MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 38 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — म्हणजे विधाने (a) आणि (c) बरोबर आणि बाकीची नाहीत. विधान (a) टिकते. रांगती चलनवाढ म्हणजे सर्वसाधारण भावपातळीत वर्षाला काही टक्क्यांची सौम्य वाढ, आणि ती आर्थिक वृद्धीला अनुकूल मानली जाते. भाव हळूहळू वाढत असतील तर नफ्याचे प्रमाणही हळूहळू वाढते, आणि त्यातून उत्पादकांना गुंतवणूक करण्याचे, उत्पादन वाढवण्याचे व रोजगार निर्माण करण्याचे कारण मिळते; शिवाय अर्थव्यवस्था भावघसरणीपासून दूर राहते. भावघसरणीत उलट घडते — भाव अजून खाली येतील या अपेक्षेने ग्राहक खरेदी पुढे ढकलतात आणि कर्जाचे खरे ओझे वाढत जाते. म्हणूनच मध्यवर्ती बँका शून्य नव्हे तर लहानशी धनात्मक चलनवाढ लक्ष्य म्हणून ठेवतात : भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे लक्ष्य ग्राहक किंमत निर्देशांकावर आधारित चार टक्के चलनवाढ असून दोन ते सहा टक्के अशी सहनशील पट्टी आहे, आणि रिझर्व्ह बँक अधिनियम, १९३४ मधील २०१६ च्या दुरुस्तीने या चौकटीला कायदेशीर अधिष्ठान मिळाले. विधान (c) देखील टिकते, आणि ते चलनवाढ ठराविक रकमेच्या कर्जावर काय परिणाम करते यातून निघते. ज्याने ठराविक रुपये परत करण्याचा करार केला आहे तो कर्जदार तेच रुपये परत करतो, पण त्या रुपयांची क्रयशक्ती कर्ज घेतानाच्या रुपयांपेक्षा कमी झालेली असते; म्हणजे कर्जाचे खरे ओझे घटते आणि तेवढाच तोटा धनकोला सोसावा लागतो. म्हणूनच अनपेक्षित चलनवाढीचे वर्णन धनकोकडून ऋणकोकडे होणारे संपत्तीचे हस्तांतर असे केले जाते, आणि हेच तर्कशास्त्र कुटुंबांप्रमाणेच सरकारलाही लागू पडते, कारण चलनवाढ सार्वजनिक कर्जाचे खरे मूल्यही झिजवते. विधान (b) कोसळते : पैशाचे मूल्य म्हणजे त्याची क्रयशक्ती, आणि क्रयशक्ती भावपातळीच्या उलट दिशेने जाते; म्हणून चलनवाढीच्या काळात पैशाचे मूल्य वाढत नाही, घटते. विधान (d) देखील कोसळते : चलनवाढीमुळे उत्पन्नातील विषमता सर्वसाधारणपणे कमी होत नाही तर वाढते. (a) व (c) टिकतात आणि (b) व (d) कोसळतात, म्हणून त्या दोघांना घेणारा पर्याय (4) हाच बरोबर ठरतो.

