MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 33 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — जर्मनी. ग्रिन डॉट, जर्मनमध्ये 'डेअर ग्र्यूने पुंक्ट', हा कार्यक्रम जर्मनीत १९९० मध्ये 'डेअर ग्र्यूने पुंक्ट – ड्युआलेस सिस्टेम डॉइचलँड' या कंपनीने सुरू केला, आणि जर्मनीचा वेष्टन-कचऱ्याविषयीचा अध्यादेश अंमलात येण्याच्या थोडे आधीच तो आला. म्हणून कार्यक्रम ज्या देशात सुरू झाला तो जर्मनीच आहे. हा प्रत्यक्षात एका आर्थिक व्यवस्थेचे चिन्ह आहे : ज्या उत्पादकाच्या वेष्टनावर हे चिन्ह छापलेले असते त्याने ते वेष्टन गोळा करणे, वेगळे करणे व पुनर्चक्रित करणे यांच्या खर्चासाठी परवाना शुल्क भरलेले असते, आणि हे शुल्क वेष्टनाचा पदार्थ व त्याचे वजन यांवरून ठरते. पुढे हीच रचना युरोपभर उद्योगांनी वित्तपुरवठा केलेल्या पुनर्प्राप्ती यंत्रणांचे जाळे बनली. या कार्यक्रमाचे खरे महत्त्व असे की तो 'विस्तारित उत्पादक जबाबदारी' या तत्त्वाचे पहिले प्रत्यक्ष चालणारे उदाहरण आहे — म्हणजे ग्राहकाचा वापर संपल्यानंतर वस्तूची विल्हेवाट लावण्याचा खर्च नगरपालिकेने किंवा करदात्याने नव्हे तर उत्पादकानेच उचलावा हे तत्त्व. भारताच्या प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियमांत आणि इलेक्ट्रॉनिक कचरा नियमांत आज तेच तत्त्व वापरले जाते. आता प्रश्नविचाराबाबत एक गोष्ट स्पष्टपणे सांगायला हवी. पेपरातील प्रश्न ग्रिन डॉट म्हणजे 'औद्योगिक प्रदूषित पाण्याचा पुनर्वापर' असे सांगतो, आणि हा कार्यक्रम त्याविषयी मुळीच नाही; तो वेष्टन-कचऱ्याचा कार्यक्रम आहे, आणि ते चिन्ह एवढेच सांगते की उत्पादकाने परतवापर यंत्रणेत पैसे भरले आहेत — ते वेष्टन पुनर्चक्रित होऊ शकते असेही ते सांगत नाही. ही चूक पेपराची आहे आणि ती इथे जशीच्या तशी नोंदवली आहे, दुरुस्त केलेली नाही. मात्र कार्यक्रम कोणत्याही वर्णनाने घेतला तरी तो सुरू झाला जर्मनीतच, म्हणून प्रश्नविचारातील या चुकीमुळे उत्तर बदलत नाही.

