोठ्या प्रमाणात निरक्षर होता, आणि पक्षाचे वर्तमानपत्र फक्त वाचता येणाऱ्यांपर्यंत पोहोचते. यावरचे उत्तर म्हणजे कला पथक — फिरते पथक, जे श्रोत्यांना आधीच माहीत असलेल्या व आवडणाऱ्या रूपांतच सादरीकरण करते आणि राजकीय आशय त्या रूपांच्या आत घेऊन जाते. शिवाजीमहाराजांशी जोडलेला व गोंधळी-शाहीर परंपरेत गायला जाणारा पोवाडा संपाचा गौरव करण्यासाठी नव्याने लिहिता येतो; तमाशाच्या रंगमंचावरची तालबद्ध लावणी जमीनदारीविरुद्धचा संदेश वाहू शकते; आणि गण, गवळण व बतावणी असे ठरलेले घटक असलेला तमाशा तर संपूर्ण संध्याकाळचे तयार मनोरंजन देतो, ज्याच्या आत युक्तिवाद सहज पेरता येतो. लाल बावटा कला पथकाने नेमके हेच केले, आणि अण्णाभाऊ साठे, अमर शेख व द. ना. गव्हाणकर ही तीन नावे त्याच्याशी कायमची जोडली गेली. ही पद्धत काही फक्त महाराष्ट्रापुरती नव्हती — इप्टा (भारतीय जन नाट्य संघ) देशपातळीवर हेच करत होती — पण मराठी आवृत्ती वेगळी ठरते, कारण तिने वापरलेली लोकरूपे विलक्षण बलवान होती आणि ती थेट संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनाला जाऊन मिळाली.

एमपीएससी ज्या नावांविषयी सर्वांत नियमितपणे विचारते त्यांतले एक म्हणजे अण्णाभाऊ साठे, आणि ते एकाच वेळी अनेक बाजूंनी विचारले जातात : मराठी लेखक म्हणून, कम्युनिस्ट व कामगार चळवळीतील व्यक्ती म्हणून, संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनाचा आवाज म्हणून, आणि आरंभीच्या दलित साहित्यातील नाव म्हणून. आयोगाच्या या ओढीमागे महाराष्ट्रातील अधिकृत स्मरणही आहे — त्यांची जयंती पाळली जाते आणि राज्याच्या एका विकास महामंडळाला त्यांचे नाव दिलेले आहे. त्यामुळे उमेदवाराने त्यांना एकाच खणात न ठेवता चारही बाजूंनी तयार करावे. या प्रश्नाने नेमके ज्याला हात घातला — ते म्हणजे त्यांनी वापरलेली कलारूपे — तेच महत्त्वाचे आहे, कारण तिथेच त्यांची साहित्यिक व राजकीय ओळख एकत्र येते. रद्द झालेल्या प्रश्नाकडून घेण्याजोगी एक सवयही इथे आहे : मागे घेतलेला प्रश्नसुद्धा आयोगाला काय विचारण्याजोगे वाटते याचा अचूक दिशादर्शक असतो, त्यामुळे तो 'मेलेला प्रश्न' म्हणून टाळण्याऐवजी विषयाची नीट उजळणी करणे शहाणपणाचे ठरते.

• अण्णाभाऊ साठे यांचे मूळ नाव तुकाराम भाऊराव साठे; जन्म 1 ऑगस्ट 1920 रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे मातंग समाजात आणि निधन 18 जुलै 1969 रोजी. शिक्षण चौथीनंतर थांबले आणि 1931 च्या दुष्काळात ते मुंबईला आले.
• भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची सांस्कृतिक आघाडी असलेल्या लाल बावटा कला पथकाचे ते संस्थापक सदस्य होते आणि अमर शेख व द. ना. गव्हाणकर यांच्यासोबत त्यांनी काम केले; 1950 च्या दशकातील ते महाराष्ट्रातील सर्वांत गाजलेले राजकीय कलापथक ठरले.
• त्यांच्या लेखनात पस्तीस मराठी कादंबऱ्या, पंधरा कथासंग्रह, बारा पटकथा, एक नाटक, दहा पोवाडे आणि सोव्हिएत रशियाचा प्रवासवृत्तान्त यांचा समावेश होतो; पोवाडा व लावणी या लोकरूपांत त्यांनी विपुल लेखन केले.
• 1959 साली प्रसिद्ध झालेली 'फकिरा' ही त्यांची सर्वांत परिचित कादंबरी; तिच्या एकोणिसाव्या आवृत्तीपर्यंत मजल गेली आणि 1961 साली तिला महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार मिळाला.
• मुंबईसह स्वतंत्र मराठी भाषिक राज्यासाठीच्या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत त्यांचा सहभाग होता, आणि 1958 साली मुंबईत भरलेल्या पहिल्या दलित साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले.

