MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 31 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — (a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (iii). स्तंभ - II मधील चार वर्ग — विरळ/क्वचित, धोकादायक असलेल्या, लुप्त/नष्ट होणाऱ्या आणि संवेदनशील — हे इंग्रजीतील Rare, Endangered, Extinct आणि Vulnerable या वर्गांची मराठी रूपे आहेत, आणि या प्रश्नातील चारही उदाहरणे एनसीईआरटीच्या इयत्ता दहावीच्या भूगोल पाठ्यपुस्तकातील 'वने व वन्यजीव संसाधने' या धड्यातील याद्यांमधून नावानिशी घेतलेली आहेत. ते पुस्तक स्वतः सांगते की हे वर्गीकरण ते आययूसीएनला अनुसरून करत आहे. त्यातील व्याख्या अशा : धोक्यात असलेली म्हणजे नष्ट होण्याच्या मार्गावर असलेली प्रजाती, जी घटवणारे घटक तसेच चालू राहिले तर टिकणे कठीण; आणि त्याची उदाहरणे काळवीट, मगर, भारतीय रानगाढव, भारतीय गेंडा, सिंहपुच्छ माकड व संगाई अशी दिली आहेत — म्हणून (a) भारतीय गेंड्याला (ii) मिळते. संवेदनशील म्हणजे जिची संख्या अशा पातळीवर घसरली आहे की नजीकच्या भविष्यात ती धोक्यात असलेल्या वर्गात जाईल; तिची उदाहरणे निळी मेंढी, आशियाई हत्ती व गंगेतील डॉल्फिन — म्हणून (b) आशियातील हत्तीला (iv) मिळते. विरळ म्हणजे जिची संख्या लहान आहे आणि प्रतिकूल घटक कायम राहिल्यास ती संवेदनशील किंवा धोक्यात असलेल्या वर्गात जाऊ शकते; तिची उदाहरणे हिमालयातील तपकिरी अस्वल, रानम्हैस, वाळवंटातील कोल्हा व धनेश — म्हणून (c) वाळवंटातील कोल्ह्याला (i) मिळते. लुप्त म्हणजे जी ज्या भागांत आढळण्याची शक्यता होती तिथे शोध घेऊनही सापडली नाही; या वर्गाची पुस्तकाने फक्त दोनच उदाहरणे दिली आहेत — आशियाई चित्ता आणि गुलाबी डोक्याचे बदक, आणि पुस्तक त्या पक्ष्याचे नाव नेमके याच पेपराप्रमाणे लिहिते — म्हणून (d) ला (iii) मिळते. यातून पर्याय (2) मध्ये छापलेली ओळ पूर्ण होते. इथे एक महत्त्वाची सावधगिरी : आजची आययूसीएन रेड लिस्ट या दोन मोठ्या सस्तन प्राण्यांबाबत नेमके उलटे सांगते, आणि तिचे वाचन पर्याय (3) मध्ये जसेच्या तसे छापलेले आहे. हा प्रश्न पाठ्यपुस्तकाच्या यादीवर सोडवायचा आहे, रेड लिस्टवर नाही, आणि तेच या प्रश्नाचे खरे शिक्षण आहे.