• (1)फ्रांस — फ्रान्समध्ये ग्रिन डॉट कार्यक्रम सुरू झाला नाही. फ्रान्स या चिन्हाशी नंतर जोडला गेला, कारण जर्मन प्रारूपाच्या धर्तीवर युरोपातील अनेक देशांनी उद्योगांनी वित्तपुरवठा केलेल्या वेष्टन-पुनर्प्राप्ती यंत्रणा उभारल्या आणि त्यांतल्या अनेकांनी हेच चिन्ह परवान्याने वापरले. त्यामुळे फ्रेंच बाजारातील पुष्कळ वेष्टनांवर हे चिन्ह दिसते आणि 'हा फ्रान्सचा कार्यक्रम असावा' असा समज होतो. पण प्रश्न कार्यक्रम कोठे सुरू झाला हे विचारतो, कोठे वापरला जातो हे नाही, आणि सुरुवात १९९० मध्ये जर्मनीत झाली. एखादी योजना अनेक देशांत पसरली असेल तेव्हा 'सुरुवात', 'सर्वात मोठा वापर' आणि 'सध्याचे मुख्यालय' या तीन गोष्टी वेगळ्या ठेवाव्यात, कारण प्रश्न त्यांपैकी कोणतीही एक विचारू शकतो.
• (3)आयरलँड — आयर्लंडचा ग्रिन डॉट कार्यक्रमाच्या सुरुवातीशी संबंध नाही. आयर्लंड पर्यावरण धोरणाच्या संदर्भात भारतीय परीक्षार्थ्यांना वेगळ्याच कारणासाठी आठवतो : प्लास्टिकच्या पिशव्यांवर ग्राहक-पातळीवर कर लावणाऱ्या पहिल्या देशांपैकी तो एक होता आणि त्या करामुळे पिशव्यांचा वापर नाट्यमयरीत्या घटला. ते धोरण आणि वेष्टन-कचऱ्याची पुनर्प्राप्ती यंत्रणा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत — पहिली ग्राहकावर कर लावते तर दुसरी उत्पादकावर खर्च टाकते. 'हिरवा' या शब्दामुळे किंवा 'हरित बेट' अशा आयर्लंडच्या ओळखीमुळे हा पर्याय निवडला जाण्याची शक्यता आहे, पण नावातील रंग कार्यक्रमाच्या देशाबद्दल काहीही सांगत नाही; कार्यक्रमाचे मूळ नाव जर्मन आहे आणि तेच खरे संकेत देते.
• (4)नॉर्वे — नॉर्वेमध्ये हा कार्यक्रम सुरू झाला नाही. नॉर्वे कचरा व्यवस्थापनात दुसऱ्याच कारणासाठी प्रसिद्ध आहे — बाटल्या व डबे परत केल्यावर अनामत रक्कम परत मिळण्याची त्याची ठेव-परतावा यंत्रणा जगातील सर्वाधिक यशस्वी मानली जाते आणि तिथे नोंदणीकृत पेयबाटल्यांचा फार मोठा भाग परत गोळा होतो. ती यंत्रणा ग्राहकाला थेट आर्थिक प्रोत्साहन देते, तर ग्रिन डॉट उत्पादकाकडून शुल्क घेऊन संकलन-यंत्रणेला वित्तपुरवठा करते; दोन्ही विस्तारित उत्पादक जबाबदारीच्या कुटुंबातील असल्या तरी त्यांची रचना वेगळी आहे. उत्तर देताना 'कोणता देश कचऱ्याबाबत प्रगत आहे' असा अंदाज न बांधता 'हा विशिष्ट कार्यक्रम कोणी सुरू केला' हा नेमका प्रश्न विचारावा, आणि त्याचे उत्तर जर्मनी आहे.

विस्तारित उत्पादक जबाबदारी हे आधुनिक कचरा धोरणाचे मध्यवर्ती तत्त्व असून त्याचा अर्थ असा की वस्तूचे आयुष्य संपल्यानंतर तिच्या संकलनाचा व विल्हेवाटीचा खर्च उत्पादकाने उचलावा. पारंपरिक व्यवस्थेत हा खर्च नगरपालिकेवर म्हणजेच करदात्यावर पडत असे, आणि त्यामुळे उत्पादकाला वेष्टन कमी करण्याचे किंवा ते सहज पुनर्चक्रित होईल असे बनवण्याचे कोणतेही आर्थिक कारण उरत नसे. उत्पादकावर खर्च टाकल्याने ते कारण तयार होते. हे तत्त्व प्रत्यक्षात आणण्याचे तीन प्रमुख मार्ग आहेत. पहिला, उत्पादकांनी एकत्र येऊन संकलन-यंत्रणा उभारणे व तिला शुल्काद्वारे वित्तपुरवठा करणे — जर्मनीची ड्युआलेस सिस्टेम आणि तिचे ग्रिन डॉट चिन्ह हे याचे मूळ उदाहरण. दुसरा, ठेव-परतावा यंत्रणा, जिथे ग्राहक बाटली विकत घेताना जास्तीचे पैसे भरतो आणि बाटली परत केल्यावर ते परत मिळवतो. तिसरा, परतवापराचे प्रमाण कायद्याने ठरवून देणे आणि ते न गाठल्यास दंड करणे. भारताने हे तत्त्व प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियम आणि इलेक्ट्रॉनिक कचरा व्यवस्थापन नियम यांतून स्वीकारले असून त्यात उत्पादक, आयातदार व नाममुद्रा-मालक यांच्यावर संकलन व पुनर्चक्रीकरणाची लक्ष्ये टाकली आहेत. ग्रिन डॉटविषयी एक गैरसमज मुद्दाम दूर करावा : ते चिन्ह पुनर्चक्रीकरणाचे प्रमाणपत्र नाही आणि वेष्टन पुनर्चक्रित पदार्थापासून बनले आहे असेही ते सांगत नाही; ते फक्त उत्पादकाने शुल्क भरल्याची नोंद आहे, आणि पुनर्चक्रीकरणाच्या बाणांच्या त्रिकोणी चिन्हाशी त्याची वारंवार गल्लत होते.

