MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 35 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — वरील सर्व. प्रश्न ओझोनक्षयामुळे जीवसृष्टीवर होणारे परिणाम विचारतो आणि छापलेली चारही विधाने समर्थनीय आहेत, म्हणून चारही स्वीकारणारी ओळच बरोबर ठरते. एक-एक करून पाहू. विधान (a) : स्तरावरणातील ओझोनाचा थर येणाऱ्या अतिनील-ब किरणांचा मोठा भाग शोषून घेतो, आणि तो पातळ झाला की जमिनीपर्यंत अधिक अतिनील-ब किरणे पोहोचतात. अमेरिकेच्या पर्यावरण संरक्षण संस्थेने नोंदवले आहे की अतिनील-ब किरणांचा अतिरेकी संपर्क माणसात त्वचेचा कर्करोग, मोतीबिंदू आणि रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन यांचा धोका वाढवतो; म्हणून रोगप्रतिकारक क्षमतेचे नुकसान हा मान्यताप्राप्त परिणाम आहे. विधान (d) त्याच वाक्याने निकाली निघते — डोळ्याच्या भिंगावर पडदा येणे म्हणजे मोतीबिंदू, आणि त्याच संस्थेने त्याचा स्पष्ट उल्लेख केला आहे; मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलची पूर्ण अंमलबजावणी झाल्यास १८९० ते २१०० या काळात जन्मलेल्या अमेरिकनांमध्ये सुमारे ६.३ कोटी मोतीबिंदूची प्रकरणे आणि सुमारे ४४.३ कोटी त्वचेच्या कर्करोगाची प्रकरणे टळतील असा तिचा अंदाज आहे. विधान (b) : त्याच संस्थेच्या नोंदीनुसार अतिनील-ब किरणांचा वनस्पतींच्या वाढीवर थेट परिणाम होतो, आणि वनस्पतीचा आकार, पोषकद्रव्यांचे वितरण व वाढीच्या टप्प्यांचे वेळापत्रक यांवर होणारे अप्रत्यक्ष परिणाम थेट नुकसानाइतकेच महत्त्वाचे ठरू शकतात; म्हणून वनस्पतींची वाढ खुंटणे हा ठरलेला परिणाम आहे. विधान (c) : तापमानवाढीचा ओझोनक्षयाशी संबंध दोन मार्गांनी जोडला जातो. एक, ओझोनाचा थर नष्ट करणारे पदार्थ स्वतःच प्रभावी हरितगृह वायू आहेत — क्लोरोफ्लुरोकार्बनांची जागतिक तापमानवाढ क्षमता हजारोंच्या घरात असते आणि त्यांच्या जागी आणलेले हायड्रोफ्लुरोकार्बन रेणूगणिक कर्बद्विप्राणिलापेक्षा दहा हजार पटींपर्यंत प्रभावी असू शकतात. दोन, थर पातळ झाल्याने अधिक अतिनील ऊर्जा खालच्या वातावरणापर्यंत व भूपृष्ठापर्यंत पोहोचते. मात्र इथे एक बारकावा नोंदवायलाच हवा : स्तरावरणातील ओझोनाचा क्षय स्तरावरण थंड करतो, तापवत नाही; म्हणून चारांपैकी हे विधान सर्वात कमकुवत आहे आणि ते किल्लीप्रमाणे स्वीकारताना त्याचा आधार हरितगृह वायूंचा मार्ग आहे, ओझोनक्षयाचा थेट परिणाम नाही. चारही विधाने टिकत असल्याने चारही स्वीकारणारा पर्याय (4) हाच बरोबर ठरतो.