• (1)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (iii), (d) - (i) — ही ओळ भारतीय गेंडा–धोकादायक असलेल्या आणि आशियातील हत्ती–संवेदनशील या दोन्ही जोड्या बरोबर ठेवते आणि शेवटच्या दोन आपसात बदलते : वाळवंटातील कोल्ह्याला लुप्त आणि गुलाबी डोक्याच्या बदकाला विरळ. पाठ्यपुस्तकाच्या यादीवर दोन्ही चुकीच्या आहेत, आणि दुसरी चूक विशेष लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. गुलाबी डोक्याचे बदक हे लुप्त वर्गाच्या फक्त दोन उदाहरणांपैकी एक आहे — दुसरे आशियाई चित्ता — आणि भारतात शोध घेऊनही न सापडलेल्या पक्ष्याचे तेच ठरलेले उदाहरण आहे. वाळवंटातील कोल्हा तर आजही आढळतो आणि पुस्तकाने त्याला विरळ वर्गात ठेवले आहे. दोन जोड्या तपासून उरलेल्या दोन न तपासणाऱ्या उमेदवारासाठी ही ओळ बांधलेली आहे; जोड्यांच्या प्रश्नात चारही खण तपासले नाहीत तर ओळ स्वीकारता येत नाही.
• (3)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (i), (d) - (iii) — ही ओळ भारतीय गेंड्याला संवेदनशील आणि आशियातील हत्तीला धोकादायक असलेल्या वर्गात टाकून दोन सस्तन प्राण्यांचे वर्ग आपसात बदलते, आणि वाळवंटातील कोल्हा व गुलाबी डोक्याचे बदक जिथल्या तिथे ठेवते. या प्रश्नातील सर्वात बोधप्रद गोष्ट हीच अदलाबदल आहे, कारण ती नेमकी आययूसीएन रेड लिस्टची नोंद आहे : रेड लिस्ट भारतीय गेंड्याला २०१८ पासून संवेदनशील म्हणजे Vulnerable या वर्गात ठेवते आणि आशियाई हत्तीला १९८६ पासून धोक्यात असलेल्या म्हणजे Endangered या वर्गात. म्हणजे ज्या उमेदवाराने फक्त रेड लिस्ट वाचली आहे तो पूर्ण आत्मविश्वासाने ही ओळ निवडतो. आयोगाची किल्ली मात्र पाठ्यपुस्तकाच्या यादीवर आहे आणि तिच्यानुसार गेंडा धोक्यात असलेल्या वर्गात व हत्ती संवेदनशील वर्गात येतो. दोन्ही याद्या स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवाव्यात : पाठ्यपुस्तकाची यादी असे प्रश्न सोडवण्यासाठी आणि रेड लिस्ट चालू घडामोडींसाठी.
• (4)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv) — ही ओळ भारतीय गेंड्याला विरळ, आशियातील हत्तीला लुप्त, वाळवंटातील कोल्ह्याला धोकादायक असलेल्या आणि गुलाबी डोक्याच्या बदकाला संवेदनशील असे वर्ग देते, म्हणजे चारही जोड्या चुकतात आणि त्यांतल्या दोन तर अशक्यच आहेत. आशियाई हत्ती कोणत्याही मोजमापाने लुप्त नाही — भारतीय उपखंड व आग्नेय आशियात तो हजारोंच्या संख्येने जंगलात आहे — आणि 'ज्या भागांत आढळण्याची शक्यता होती तिथे शोध घेऊनही सापडली नाही' अशी लुप्ततेची व्याख्या अजूनही मोजल्या जाणाऱ्या प्राण्याला लावता येत नाही. तसेच गुलाबी डोक्याचे बदक संवेदनशील वर्गात ठेवणे म्हणजे तो पक्षी अजून टिकून आहे असे मानणे. या ओळीची उपयुक्तता एवढीच की ती वर्गांची शिडी उलटी लावली तर काय होते हे दाखवते : विरळ, संवेदनशील, धोक्यात असलेली आणि लुप्त ही शिडी संख्येच्या उतरत्या क्रमाने चढत जाते, आणि तिच्यातील कोणतीही पायरी अदलाबदल केली की उत्तर कोसळते.