एमपीएससीच्या पर्यावरण विभागात कचरा व्यवस्थापन हा विषय दोन अंगांनी येतो — आंतरराष्ट्रीय प्रारूपे आणि भारतातील नियम — आणि हा प्रश्न पहिल्या अंगातला आहे. अशा प्रश्नांची तयारी करताना प्रत्येक कार्यक्रमाची 'देश, वर्ष, कशाविषयी, कोणते तत्त्व' अशी चार खणांची नोंद पुरते. या प्रश्नाचे विशेष असे की त्याचा प्रश्नविचारच कार्यक्रमाचे चुकीचे वर्णन देतो : तो ग्रिन डॉटला औद्योगिक प्रदूषित पाण्याच्या पुनर्वापराचा कार्यक्रम म्हणतो, तर तो वेष्टन-कचऱ्याचा कार्यक्रम आहे. अशा वेळी उमेदवाराने काय करावे हा खरा प्रश्न आहे, आणि त्याचे उत्तर स्पष्ट आहे : प्रश्न शेवटी जे विचारतो — कोणत्या देशात सुरू झाला — त्याचे उत्तर चुकीच्या वर्णनानेही बदलत नाही, म्हणून पर्याय निवडता येतो. वर्णनाशी भांडत बसणे किंवा 'हे तर चुकीचे आहे म्हणून प्रश्नच सोडून द्यावा' असे ठरवणे या दोन्ही प्रतिक्रिया महाग पडतात. पेपरातील अशा चुका इथे दुरुस्त न करता जशाच्या तशा नोंदवल्या जातात, आणि वाचकाला खरी माहिती स्वतंत्रपणे सांगितली जाते — कारण परीक्षेत तेच कौशल्य लागते : छापलेला मजकूर काय म्हणतो हे वाचणे आणि वस्तुस्थिती काय आहे हे स्वतंत्रपणे माहीत असणे.

• ग्रिन डॉट म्हणजे जर्मनमधील 'डेअर ग्र्यूने पुंक्ट' हे चिन्ह जर्मनीत १९९० मध्ये 'डेअर ग्र्यूने पुंक्ट – ड्युआलेस सिस्टेम डॉइचलँड' या कंपनीने सुरू केले, आणि जर्मनीचा वेष्टन-कचऱ्याविषयीचा अध्यादेश अंमलात येण्याच्या थोडे आधी ते आले.
• हे चिन्ह ग्राहकोपयोगी वस्तूंच्या वेष्टनाची पुनर्प्राप्ती व पुनर्चक्रीकरण करणाऱ्या, उद्योगांनी वित्तपुरवठा केलेल्या युरोपीय जाळ्याचे आर्थिक चिन्ह असून उत्पादकाने परवाना शुल्क भरल्याची नोंद ते करते.
• ग्रिन डॉट हे वेष्टन पुनर्चक्रित होऊ शकते किंवा ते पुनर्चक्रित पदार्थापासून बनले आहे असे प्रमाणित करत नाही; बाणांच्या त्रिकोणी पुनर्चक्रीकरण चिन्हाशी त्याची वारंवार गल्लत होते, पण ती दोन पूर्णपणे वेगळी चिन्हे आहेत.
• विस्तारित उत्पादक जबाबदारी — म्हणजे वस्तूचे आयुष्य संपल्यानंतरचा खर्च नगरपालिकेने नव्हे तर उत्पादकाने उचलावा हे तत्त्व — प्रत्यक्ष चालणाऱ्या स्वरूपात राबवणारे हे पहिले प्रारूप मानले जाते.
• भारत हेच तत्त्व प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियम आणि इलेक्ट्रॉनिक कचरा व्यवस्थापन नियम यांतून राबवतो, ज्यांत उत्पादक, आयातदार व नाममुद्रा-मालक यांच्यावर संकलन व पुनर्चक्रीकरणाची जबाबदारी टाकलेली आहे.

