MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 34 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — ओड्म. प्रश्नात उद्धृत केलेली व्याख्या परिसंस्थेला केंद्रस्थानी ठेवणारी आहे, आणि तिचे श्रेय यूजीन पी. ओडम या अमेरिकन पारिस्थितिकीशास्त्रज्ञाला दिले जाते; पेपरात त्यांचे नाव 'ओड्म' असे छापले आहे. परिसंस्था हा या विषयाचा कार्यकारी घटक बनवण्यात त्यांच्याइतके काम इतर कोणीही केले नाही. आपले बंधू हॉवर्ड टी. ओडम यांच्यासोबत त्यांनी लिहिलेले 'फंडामेंटल्स ऑफ इकॉलॉजी' हे पुस्तक १९५३ मध्ये पहिल्यांदा प्रसिद्ध झाले आणि पुढील सुमारे दहा वर्षे या विषयातील ते एकमेव पाठ्यपुस्तक होते. त्या पुस्तकाने संपूर्ण विषयाची मांडणी समुदायांच्या वर्णनाभोवती न करता ऊर्जेचा प्रवाह, पोषकद्रव्यांचे चक्र आणि परिसंस्थेची रचना व कार्य यांभोवती केली. उद्धृत वाक्य नेमका हाच वैचारिक बदल नोंदवते : पारिस्थितिकी म्हणजे सजीव आणि त्यांचा परिसर यांचा अभ्यास एवढेच न राहता, भाग असलेल्या, प्रक्रिया चालणाऱ्या आणि मोजता येण्याजोगा प्रवाह असलेल्या एका यंत्रणेचा अभ्यास होते. प्रश्नात व्याख्येला जोडलेले १९६९ हे वर्ष ओडम यांच्या सर्वात प्रसिद्ध शोधनिबंधाचेही आहे — 'द स्ट्रॅटेजी ऑफ इकोसिस्टिम डेव्हलपमेंट', जो 'सायन्स' या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला आणि ज्यात परिसंस्था अनुक्रमणातून परिपक्वतेकडे जाताना तिची रचना व कार्य कसे बदलत जाते हे त्यांनी मांडले. उद्धृत वाक्य त्याच निबंधात त्याच शब्दांत छापले होते असा दावा इथे केलेला नाही; व्याख्येचे श्रेय ओडम यांचे आहे आणि १९६९ हे त्यांच्या त्या निबंधाचे वर्ष आहे, एवढेच पडताळता आले. उरलेली तीन नावे कशी निवडली आहेत ते पाहण्यासारखे आहे : तिघेही खरे पारिस्थितिकीशास्त्रज्ञ आहेत आणि तिघांच्याही व्याख्या पुस्तकांत उद्धृत होतात, पण त्यांपैकी एकही परिसंस्थेवर बांधलेली नाही. अँड्रेवार्था आणि क्रेब्स दोघेही सजीवांचे वितरण व विपुलता या मार्गाने विषयाची व्याख्या करतात, आणि टेलर सजीव व त्यांचे परिसर यांच्यातील सर्व संबंधांच्या मार्गाने. या प्रश्नाचा निर्णय 'परिसंस्था' या एका शब्दावर होतो, आणि त्या शब्दाशी जोडलेले नाव ओड्म हेच आहे.