प्रजातींचे संवर्धन-स्थितीनुसार वर्गीकरण केले जाते, कारण संरक्षणासाठी उपलब्ध असलेले मर्यादित प्रयत्न नेमके कुठे लावायचे हे ठरवावे लागते. एनसीईआरटीच्या इयत्ता दहावीच्या भूगोल पाठ्यपुस्तकातील 'वने व वन्यजीव संसाधने' हा धडा सहा वर्ग मांडतो आणि हे वर्गीकरण आपण आययूसीएनला अनुसरून करत आहोत असे स्पष्टपणे सांगतो. सामान्य प्रजाती म्हणजे ज्यांची संख्या टिकून राहण्यासाठी पुरेशी मानली जाते — गुरे, साग, पाइन, उंदीरवर्गीय प्राणी. धोक्यात असलेल्या प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत आणि प्रतिकूल घटक चालू राहिल्यास त्या टिकणार नाहीत : काळवीट, मगर, भारतीय रानगाढव, भारतीय गेंडा, सिंहपुच्छ माकड, संगाई. संवेदनशील प्रजातींची संख्या अशा पातळीवर घसरली आहे की नजीकच्या भविष्यात त्या धोक्यात असलेल्या वर्गात जातील : निळी मेंढी, आशियाई हत्ती, गंगेतील डॉल्फिन. विरळ प्रजातींची संख्या लहान आहे आणि प्रतिकूल घटक कायम राहिल्यास त्या संवेदनशील किंवा धोक्यात असलेल्या वर्गात जाऊ शकतात : हिमालयातील तपकिरी अस्वल, रानम्हैस, वाळवंटातील कोल्हा, धनेश. प्रदेशनिष्ठ प्रजाती नैसर्गिक किंवा भौगोलिक अडथळ्यांनी वेगळ्या पडलेल्या ठराविक भागापुरत्याच मर्यादित असतात : अंदमानी तलवार, निकोबारी कबूतर, अंदमानी रानडुक्कर, मिथुन. आणि लुप्त प्रजाती म्हणजे ज्या ज्या भागांत आढळण्याची शक्यता होती तिथे शोध घेऊनही सापडल्या नाहीत : आशियाई चित्ता, ज्याला भारतात १९५२ मध्ये लुप्त घोषित करण्यात आले, आणि गुलाबी डोक्याचे बदक. आययूसीएनची स्वतःची रेड लिस्ट मात्र यापेक्षा अधिक बारीक शिडी वापरते — Least Concern, Near Threatened, Vulnerable, Endangered, Critically Endangered, Extinct in the Wild आणि Extinct — आणि नव्या मूल्यमापनांनुसार ती वेळोवेळी सुधारली जाते.

संवर्धन-स्थिती हा एमपीएससीचा आवडता विषय आहे, कारण तो व्याख्या म्हणून, उदाहरण म्हणून किंवा दोघांची जोडी म्हणून अशा तीन प्रकारे विचारता येतो; हा प्रश्न तिसरा प्रकार वापरतो. या प्रश्नाचा अभ्यास करण्यासारखे कारण असे की त्याचे उत्तर एका विशिष्ट स्रोतातून येते — शालेय पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणांच्या याद्यांतून, आजच्या आययूसीएन रेड लिस्टमधून नाही. हे दोन अधिकारी वाळवंटातील कोल्हा व गुलाबी डोक्याचे बदक यांबाबत सहमत आहेत, पण दोन मोठ्या सस्तन प्राण्यांबाबत ते नेमके उलट सांगतात, आणि रेड लिस्टचे वाचन पर्याय (3) मध्ये जसेच्या तसे छापलेले आहे. म्हणून तयारीचा नियम असा : दोन्ही याद्या स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवाव्यात. आणखी एक इशारा नोंदवण्यासारखा आहे : ज्या पाठ्यपुस्तकातून हा प्रश्न काढला गेला त्या पुस्तकाच्या नंतरच्या, अभ्यासक्रम-सुसूत्रीकरणानंतरच्या आवृत्तीतून हा वर्गीकरणाचा चौकोनच वगळण्यात आला आहे, म्हणून नव्या छपाईत तो सापडणार नाही. मराठी स्तंभाबाबत एक स्वतंत्र सावधगिरी : इथे वर्गांची मराठी रूपे सैल आहेत. 'धोकादायक असलेल्या' हा शब्दप्रयोग इंग्रजीतील Endangered साठी वापरला आहे, पण मराठीत 'धोकादायक' म्हणजे इतरांना धोका पोहोचवणारे असा अर्थ अधिक रूढ आहे; इथे अभिप्रेत अर्थ 'धोक्यात असलेल्या' असा आहे. तसेच Vulnerable साठी 'संवेदनशील' आणि Extinct साठी 'लुप्त/नष्ट होणाऱ्या' अशी रूपे आली आहेत. ही छापील रूपे तशीच वाचावीत आणि त्यांच्यामागची शिडी — विरळ, संवेदनशील, धोक्यात असलेली, लुप्त — मनात पक्की ठेवावी.