• (1)(a) फक्त — ही ओळ फक्त विधान (a) स्वीकारते, म्हणजे रांगती चलनवाढ वृद्धीला अनुकूल असते हे मान्य करते पण चलनवाढीचा ऋणकोला होणारा फायदा नाकारते. तो फायदा नाकारण्यासारखा नाही आणि तो अर्थशास्त्रातील सर्वात निश्चित निष्कर्षांपैकी एक आहे : रकमेने ठरलेले कर्ज परत करताना वापरले जाणारे रुपये कमी क्रयशक्तीचे असतात, म्हणून कर्जाचे खरे ओझे घटते आणि तेवढाच तोटा कर्ज देणाऱ्याला होतो. हा मुद्दा एवढा पक्का आहे की कर्जरोख्यांवरील व्याजदर ठरवतानाच अपेक्षित चलनवाढ त्यात जोडली जाते. या ओळीचे आमिष असे की तिने घेतलेले एकच विधान निर्विवाद खरे आहे आणि एकच विधान घेणारी ओळ 'सुरक्षित' वाटते. पण चार विधानांच्या प्रश्नात प्रत्येक विधानाचा स्वतंत्र निवाडा करावा लागतो; खरे विधान वगळणारी ओळ चुकीचीच ठरते.
• (2)(b), (c) आणि (d) — ही ओळ तीन विधाने घेते आणि त्यांतली दोन चुकीची आहेत. विधान (b) — चलनवाढीच्या काळात पैशाचे मूल्य वाढते — हे मूलभूत व्याख्येनेच चुकीचे आहे : पैशाचे मूल्य म्हणजे त्याने किती वस्तू विकत घेता येतात, आणि भावपातळी वाढली की तेवढ्याच रुपयांत कमी वस्तू येतात, म्हणजे मूल्य घटते. विधान (d) — चलनवाढीमुळे उत्पन्नातील विषमता कमी होते — हेही चुकीचे आहे : ठरावीक उत्पन्नावर जगणारे पगारदार, निवृत्तिवेतनधारक आणि रोख बचत ठेवणारे तोट्यात जातात, तर नफा कमावणारे, व्यापारी आणि जमीन-सोन्यासारखी मालमत्ता बाळगणारे फायद्यात राहतात, म्हणून विषमता रुंदावते. या ओळीत खरे विधान (c) एकच आहे आणि ते दोन चुकीच्या विधानांसोबत बांधले आहे — एक खरे विधान ओळीला खरे बनवत नाही.
• (3)(b) आणि (d) — ही ओळ नेमकी दोन चुकीची विधाने निवडते आणि दोन खरी विधाने सोडून देते, म्हणजे प्रश्नाचे उत्तर पूर्णपणे उलटे देते. विधान (b) पैशाच्या मूल्याविषयीचा उलटा दावा करते : चलनवाढ म्हणजेच पैशाच्या क्रयशक्तीत घट, आणि हा संबंध व्याख्येइतका पक्का आहे. विधान (d) विषमतेविषयीचा उलटा दावा करते : चलनवाढ ही रोख बाळगणाऱ्यांवरचा प्रतिगामी करच ठरते, कारण गरीब कुटुंबांची बचत बहुधा रोख किंवा साध्या ठेवींच्या रूपात असते तर श्रीमंतांची मालमत्तेच्या रूपात, आणि मालमत्तेचे भाव चलनवाढीसोबत वाढतात. ही ओळ अशा उमेदवारासाठी आहे जो चलनवाढ म्हणजे 'पैसा जास्त, म्हणून पैशाला महत्त्व जास्त' अशी उलटी साखळी लावतो. चलनवाढीचा प्रत्येक परिणाम कोणाला फायदा व कोणाला तोटा या रूपात मांडून पाहिला की अशा चुका टळतात.

चलनवाढ म्हणजे सर्वसाधारण भावपातळीत टिकून राहणारी वाढ, आणि तिचे मोजमाप भारतात दोन निर्देशांकांनी होते — ग्राहक किंमत निर्देशांक, जो किरकोळ भाव मोजतो आणि ज्यावर रिझर्व्ह बँकेचे लक्ष्य आधारित आहे, आणि घाऊक किंमत निर्देशांक, जो घाऊक व्यवहारांचे भाव मोजतो. वेगावरून चलनवाढीचे चार प्रकार सांगितले जातात : रांगती म्हणजे वर्षाला काही टक्क्यांची सौम्य वाढ, चालती म्हणजे त्याहून वेगवान, धावती म्हणजे दुहेरी आकड्यांतील, आणि अतिचलनवाढ म्हणजे भाव नियंत्रणाबाहेर जाऊन चलनावरचा विश्वासच संपणे. कारणांवरून तिचे दोन प्रकार होतात : मागणी-प्रेरित चलनवाढ, जिथे उपलब्ध वस्तूंपेक्षा जास्त खर्च होतो, आणि खर्च-प्रेरित चलनवाढ, जिथे कच्चा माल, इंधन किंवा मजुरी महाग झाल्याने भाव वाढतात. चलनवाढीचे वाटपावरील परिणाम परीक्षेच्या दृष्टीने सर्वाधिक महत्त्वाचे आहेत आणि ते जोड्यांच्या रूपात लक्षात ठेवावेत : ऋणकोला फायदा, धनकोला तोटा; ठरावीक उत्पन्नावर जगणाऱ्यांना तोटा, नफा कमावणाऱ्यांना फायदा; रोख व ठेवी बाळगणाऱ्यांना तोटा, जमीन, सोने व समभाग बाळगणाऱ्यांना फायदा; आणि निर्यातदारांना स्पर्धेत तोटा, कारण देशांतर्गत भाव वाढल्याने माल परदेशात महाग पडतो. या जोड्यांतूनच 'विषमता वाढते की घटते' या प्रश्नाचे उत्तरही मिळते. चलनवाढ नियंत्रणाची साधने दोन प्रकारची : पतधोरणाची — रेपो दर, रोख राखीव प्रमाण, वैधानिक तरलता प्रमाण, खुल्या बाजारातील व्यवहार — आणि राजकोषीय — शासकीय खर्च, कररचना आणि अनुदाने.