• (1)क्रेब्स — चार्ल्स जे. क्रेब्स हे खरे व मोठे पारिस्थितिकीशास्त्रज्ञ आहेत, पण त्यांची व्याख्या परिसंस्थेवर नव्हे तर वितरण व विपुलता यांवर बांधलेली आहे : सजीवांचे वितरण आणि विपुलता ठरवणाऱ्या परस्परक्रियांचा अभ्यास म्हणजे पारिस्थितिकी, अशी त्यांची मांडणी आहे. 'इकॉलॉजी : द एक्सपेरिमेंटल अ‍ॅनालिसिस ऑफ डिस्ट्रिब्युशन अ‍ॅन्ड अबंडन्स' या त्यांच्या पाठ्यपुस्तकाचे नावच त्यांची भूमिका सांगते. त्यांचे प्रयोगात्मक काम कुंपणाच्या परिणामावर आणि हिमससा-लिंक्स या प्रजातींच्या संख्येतील आवर्तनांवर आहे. या प्रश्नात हा पर्याय अवघड ठरतो कारण क्रेब्स हे नाव पाठ्यपुस्तकांच्या यादीत ओडम यांच्या शेजारीच येते; पण प्रश्नात उद्धृत केलेल्या वाक्यात 'परिसंस्था' हा शब्द आहे, आणि तो शब्द क्रेब्स यांच्या व्याख्येत नाही.
• (2)अँड्रेवार्था — एच. जी. अँड्रेवार्था हे ऑस्ट्रेलियन पारिस्थितिकीशास्त्रज्ञ असून एल. सी. बर्च यांच्यासोबत त्यांनी १९५४ मध्ये लिहिलेले 'द डिस्ट्रिब्युशन अ‍ॅन्ड अबंडन्स ऑफ अ‍ॅनिमल्स' हे पुस्तक या विषयातील महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांची व्याख्याही सजीवांचे वितरण व विपुलता याच मार्गाने जाते आणि त्यांचा भर संख्येवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या घनता-निरपेक्ष घटकांवर होता — म्हणजे लोकसंख्येच्या घनतेशी संबंध नसलेले हवामानासारखे घटक संख्या ठरवण्यात मोठी भूमिका बजावतात, अशी त्यांची भूमिका होती. ही भूमिका परिसंस्थेच्या रचनेविषयी काहीच सांगत नाही, म्हणून प्रश्नातील वाक्य त्यांचे असू शकत नाही. एका विषयातील चार मोठी नावे एकाच पर्यायसंचात आली की प्रत्येकाची स्वतःची मध्यवर्ती कल्पना काय आहे हे आठवणे हाच सोडवण्याचा मार्ग असतो.
• (3)टेलर — डब्ल्यू. पी. टेलर यांची व्याख्या १९३६ मधली असून ती 'इकॉलॉजी' या नियतकालिकातील 'व्हॉट इज इकॉलॉजी अ‍ॅन्ड व्हॉट गुड इज इट ?' या निबंधात आली आहे : सर्व सजीवांचे त्यांच्या सर्व परिसरांशी असलेले सर्व संबंध यांचे शास्त्र म्हणजे पारिस्थितिकी. ही व्याख्या व्यापक व सर्वसमावेशक आहे, पण ती परिसंस्थेला एकक मानत नाही — ती संबंधांची यादी करते, यंत्रणा मांडत नाही. शिवाय तिचे वर्ष १९३६ आहे, आणि प्रश्नात दिलेले वर्ष १९६९ आहे. म्हणून हा पर्याय दोन स्वतंत्र कारणांनी बाद होतो : व्याख्येचा आशय आणि तिचे वर्ष, दोन्ही जुळत नाहीत. व्याख्या विचारणाऱ्या प्रश्नांत उद्धृत वाक्यातील मध्यवर्ती संज्ञा आधी ओळखावी आणि मग ती संज्ञा ज्या शास्त्रज्ञाच्या मांडणीचा गाभा आहे त्याचे नाव निवडावे.

पारिस्थितिकी म्हणजे सजीव आणि त्यांच्या परिसराचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास, आणि या विषयाच्या व्याख्या काळानुसार बदलत गेल्या आहेत हे स्वतःच अभ्यासण्यासारखे आहे. एकोणिसाव्या शतकात हेकेल यांनी हा शब्द वापरात आणला तेव्हा त्याचा अर्थ सजीवाचा त्याच्या परिसराशी असलेल्या संबंधांचा अभ्यास एवढाच होता. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात टेलर यांच्यासारख्या व्याख्या संबंधांची व्याप्ती वाढवत गेल्या, तर अँड्रेवार्था व नंतर क्रेब्स यांच्यासारख्या व्याख्यांनी विषयाला मोजता येण्याजोग्या दोन प्रश्नांवर आणून बसवले — एखादी प्रजाती कोठे आढळते आणि किती संख्येने आढळते. विसाव्या शतकाच्या मध्यावर ओडम बंधूंनी तिसरी दिशा दिली : त्यांनी परिसंस्थेला — म्हणजे एका ठिकाणचे सर्व सजीव आणि त्यांचा निर्जीव परिसर मिळून बनणाऱ्या एककाला — विषयाचा गाभा बनवले आणि तिच्यातील ऊर्जेचा प्रवाह व पोषकद्रव्यांचे चक्र मोजण्यावर भर दिला. परिसंस्थेच्या अभ्यासाच्या मुख्य संकल्पना याच चौकटीतून येतात : उत्पादक, भक्षक व विघटक हे घटक; अन्नसाखळी व अन्नजाळे; पोषण-पातळी; ऊर्जेच्या हस्तांतरणातील घट, जी दहा टक्क्यांच्या नियमाने सांगितली जाते; प्राथमिक उत्पादकता; आणि अनुक्रमण, म्हणजे उघड्या जागेपासून परिपक्व समुदायापर्यंतचा प्रवास. ओडम यांच्या १९६९ च्या निबंधाचा विषय नेमका हाच होता — अनुक्रमणाच्या वाटचालीत परिसंस्थेची रचना व कार्य कशी बदलतात.