• एनसीईआरटीच्या इयत्ता दहावीच्या भूगोल पाठ्यपुस्तकातील 'वने व वन्यजीव संसाधने' या धड्यात भारतीय गेंड्याची गणना धोक्यात असलेल्या प्रजातींत केली आहे, आणि त्याच यादीत काळवीट, मगर, भारतीय रानगाढव, सिंहपुच्छ माकड व मणिपूरचा संगाई येतात.
• त्याच पुस्तकात आशियाई हत्ती संवेदनशील म्हणजे Vulnerable वर्गात असून निळी मेंढी व गंगेतील डॉल्फिन त्याच्या सोबत आहेत; संवेदनशील म्हणजे सध्याचा कल कायम राहिल्यास नजीकच्या भविष्यात धोक्यात जाणारी प्रजाती.
• वाळवंटातील कोल्हा त्या पुस्तकात विरळ वर्गात असून हिमालयातील तपकिरी अस्वल, रानम्हैस व धनेश त्याच्या सोबत आहेत; विरळ म्हणजे लहान संख्या असलेली आणि प्रतिकूल घटक टिकल्यास संवेदनशील किंवा धोक्यात जाऊ शकणारी प्रजाती.
• लुप्त वर्गाची पुस्तकाने फक्त दोन उदाहरणे दिली आहेत — आशियाई चित्ता, ज्याला भारतात १९५२ मध्ये लुप्त घोषित करण्यात आले, आणि गुलाबी डोक्याचे बदक, ज्याचे नाव पुस्तक नेमके याच पेपराप्रमाणे लिहिते.
• आययूसीएन रेड लिस्ट मात्र याच्या उलट सांगते : ती आशियाई हत्तीला १९८६ पासून Endangered या वर्गात ठेवते आणि भारतीय गेंड्याला २०१८ पासून Vulnerable या वर्गात, आणि हेच वाचन या प्रश्नातील पर्याय (3) मध्ये छापलेले आहे.

• प्रश्न शालेय पाठ्यपुस्तकाच्या यादीवर सेट केलेला असताना आजच्या आययूसीएन रेड लिस्टवरून उत्तर देणे; भारतीय गेंडा व आशियाई हत्ती यांबाबत दोन्ही अधिकारी नेमके उलट सांगतात आणि रेड लिस्टचे वाचन एका चुकीच्या पर्यायात जसेच्या तसे छापलेले आहे
• विरळ आणि संवेदनशील यांची गल्लत करणे — विरळ म्हणजे मुळातच लहान संख्या असलेली प्रजाती, तर संवेदनशील म्हणजे घसरत जाऊन धोक्यात जाण्याच्या मार्गावर असलेली
• संवर्धन-स्थिती हा कायदेशीर दर्जा आहे असे समजणे; वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, १९७२ मधील अनुसूची आणि आययूसीएनचे वर्ग या दोन वेगळ्या प्रणाली आहेत आणि प्रश्न त्यांपैकी कोणतीही विचारू शकतो
• मराठी स्तंभातील 'धोकादायक असलेल्या' हा वर्ग म्हणजे माणसाला धोका पोहोचवणारे प्राणी असा अर्थ लावणे; इथे तो इंग्रजीतील Endangered म्हणजे धोक्यात असलेल्या प्रजातींसाठी वापरला आहे
• ज्या दोन जोड्यांची खात्री आहे तेवढ्याच तपासून उरलेल्या दोन उलट्या असलेली ओळ स्वीकारणे; या प्रश्नातील एक चुकीचा पर्याय नेमका त्याच पद्धतीने बांधलेला आहे