• ग्रिन डॉट म्हणजे पाण्याच्या पुनर्वापराचा कार्यक्रम असे मानणे; पेपराच्या प्रश्नविचारात तसे छापले असले तरी प्रत्यक्षात तो वेष्टन-कचऱ्याच्या पुनर्प्राप्तीचा कार्यक्रम आहे
• ग्रिन डॉट चिन्ह म्हणजे ते वेष्टन पुनर्चक्रित होऊ शकते याचे प्रमाणपत्र समजणे; ते फक्त उत्पादकाने शुल्क भरल्याची नोंद असते, आणि बाणांच्या त्रिकोणी पुनर्चक्रीकरण चिन्हाहून ते वेगळे आहे
• कार्यक्रम जिथे सुरू झाला आणि जिथे तो वापरला जातो या दोन गोष्टींची गल्लत करणे; ग्रिन डॉट युरोपातील अनेक देशांत परवान्याने वापरला जातो पण त्याची सुरुवात जर्मनीत झाली
• पर्यावरणाबाबत प्रगत असलेला कोणताही देश दिसला की तोच उत्तर असावा असा अंदाज बांधणे; नॉर्वेची ठेव-परतावा यंत्रणा आणि आयर्लंडचा प्लास्टिक पिशवी कर हे दोन्ही खरे आहेत पण ते या प्रश्नाचे उत्तर नाहीत

कचरा व्यवस्थापनावरचे प्रश्न एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — एखादा कार्यक्रम किंवा चिन्ह देऊन तो कोणत्या देशाचा हे विचारणे. दुसरा म्हणजे संकल्पनेचा प्रश्न : विस्तारित उत्पादक जबाबदारी म्हणजे काय, किंवा चक्राकार अर्थव्यवस्था कशी काम करते. तिसरा म्हणजे भारतीय नियमांचा प्रश्न : प्लास्टिक कचरा नियमांत कोणावर जबाबदारी आहे, किंवा इलेक्ट्रॉनिक कचऱ्याची संकलन-लक्ष्ये कोणाला लागू आहेत. तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक कार्यक्रमाची 'देश, वर्ष, विषय, तत्त्व' अशी नोंद, आणि भारतीय नियमांची स्वतंत्र यादी. या प्रश्नाने आणखी एक कौशल्य शिकवले आहे आणि ते नोंदवण्यासारखे आहे : प्रश्नविचारातील वर्णन चुकीचे असले तरी प्रश्न शेवटी जे विचारतो त्याचे उत्तर बदलत नसेल तर पर्याय निवडावा, आणि खरी वस्तुस्थिती स्वतःच्या नोंदीत वेगळी लिहून ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जर्मनीत १९९० मध्ये सुरू झालेला ग्रिन डॉट म्हणजेच 'डेअर ग्र्यूने पुंक्ट' हा कार्यक्रम प्रामुख्याने कशाशी संबंधित आहे ?

  • (a)औद्योगिक सांडपाण्याचे शुद्धीकरण
  • (b)वेष्टन-कचऱ्याचे संकलन व पुनर्चक्रीकरण
  • (c)हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन-व्यापार
  • (d)सेंद्रिय शेतीचे प्रमाणीकरण

  उत्तर(b) वेष्टन-कचऱ्याचे संकलन व पुनर्चक्रीकरण. ज्या उत्पादकाच्या वेष्टनावर हे चिन्ह असते त्याने ते वेष्टन गोळा करणे, वेगळे करणे व पुनर्चक्रित करणे यांच्या खर्चासाठी परवाना शुल्क भरलेले असते; हे शुल्क पदार्थ व वजन यांवरून ठरते. हा कार्यक्रम विस्तारित उत्पादक जबाबदारीचे पहिले प्रत्यक्ष चालणारे प्रारूप मानला जातो आणि त्याचा पाण्याच्या शुद्धीकरणाशी संबंध नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वस्तूचे आयुष्य संपल्यानंतर तिच्या संकलनाचा व विल्हेवाटीचा खर्च नगरपालिकेने नव्हे तर उत्पादकाने उचलावा या तत्त्वाला काय म्हणतात ?

  • (a)प्रदूषक भरपाई तत्त्व
  • (b)पूर्वसूचित संमती तत्त्व
  • (c)विस्तारित उत्पादक जबाबदारी
  • (d)सावधगिरीचे तत्त्व

  उत्तर(c) विस्तारित उत्पादक जबाबदारी. जर्मनीची ड्युआलेस सिस्टेम व तिचे ग्रिन डॉट चिन्ह हे या तत्त्वाचे मूळ प्रारूप असून भारताने ते प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन नियम आणि इलेक्ट्रॉनिक कचरा व्यवस्थापन नियम यांतून स्वीकारले आहे. पूर्वसूचित संमती हे बेसेल व रॉटरडॅम करारांचे साधन आहे, आणि सावधगिरीचे तत्त्व वैज्ञानिक अनिश्चिततेच्या स्थितीत खबरदारी घेण्याविषयी आहे.