एमपीएससीच्या पर्यावरण विभागात 'व्याख्या आणि तिचा जनक' असा प्रश्न वारंवार येतो, आणि तो पाठांतराचा वाटला तरी त्याची तयारी पाठांतराने करू नये. अधिक उपयुक्त पद्धत अशी : प्रत्येक शास्त्रज्ञासमोर त्याची मध्यवर्ती कल्पना एका शब्दात लिहून ठेवावी — ओडम यांच्यासमोर 'परिसंस्था', अँड्रेवार्था व क्रेब्स यांच्यासमोर 'वितरण व विपुलता', टेलर यांच्यासमोर 'सर्व संबंध', आणि हेकेल यांच्यासमोर 'शब्दाची निर्मिती'. मग प्रश्नात उद्धृत केलेल्या वाक्यातील मध्यवर्ती शब्द शोधला की उत्तर आपोआप मिळते. या प्रश्नात तो शब्द 'परिसंस्था' आहे. दुसरा मुद्दा तारखांचा : परीक्षेत व्याख्येला जोडलेले वर्ष हे बहुधा त्या शास्त्रज्ञाच्या प्रसिद्ध कामाचे वर्ष असते, आणि इथे १९६९ हे ओडम यांच्या 'सायन्स'मधील निबंधाचे वर्ष आहे. उद्धृत वाक्य त्याच निबंधात त्याच शब्दांत छापले होते असे मात्र पडताळता आले नाही, म्हणून तसा दावा इथे केलेला नाही — व्याख्येचे श्रेय आणि वर्षाचा संदर्भ एवढेच सांगितले आहे. तिसरा मुद्दा : या पेपरातील पर्यावरण विभागाचे प्रश्न व्याख्या, करार, कार्यक्रम व प्रजाती अशा चार दिशांनी विखुरलेले आहेत, म्हणून तयारीही तशीच चार भागांत करावी.

• यूजीन पी. ओडम यांना परिसंस्था-पारिस्थितिकीचे जनक मानले जाते, आणि परिसंस्थेची रचना व तिच्या कार्याचा अभ्यास म्हणजे पारिस्थितिकी ही व्याख्या त्यांच्याच नावावर दिली जाते.
• यूजीन ओडम यांनी बंधू हॉवर्ड टी. ओडम यांच्यासोबत लिहिलेले 'फंडामेंटल्स ऑफ इकॉलॉजी' हे पुस्तक १९५३ मध्ये प्रथम प्रसिद्ध झाले आणि पुढील सुमारे दहा वर्षे या विषयातील ते एकमेव पाठ्यपुस्तक होते.
• ओडम यांचा १९६९ मधील 'सायन्स'मधील 'द स्ट्रॅटेजी ऑफ इकोसिस्टिम डेव्हलपमेंट' हा निबंध अनुक्रमणातून परिपक्वतेकडे जाताना परिसंस्थेची रचना व कार्य कशी बदलतात हे मांडतो; प्रश्नात दिलेले वर्ष याच निबंधाचे आहे.
• डब्ल्यू. पी. टेलर यांनी १९३६ मध्ये 'इकॉलॉजी' या नियतकालिकातील 'व्हॉट इज इकॉलॉजी अ‍ॅन्ड व्हॉट गुड इज इट ?' या निबंधात पारिस्थितिकीची व्याख्या सर्व सजीवांचे त्यांच्या सर्व परिसरांशी असलेले सर्व संबंध यांचे शास्त्र अशी केली.
• एच. जी. अँड्रेवार्था यांनी एल. सी. बर्च यांच्यासोबत १९५४ मध्ये 'द डिस्ट्रिब्युशन अ‍ॅन्ड अबंडन्स ऑफ अ‍ॅनिमल्स' लिहिले आणि घनता-निरपेक्ष घटकांवर भर दिला; चार्ल्स जे. क्रेब्स सजीवांचे वितरण व विपुलता ठरवणाऱ्या परस्परक्रियांवरून पारिस्थितिकीची व्याख्या करतात.