एमपीएससीच्या अर्थशास्त्र विभागात चलनवाढ हा हमखास येणारा घटक असून तो तीन अंगांनी विचारला जातो — व्याख्या व प्रकार, परिणाम, आणि नियंत्रणाची साधने. हा प्रश्न दुसऱ्या अंगातला असून त्याची रचना चार विधानांची आहे. अशा प्रश्नांत सर्वात उपयुक्त सवय अशी : प्रत्येक विधान वाचून लगेच 'याचा फायदा कोणाला आणि तोटा कोणाला' असा प्रश्न विचारावा. या पद्धतीने विधान (c) लगेच खरे ठरते — कर्जदाराला फायदा, कर्ज देणाऱ्याला तोटा — आणि विधान (d) लगेच खोटे ठरते, कारण फायदा मिळणारे गट बहुधा आधीच अधिक संपन्न असतात. विधान (b) तर व्याख्येनेच खोटे आहे आणि ते तपासायला अर्थशास्त्राची गरजही नाही : पैशाचे मूल्य म्हणजे क्रयशक्ती, आणि भाव वाढले की क्रयशक्ती घटते. या प्रश्नाची आणखी एक सोय अशी की चारपैकी दोन विधाने खरी आहेत आणि दोन खोटी, आणि चारही पर्याय वेगवेगळ्या जोडण्या करतात — म्हणजे विधानांचा स्वतंत्र निवाडा केल्यावर उत्तर आपोआप ठरते आणि पर्यायांची तुलना करण्याची गरजच उरत नाही. मराठी स्तंभात एक सोय अधिक आहे : 'ऋणको' हा शब्द कर्ज घेणाऱ्यासाठी नेमकेपणाने वापरला आहे, आणि त्याचा जोडीदार 'धनको' म्हणजे कर्ज देणारा — या दोन संज्ञा एकदा पक्क्या केल्या की चलनवाढ, दिवाळखोरी व पतव्यवस्थेवरचे अनेक प्रश्न सोपे होतात.

• पैशाचे मूल्य म्हणजे त्याची क्रयशक्ती आणि ती भावपातळीच्या उलट दिशेने जाते; म्हणून चलनवाढ म्हणजे नेहमीच पैशाच्या मूल्यात घट, कधीही वाढ नाही.
• रांगती चलनवाढ म्हणजे वर्षाला काही टक्क्यांची सौम्य भाववाढ, आणि ती वृद्धीला अनुकूल मानली जाते कारण ती नफ्याचे प्रमाण व गुंतवणूक टिकवते आणि अर्थव्यवस्थेला भावघसरणीपासून दूर ठेवते.
• चलनवाढ धनकोकडून ऋणकोकडे खरी संपत्ती हस्तांतरित करते, कारण रकमेने ठरलेले कर्ज कमी क्रयशक्तीच्या पैशाने फेडले जाते; याच तर्काने सार्वजनिक कर्जाचे खरे मूल्यही झिजते.
• चलनवाढ सर्वसाधारणपणे उत्पन्नातील विषमता रुंदावते : ठरावीक उत्पन्नावर जगणारे, निवृत्तिवेतनधारक व रोख बचत ठेवणारे तोट्यात जातात, तर नफा कमावणारे, व्यापारी व मालमत्ताधारक फायद्यात राहतात — म्हणजे ती रोख बाळगणाऱ्यांवरचा प्रतिगामी कर ठरते.
• भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे लक्ष्य ग्राहक किंमत निर्देशांकावर आधारित चार टक्के चलनवाढ असून दोन ते सहा टक्के अशी सहनशील पट्टी आहे; ही चौकट ऑगस्ट २०१६ मध्ये सुधारित रिझर्व्ह बँक अधिनियम, १९३४ अंतर्गत अधिसूचित झाली आणि सहा सदस्यांची पतधोरण समिती रेपो दर ठरवते.