संवर्धन-स्थिती एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येते. पहिला म्हणजे हाच — प्रजाती आणि तिचा वर्ग जुळवा. दुसरा म्हणजे व्याख्येचा प्रश्न : विरळ आणि संवेदनशील यांत काय फरक, किंवा लुप्त म्हणजे नेमके काय. तिसरा म्हणजे चालू घडामोडींचा प्रश्न : अमुक प्रजातीचा दर्जा नुकताच बदलला का, किंवा भारतात चित्ता पुन्हा आणण्याचा कार्यक्रम कोणता. या तिन्हींसाठी दोन स्वतंत्र नोंदी ठेवाव्यात — शालेय पाठ्यपुस्तकातील वर्ग व त्यांच्या उदाहरणांच्या याद्या, कारण जोड्यांचे प्रश्न बहुधा तिथूनच येतात; आणि आययूसीएन रेड लिस्टचे वर्ग व ठळक भारतीय प्रजातींचा सध्याचा दर्जा, कारण चालू घडामोडींचे प्रश्न तिथून येतात. दोन्ही याद्या जिथे एकमेकींशी जुळत नाहीत ती नावे वेगळी लिहून ठेवावीत — या प्रश्नात नेमकी तीच नावे निर्णायक ठरली आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शालेय भूगोल पाठ्यपुस्तकातील वर्गीकरणानुसार 'ज्या प्रजाती त्या आढळण्याची शक्यता असलेल्या भागांत शोध घेऊनही सापडत नाहीत' अशा वर्गाचे उदाहरण पुढीलपैकी कोणते ?

  • (a)भारतीय गेंडा
  • (b)आशियाई हत्ती
  • (c)वाळवंटातील कोल्हा
  • (d)गुलाबी डोक्याचे बदक

  उत्तर(d) गुलाबी डोक्याचे बदक. लुप्त वर्गाची त्या पुस्तकाने फक्त दोनच उदाहरणे दिली आहेत — आशियाई चित्ता, ज्याला भारतात १९५२ मध्ये लुप्त घोषित करण्यात आले, आणि गुलाबी डोक्याचे बदक. त्याच यादीत भारतीय गेंडा धोक्यात असलेल्या वर्गात, आशियाई हत्ती संवेदनशील वर्गात आणि वाळवंटातील कोल्हा विरळ वर्गात ठेवला आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आययूसीएन रेड लिस्टनुसार आशियाई हत्ती आणि भारतीय गेंडा यांचे वर्ग अनुक्रमे कोणते आहेत ?

  • (a)Vulnerable आणि Endangered
  • (b)Endangered आणि Vulnerable
  • (c)दोन्ही Endangered
  • (d)दोन्ही Vulnerable

  उत्तर(b) Endangered आणि Vulnerable. रेड लिस्ट आशियाई हत्तीला १९८६ पासून Endangered या वर्गात आणि भारतीय गेंड्याला २०१८ पासून Vulnerable या वर्गात ठेवते. शालेय पाठ्यपुस्तकातील यादी मात्र याच्या नेमकी उलट आहे — तिथे गेंडा धोक्यात असलेल्या वर्गात आणि हत्ती संवेदनशील वर्गात आहे — आणि एमपीएससीच्या या प्रश्नाची किल्ली पाठ्यपुस्तकाच्या यादीला अनुसरते, म्हणून प्रश्न कोणत्या स्रोतावर सेट झाला आहे हे आधी ठरवावे लागते.