• (1)फक्त (a) आणि (b) — ही ओळ फक्त (a) आणि (b) स्वीकारते, म्हणजे मोतीबिंदू आणि तापमानवाढ दोन्ही नाकारते. मोतीबिंदू नाकारणे हे उघड चुकीचे आहे : अतिनील-ब किरणांच्या अतिरेकी संपर्काचे तीन ठरलेले परिणाम एकत्रच सांगितले जातात — त्वचेचा कर्करोग, मोतीबिंदू आणि रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन — आणि विधान (a) व विधान (d) ही त्यांतलीच दोन आहेत. यांपैकी एक स्वीकारून दुसरे नाकारण्याचे कोणतेही कारण नाही, कारण दोघांचा मार्ग एकच आहे : थर पातळ, अधिक अतिनील-ब, अधिक जैविक नुकसान. या ओळीचे आमिष असे की तिच्यातील दोन्ही विधाने खरी आहेत, आणि दोन खरी विधाने पाहून थांबणाऱ्या उमेदवाराला ती पुरेशी वाटते. पण खरे विधान वगळणारा पर्याय, त्याने घेतलेली विधाने कितीही खरी असली तरी, चुकीचाच ठरतो.
• (2)फक्त (c) आणि (d) — ही ओळ फक्त (c) आणि (d) स्वीकारते आणि माणसाच्या रोगप्रतिकारशक्तीचे नुकसान व वनस्पतींची खुंटलेली वाढ ही दोन्ही नाकारते. दोन्ही नाकारणे चुकीचे आहे. रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन हे अतिनील-ब किरणांच्या तीन मुख्य आरोग्य-परिणामांपैकी एक म्हणून संस्थात्मक स्रोतांत मोतीबिंदू व त्वचेच्या कर्करोगासोबतच नोंदवलेले आहे; ते कमी प्रसिद्ध आहे एवढेच, खोटे नाही. वनस्पतींबाबतही तेच : अतिनील-ब किरणांचा वाढीवर थेट परिणाम होतो आणि त्याशिवाय वनस्पतीचा आकार, पोषकद्रव्यांचे वितरण व वाढीच्या टप्प्यांचे वेळापत्रक बदलते. गंमत अशी की या ओळीने स्वीकारलेले विधान (c) हेच चारांपैकी सर्वात कमकुवत आहे, आणि तिने नाकारलेली दोन विधाने सर्वात पक्की — म्हणजे ही ओळ नेमकी उलटी निवड करते.
• (3)फक्त (b), (c) आणि (d) — हा जवळचा चुकीचा पर्याय आहे : तो चारांपैकी तीन विधाने स्वीकारतो आणि फक्त विधान (a) म्हणजे माणसाच्या रोगप्रतिकारक क्षमतेचे नुकसान वगळतो. नेमके तेच वगळणे ही चूक आहे. अतिनील-ब किरणांच्या अतिरेकी संपर्काने रोगप्रतिकारशक्ती दबते ही नोंद त्वचेचा कर्करोग व मोतीबिंदू यांच्याइतकीच प्रस्थापित असून संस्थात्मक स्रोत तिन्ही एकाच वाक्यात सांगतात. हा पर्याय आकर्षक ठरतो कारण त्वचेचा कर्करोग व मोतीबिंदू यांची चर्चा प्रसारमाध्यमांत जास्त होते आणि रोगप्रतिकारशक्तीचा उल्लेख तुलनेने कमी ऐकू येतो, त्यामुळे उमेदवाराला ते विधान 'अतिरिक्त' वाटते. तीन विधाने स्वीकारणारी ओळ दिसली की सर्वात आधी हे तपासावे — तिने वगळलेले विधान खोटे आहे, की फक्त कमी परिचित आहे.

ओझोन हा प्राणवायूच्या तीन अणूंचा रेणू असून तो वातावरणात दोन ठिकाणी आढळतो आणि दोन्ही ठिकाणी त्याचे स्वरूप पूर्णपणे वेगळे असते. स्तरावरणात, म्हणजे भूपृष्ठापासून सुमारे पंधरा ते पस्तीस किलोमीटर उंचीवर, ओझोनाचा थर सूर्याकडून येणारी अतिनील-क किरणे जवळपास पूर्णपणे व अतिनील-ब किरणांचा मोठा भाग शोषून घेतो आणि पृथ्वीवरील जीवसृष्टीचे संरक्षण करतो. तपांबरात, म्हणजे भूपृष्ठालगत, तोच ओझोन प्रदूषक ठरतो — तो प्रकाशरासायनिक धुक्याचा घटक असून श्वसनास त्रासदायक आणि हरितगृह वायूही आहे. १९७४ मध्ये मोलिना व रोलँड यांनी क्लोरोफ्लुरोकार्बनांमुळे स्तरावरणातील ओझोनाचा क्षय होतो हे मांडले आणि पॉल क्रुत्झेन यांच्यासह त्यांना १९९५ चे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. १९८५ मध्ये ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेने अंटार्क्टिकावरील ओझोन विवराची नोंद प्रसिद्ध केली; तिथे हिवाळी ध्रुवीय भोवऱ्यातील ध्रुवीय स्तरावरणीय ढगांवर चालणाऱ्या रासायनिक क्रियांमुळे वसंतात ओझोन झपाट्याने घटतो. या प्रश्नासाठी महत्त्वाचा असा एक बारकावा : ओझोनक्षय आणि जागतिक तापमानवाढ या दोन वेगळ्या घटना आहेत आणि त्यांची यंत्रणाही वेगळी आहे. ओझोन गमावल्याने स्तरावरण प्रत्यक्षात थंड होते, कारण उष्णता शोषून घेणारा घटकच कमी होतो; तापमानवाढीशी असलेला दुवा वेगळ्या मार्गाने येतो — ओझोन नष्ट करणारे पदार्थ स्वतःच अतिशय प्रभावी हरितगृह वायू आहेत. ओझोनाचे प्रमाण डॉबसन एककांत मोजले जाते.