• एकाच विषयातील चार मोठी नावे पर्यायांत आली की अंदाजाने निवड करणे; प्रत्येकाची मध्यवर्ती कल्पना एका शब्दात लक्षात ठेवली की उद्धृत वाक्यातील शब्दावरून उत्तर आपोआप ठरते
• अँड्रेवार्था आणि क्रेब्स यांच्या व्याख्या एकमेकींत मिसळणे; दोघेही वितरण व विपुलता या मार्गाने जातात, पण त्यांपैकी कोणीही परिसंस्थेला एकक मानत नाही आणि म्हणून या प्रश्नात दोघेही चुकीचे ठरतात
• व्याख्येला जोडलेले वर्ष तपासायला विसरणे; टेलर यांची व्याख्या १९३६ ची आहे तर प्रश्नात दिलेले वर्ष १९६९ आहे, म्हणून वर्षानेच एक पर्याय बाद होतो
• उद्धृत वाक्य ओडम यांच्या १९६९ च्या निबंधात याच शब्दांत छापले होते असा दावा करणे; व्याख्येचे श्रेय त्यांचे आहे आणि १९६९ हे त्या निबंधाचे वर्ष आहे एवढेच पडताळता आले आहे

पारिस्थितिकीच्या व्याख्या एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — व्याख्या उद्धृत करून तिचा जनक विचारणे. दुसरा म्हणजे जोड्यांचा प्रश्न : शास्त्रज्ञ आणि त्याचे पुस्तक, किंवा शास्त्रज्ञ आणि त्याची संकल्पना जुळवा — ओडम व परिसंस्था, अँड्रेवार्था व घनता-निरपेक्ष घटक, हेकेल व शब्दाची निर्मिती. तिसरा म्हणजे संकल्पनेचा प्रश्न, जो व्याख्येपुढे जाऊन परिसंस्थेची रचना, ऊर्जेचा प्रवाह किंवा अनुक्रमण विचारतो. तिन्हींसाठी एकच पान पुरते — नाव, मध्यवर्ती कल्पना, प्रसिद्ध पुस्तक व वर्ष अशी चार खणांची यादी. या यादीत वर्ष लिहिताना ते व्याख्येचे आहे की पुस्तकाचे की निबंधाचे हे स्पष्ट लिहावे, कारण परीक्षेत नेमकी तीच गल्लत करून पर्याय बांधले जातात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'फंडामेंटल्स ऑफ इकॉलॉजी' या पुस्तकाचे लेखक कोण आणि परिसंस्थेला विषयाचा गाभा बनवण्यात त्यांचे योगदान काय ?

  • (a)चार्ल्स जे. क्रेब्स — वितरण व विपुलतेचा प्रयोगात्मक अभ्यास
  • (b)यूजीन पी. ओडम — परिसंस्था-पारिस्थितिकीची मांडणी
  • (c)एच. जी. अँड्रेवार्था — घनता-निरपेक्ष घटकांचा सिद्धांत
  • (d)डब्ल्यू. पी. टेलर — सर्व संबंधांची व्यापक व्याख्या

  उत्तर(b) यूजीन पी. ओडम — परिसंस्था-पारिस्थितिकीची मांडणी. बंधू हॉवर्ड टी. ओडम यांच्यासोबत लिहिलेले हे पुस्तक १९५३ मध्ये प्रथम प्रसिद्ध झाले आणि सुमारे दहा वर्षे या विषयातील ते एकमेव पाठ्यपुस्तक होते; त्याने संपूर्ण विषय ऊर्जेचा प्रवाह, पोषकद्रव्यांचे चक्र आणि परिसंस्थेची रचना व कार्य यांभोवती मांडला. क्रेब्स व अँड्रेवार्था वितरण व विपुलतेच्या मार्गाने जातात आणि टेलर यांची १९३६ ची व्याख्या सर्व संबंधांची आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अनुक्रमणाच्या वाटचालीत परिसंस्थेची रचना व कार्य कसे बदलतात हे मांडणारा 'द स्ट्रॅटेजी ऑफ इकोसिस्टिम डेव्हलपमेंट' हा निबंध कोणत्या वर्षी प्रसिद्ध झाला ?

  • (a)१९३६
  • (b)१९५३
  • (c)१९६९
  • (d)१९७२

  उत्तर(c) १९६९. यूजीन पी. ओडम यांचा हा निबंध त्या वर्षी 'सायन्स' या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला आणि तोच त्यांचा सर्वाधिक उद्धृत होणारा निबंध आहे. १९३६ हे टेलर यांच्या व्याख्येचे वर्ष आहे, १९५३ हे 'फंडामेंटल्स ऑफ इकॉलॉजी'च्या पहिल्या आवृत्तीचे, आणि १९७२ हे स्टॉकहोम परिषदेचे — म्हणजे पर्यावरणाच्या नोंदींत वर्ष कशाचे आहे हे स्पष्ट लिहून ठेवणे किती आवश्यक आहे हे यातून दिसते.