• अण्णाभाऊ साठे यांना एकाच ओळखीत बसवणे — ते एकाच वेळी मराठी साहित्य, कम्युनिस्ट व कामगार चळवळ, संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन आणि आरंभीचे दलित लेखन या चारही ठिकाणी बसतात
• त्या काळातील प्रत्येक मराठी दलित लेखक आंबेडकरवादी व बौद्ध चौकटीत लिहीत होता असे गृहीत धरणे — साठे यांची चौकट मार्क्सवादीच राहिली, आणि त्यांच्याबाबतचा नेहमीचा भेदबिंदू तोच आहे
• लाल बावटा कला पथक आणि आधीच्या ब्राह्मणेतर चळवळीतील सत्यशोधकी जलसा यांची गल्लत करणे — दोघांनीही लोककलेचा वापर केला, पण त्यांची दशके व राजकारण वेगळे आहे
• रद्द झालेला प्रश्न म्हणजे परत न येणारा विषय असे मानणे — आयोगाने मागे घेतले ते या प्रश्नाच्या रचनेला, अण्णाभाऊ साठे या विषयाच्या परीक्षायोग्यतेला नाही

अण्णाभाऊ साठे यांच्याविषयी एमपीएससी सरळ चरित्रात्मक रूपात विचारते — जन्मगाव, जात, तारखा, सर्वांत गाजलेल्या कादंबरीचे नाव — आणि त्याहून कठीण विश्लेषणात्मक रूपातही, जिथे समकालीनांपेक्षा ते वेगळे कशाने ठरतात हे विचारले जाते. वारंवार येणारे भेदबिंदू तीन आहेत : त्यांची वैचारिक चौकट बौद्ध नव्हे तर मार्क्सवादी राहिली, ते साहित्यिक प्रतिष्ठानातून नव्हे तर लोककलेच्या परंपरेतून आले, आणि पहिल्या दलित साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटनाचे अध्यक्षपद त्यांच्याकडे होते. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, राजकीय पक्षांच्या सांस्कृतिक आघाड्या, तसेच मराठी लेखक व त्यांच्या कलाकृती जुळवायला सांगणारे जोड्यांचे प्रश्न — अशा मोठ्या प्रश्नांच्या आतही त्यांचे नाव येते, आणि तिथे तयार ठेवायची जोडी म्हणजे 'फकिरा'. महाराष्ट्राचा इतिहास व संस्कृती या भागात कोणत्याही वर्षाच्या प्रश्नपत्रिकेत त्यांचे नाव कुठे ना कुठे अपेक्षित धरावे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अमर शेख व द. ना. गव्हाणकर यांच्यासोबत अण्णाभाऊ साठे ज्याचे संस्थापक सदस्य होते, ते महाराष्ट्रातील भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे कला पथक कोणत्या नावाने ओळखले जाते ?

  • (a)सत्यशोधक जलसा मंडळ
  • (b)लाल बावटा कला पथक
  • (c)राष्ट्र सेवा दल कला पथक
  • (d)महाराष्ट्र लोकनाट्य मंडळ

  उत्तर(b) लाल बावटा कला पथक — भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची सांस्कृतिक आघाडी म्हणून हे पथक काम करत असे आणि 1950 च्या दशकातील ते सर्वांत परिचित मराठी राजकीय कलापथक ठरले. सत्यशोधकी जलसा हा 1910-20 च्या दशकांतील ब्राह्मणेतर चळवळीचा भाग आहे, आणि उरलेली दोन नावे या कम्युनिस्ट पथकाशी जुळत नाहीत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अण्णाभाऊ साठे यांची 1959 साली प्रसिद्ध झालेली व पुढे महाराष्ट्र राज्य पुरस्काराने गौरवलेली कोणती कादंबरी त्यांची सर्वांत परिचित कलाकृती मानली जाते ?

  • (a)फकिरा
  • (b)वैजयंता
  • (c)चित्रा
  • (d)अलगूज

  उत्तर(a) फकिरा — 1959 साली प्रसिद्ध झालेल्या या कादंबरीच्या अनेक आवृत्त्या निघाल्या, एकोणिसाव्या आवृत्तीपर्यंत मजल गेली आणि 1961 साली तिला राज्य पुरस्कार मिळाला. मराठी लेखक व त्यांच्या कलाकृती जुळवायला सांगणाऱ्या प्रश्नांत साठे यांच्यासोबत परीक्षक हेच नाव जोडतात. त्यांनी एकूण पस्तीस कादंबऱ्या लिहिल्या, त्यामुळे विचारला जाणारा भेदबिंदू लेखनाच्या आकाराचा नसून नेहमी हेच एक शीर्षक असतो.