एमपीएससीच्या पर्यावरण विभागात ओझोनक्षय हा नियमित विषय आहे आणि तो तीन अंगांनी विचारला जातो — यंत्रणा, परिणाम आणि करार. हा प्रश्न दुसऱ्या अंगातला असून त्याची रचना 'खालीलपैकी कोणते परिणाम होतात' अशी आहे. अशा प्रश्नांची एक सोय अशी की चुकीच्या ओळी बहुधा खोटी विधाने जोडून नव्हे तर खरी विधाने वगळून तयार केलेल्या असतात; म्हणून 'वरील सर्व' हा पर्याय दिसला की तो फार सोपा वाटतो म्हणून नाकारू नये, तर प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे खोटे ठरवता येते का ते तपासावे. इथे चारांपैकी तीन विधाने संस्थात्मक स्रोतांत जशीच्या तशी नोंदलेली आहेत आणि चौथे — तापमानवाढीचे — हरितगृह वायूंच्या मार्गाने स्वीकारावे लागते. हे चौथे विधान चारांपैकी सर्वात कमकुवत आहे हे कार्ड स्पष्टपणे नोंदवते, कारण ओझोनक्षयाचा थेट परिणाम स्तरावरण थंड करणे हा आहे. आयोगाची किल्ली मात्र चारही विधाने स्वीकारते आणि कार्ड तिच्याप्रमाणे लिहिलेले आहे. तिसरे उपयुक्त सूत्र : ओझोनाची करारमालिका आणि हवामान बदलाची करारमालिका स्वतंत्र ठेवाव्यात — व्हिएन्ना करार व मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल ओझोनासाठी, तर यूएनएफसीसीसी, क्योटो व पॅरिस हवामान बदलासाठी — कारण या दोन मालिका एकमेकांत मिसळणे हा या विषयातील सर्वात सामान्य सापळा आहे.

• अतिनील-ब किरणांच्या अतिरेकी संपर्कामुळे माणसात त्वचेचा कर्करोग, मोतीबिंदू आणि रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन यांचा धोका वाढतो, आणि ओझोनाचा थर पातळ झाल्यामुळेच अशी अधिक किरणे भूपृष्ठापर्यंत पोहोचतात.
• अतिनील-ब किरणांचा वनस्पतींच्या वाढीवर थेट परिणाम होतो, आणि त्यांच्यामुळे वनस्पतीचा आकार, पोषकद्रव्यांचे वितरण व वाढीच्या टप्प्यांचे वेळापत्रक यांत होणारे अप्रत्यक्ष बदल थेट नुकसानाइतकेच महत्त्वाचे ठरू शकतात.
• मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलच्या पूर्ण अंमलबजावणीमुळे १८९० ते २१०० या काळात जन्मलेल्या अमेरिकनांमध्ये सुमारे ४४.३ कोटी त्वचेच्या कर्करोगाची प्रकरणे, सुमारे २३ लाख त्यामुळे होणारे मृत्यू आणि सुमारे ६.३ कोटी मोतीबिंदूची प्रकरणे टळतील असा अंदाज आहे.
• स्तरावरणातील ओझोन नष्ट करणारे पदार्थ स्वतःच प्रभावी हरितगृह वायू आहेत : क्लोरोफ्लुरोकार्बनांची जागतिक तापमानवाढ क्षमता हजारोंच्या घरात असते आणि हायड्रोफ्लुरोकार्बन रेणूगणिक कर्बद्विप्राणिलापेक्षा दहा हजार पटींपर्यंत प्रभावी असू शकतात.
• १९८५ चा व्हिएन्ना करार ही चौकट होती आणि १६ सप्टेंबर १९८७ रोजी मान्य झालेला व १ जानेवारी १९८९ पासून अंमलात आलेला मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल हे प्रत्यक्ष नियंत्रण; ऑक्टोबर २०१६ च्या किगाली दुरुस्तीने हायड्रोफ्लुरोकार्बनांत मोठी कपात बंधनकारक केली.