• चलनवाढीच्या काळात पैशाचे मूल्य वाढते असे मानणे; पैशाचे मूल्य म्हणजे क्रयशक्ती आणि ती भावपातळीच्या उलट दिशेने जाते, म्हणून चलनवाढीत ती नेहमीच घटते
• चलनवाढीमुळे विषमता कमी होते असे समजणे; प्रत्यक्षात ठरावीक उत्पन्नावर जगणारे व रोख बाळगणारे तोट्यात आणि मालमत्ताधारक फायद्यात जात असल्याने विषमता रुंदावते
• सर्व चलनवाढ वाईटच असते असे मानणे; रांगती चलनवाढ वृद्धीला अनुकूल मानली जाते आणि म्हणूनच मध्यवर्ती बँका शून्य नव्हे तर लहानशी धनात्मक चलनवाढ लक्ष्य ठेवतात
• ऋणको आणि धनको या दोन संज्ञा एकमेकींत मिसळणे; ऋणको म्हणजे कर्ज घेणारा आणि त्याला चलनवाढीचा फायदा होतो, तर धनको म्हणजे कर्ज देणारा आणि त्याला तोटा होतो
• चार विधानांच्या प्रश्नात एक-दोन विधाने तपासून थांबणे; इथे चारही पर्याय वेगवेगळ्या जोडण्या करतात आणि प्रत्येक विधानाचा स्वतंत्र निवाडा केल्याशिवाय ओळ निवडता येत नाही

चलनवाढ एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येते. पहिला म्हणजे हाच — परिणामांविषयीची विधाने देऊन कोणती बरोबर आहेत असे विचारणे, आणि त्यांत पैशाचे मूल्य, ऋणको-धनको आणि विषमता हे तीन मुद्दे वारंवार येतात. दुसरा म्हणजे संज्ञांचा प्रश्न : स्टॅगफ्लेशन म्हणजे काय, अवचलनवाढ व भावघसरण यांत फरक काय, किंवा गाभा चलनवाढ कशाला म्हणतात. तिसरा म्हणजे धोरणाचा व चालू घडामोडींचा प्रश्न : रिझर्व्ह बँकेचे चलनवाढ-लक्ष्य किती, पतधोरण समितीत किती सदस्य असतात, किंवा रेपो दर वाढवल्याने काय होते. तिन्हींसाठी एकच पान पुरते — प्रकारांची यादी, परिणामांच्या फायदा-तोट्याच्या जोड्या, आणि धोरणसाधनांचा तक्ता. परिणामांची नोंद 'कोणाला फायदा, कोणाला तोटा' अशा दोन स्तंभांत लिहिली तर या प्रकारचे प्रश्न वाचताक्षणी सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  चलनवाढीच्या काळात रकमेने ठरलेल्या कर्जाबाबत पुढीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)ऋणकोला फायदा होतो आणि धनकोला तोटा होतो
  • (b)धनकोला फायदा होतो आणि ऋणकोला तोटा होतो
  • (c)दोघांनाही सारखाच फायदा होतो
  • (d)दोघांवरही काहीच परिणाम होत नाही

  उत्तर(a) ऋणकोला फायदा होतो आणि धनकोला तोटा होतो. ठराविक रुपये परत करण्याचा करार असल्याने कर्ज फेडताना वापरले जाणारे रुपये कमी क्रयशक्तीचे असतात, म्हणून कर्जाचे खरे ओझे घटते आणि तेवढाच तोटा कर्ज देणाऱ्याला सोसावा लागतो. म्हणूनच अनपेक्षित चलनवाढीचे वर्णन धनकोकडून ऋणकोकडे होणारे संपत्तीचे हस्तांतर असे केले जाते, आणि याच तर्काने सार्वजनिक कर्जाचे खरे मूल्यही झिजते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे लवचीक चलनवाढ-लक्ष्य चौकटीखालील ग्राहक किंमत निर्देशांकावर आधारित लक्ष्य आणि सहनशील पट्टी कोणती आहे ?

  • (a)दोन टक्के, पट्टी शून्य ते चार टक्के
  • (b)चार टक्के, पट्टी दोन ते सहा टक्के
  • (c)पाच टक्के, पट्टी तीन ते सात टक्के
  • (d)सहा टक्के, पट्टी चार ते आठ टक्के

  उत्तर(b) चार टक्के, पट्टी दोन ते सहा टक्के. ही चौकट ऑगस्ट २०१६ मध्ये सुधारित रिझर्व्ह बँक अधिनियम, १९३४ अंतर्गत अधिसूचित झाली आणि सहा सदस्यांची पतधोरण समिती रेपो दर ठरवते. लक्ष्य शून्य न ठेवता लहानशी धनात्मक चलनवाढ ठेवण्याचे कारण म्हणजे रांगती चलनवाढ वृद्धीला अनुकूल मानली जाते आणि ती अर्थव्यवस्थेला भावघसरणीपासून दूर ठेवते.