• स्तरावरणातील ओझोन आणि तपांबरातील ओझोन यांची गल्लत करणे; पहिला पृथ्वीचे अतिनील किरणांपासून संरक्षण करतो तर दुसरा जमिनीलगतचा प्रदूषक व हरितगृह वायू आहे
• ओझोनक्षय आणि जागतिक तापमानवाढ या एकाच घटनेची दोन नावे आहेत असे समजणे; त्यांची यंत्रणा वेगळी आहे, आणि ओझोन गमावल्याने स्तरावरण प्रत्यक्षात थंड होते — तापमानवाढीशी असलेला दुवा ओझोनक्षयी पदार्थ स्वतः प्रभावी हरितगृह वायू असल्यामुळे येतो
• 'वरील सर्व' हा पर्याय फार सोपा वाटतो म्हणून नाकारणे; अशा प्रश्नांतील चुकीच्या ओळी बहुधा खोटी विधाने जोडून नव्हे तर खरी विधाने वगळून बांधलेल्या असतात
• अतिनील किरणांच्या परिणामांत रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन विसरणे; त्वचेचा कर्करोग व मोतीबिंदू यांची चर्चा जास्त होत असली तरी संस्थात्मक स्रोत तिन्ही एकत्रच नोंदवतात

ओझोनक्षय एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतो. पहिला म्हणजे हाच — परिणामांची यादी देऊन कोणते बरोबर आहेत असे विचारणे. दुसरा म्हणजे यंत्रणेचा प्रश्न : कोणता वायू ओझोन नष्ट करतो, ओझोन विवर कोठे व कोणत्या ऋतूत दिसते, किंवा ओझोन कोणत्या एककात मोजतात. तिसरा म्हणजे करारांचा प्रश्न : मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल कधी मान्य झाला, जागतिक ओझोन दिन कोणता, किंवा किगाली दुरुस्तीने काय जोडले. तिन्हींसाठी एकच पान पुरते — यंत्रणेचे चार टप्पे, परिणामांची आरोग्य व वनस्पती अशी दोन भागांतील यादी, आणि करारांचा तक्ता. या पानावर एक ओळ मुद्दाम मोठ्या अक्षरांत लिहावी : ओझोनक्षयाची मालिका आणि हवामान बदलाची मालिका वेगळ्या आहेत — कारण पर्यायांतील सर्वात मोहक चुकीचा पर्याय बहुधा एका मालिकेतील नाव दुसऱ्या मालिकेच्या प्रश्नात आणून तयार केलेला असतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्तरावरणातील ओझोनाच्या क्षयाचा त्या स्तरावरणाच्या तापमानावर होणारा थेट परिणाम कोणता ?

  • (a)स्तरावरण तापते
  • (b)स्तरावरण थंड होते
  • (c)स्तरावरणाच्या तापमानात काहीच बदल होत नाही
  • (d)स्तरावरण प्रथम थंड होते आणि नंतर तापते

  उत्तर(b) स्तरावरण थंड होते. ओझोन हाच स्तरावरणातील अतिनील ऊर्जा शोषून घेणारा मुख्य घटक असल्याने तो घटला की तिथली उष्णताही घटते. तापमानवाढीशी असलेला दुवा वेगळ्या मार्गाने येतो — क्लोरोफ्लुरोकार्बन व हायड्रोफ्लुरोकार्बनांसारखे ओझोनक्षयी पदार्थ स्वतःच अतिशय प्रभावी हरितगृह वायू आहेत — म्हणून ओझोनक्षय आणि जागतिक तापमानवाढ या दोन वेगळ्या यंत्रणा आहेत हे लक्षात ठेवावे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अतिनील-ब किरणांच्या अतिरेकी संपर्कामुळे माणसात होणाऱ्या परिणामांत पुढीलपैकी कोणते तीन परिणाम संस्थात्मक स्रोत एकत्रच नोंदवतात ?

  • (a)त्वचेचा कर्करोग, मोतीबिंदू आणि रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन
  • (b)दमा, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब
  • (c)मोतीबिंदू, बहिरेपणा आणि अशक्तपणा
  • (d)त्वचेचा कर्करोग, क्षयरोग आणि कावीळ

  उत्तर(a) त्वचेचा कर्करोग, मोतीबिंदू आणि रोगप्रतिकारशक्तीचे दमन. ओझोनाचा थर पातळ झाल्याने अधिक अतिनील-ब किरणे भूपृष्ठापर्यंत पोहोचतात आणि हे तिन्ही परिणाम एकत्रच नोंदवले जातात; त्यांतला तिसरा तुलनेने कमी चर्चिला जातो एवढेच. मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलच्या पूर्ण अंमलबजावणीमुळे कोट्यवधी त्वचेच्या कर्करोगाची व मोतीबिंदूची प्रकरणे टळतील असा अंदाज आहे.