MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 29 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — (a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (ii). उजव्या स्तंभातील चारांपैकी तीन धबधबे कर्नाटकात आहेत आणि एक मध्य प्रदेशात, म्हणून पहिली कृती हीच की तो एकटा वेगळा काढावा. (iv) कपिलधारा हाच तो वेगळा घटक : अमरकंटक इथल्या नर्मदा कुंडातून उगम पावलेली नर्मदा पहिल्यांदा जिथे खाली कोसळते तो हाच धबधबा, आणि तो कोणत्याही दक्षिणी नदीचा नाही. म्हणून (b) नर्मदेला (iv) मिळते, आणि ही एकच जोडी लावताच चारांतल्या दोन ओळी एकदम बाद होतात. उरलेल्या तीन कर्नाटकी धबधब्यांपैकी (a) शरावती नदी शिवमोग्गा जिल्ह्यात (iii) जोग धबधबा तयार करते; तिथे पाणी सुमारे २५३ मीटर खाली कोसळते आणि राजा, राणी, रोअरर व रॉकेट अशा चार धारांत विभागले जाते. (c) कावेरी नदी मंड्या जिल्ह्यात (i) शिवनसमुद्र धबधबा तयार करते — पेपरात तो 'शिबसमुद्रम' असा छापला आहे — जिथे सुमारे ९१ मीटरचा उभा कोसळ गगन चुक्की व भर चुक्की अशा दोन शाखांत होतो; याच ठिकाणी १९०२ मध्ये कोलार सुवर्णक्षेत्राला वीज पुरवण्यासाठी जलविद्युत केंद्र उभारले गेले, ज्याची आखणी के. शेषाद्री अय्यर व एम. विश्वेश्वरय्या यांनी केली होती. (d) घटप्रभा ही कृष्णेची उपनदी बेळगाव जिल्ह्यात (ii) गोकाक धबधबा तयार करते. यातून (a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (ii) ही मांडणी पूर्ण होते, म्हणजे पर्याय (3). लक्षात ठेवण्यासारखी पद्धत अशी : चार जोड्यांच्या प्रश्नात जो घटक उरलेल्या तिघांपेक्षा वेगळ्या प्रदेशाचा आहे तो आधी शोधावा, कारण त्याची जोडी सर्वात कमी संदिग्ध असते आणि ती एकटीच अर्ध्या ओळी बाद करते. पेपरातील नावांची छपाई काही ठिकाणी अनियमित आहे — 'शरावती' आणि 'शिबसमुद्रम' अशी रूपे छापली आहेत — पण त्याने जोडी बदलत नाही, म्हणून त्यावर वेळ घालवू नये.

• (1)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — ही ओळ चारही जोड्या चुकवते आणि तिची सर्वात मोठी चूक नर्मदेच्या खणात आहे : ती नर्मदेला शिवनसमुद्र धबधबा देते, तर शिवनसमुद्र कर्नाटकातील मंड्या जिल्ह्यात कावेरीवर आहे आणि नर्मदा मध्य भारतातून पश्चिमेकडे वाहणारी नदी आहे. तिचा पहिला कोसळ अमरकंटकजवळ कपिलधारा इथे होतो. शिवाय ही ओळ कावेरीला कपिलधारा देते — म्हणजे दोन नद्यांची ठिकाणे आपसात बदलते — आणि शरावतीला गोकाक व घटप्रभेला जोग देते, ज्यामुळे कर्नाटकातील तिन्ही जोड्याही फिरून चुकतात. या प्रश्नात वेगळ्या प्रदेशातील घटक शोधण्याची सवय किती कामाची आहे हे या ओळीवरून स्पष्ट होते : फक्त 'कपिलधारा नर्मदेवर आहे' एवढे एक ज्ञान वापरले तरी ही ओळ एका क्षणात बाद होते.
• (2)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — ही ओळ दोन्ही याद्या छापलेल्या क्रमाने जशाच्या तशा जोडते — पहिल्या नदीला पहिला धबधबा, दुसरीला दुसरा, आणि असेच पुढे. त्यामुळे शरावतीला शिवनसमुद्र, नर्मदेला गोकाक, कावेरीला जोग आणि घटप्रभेला कपिलधारा मिळते; चारही जोड्या चुकीच्या आहेत. जोड्यांच्या प्रत्येक प्रश्नात अशी ओळ मुद्दाम ठेवली जाते, कारण दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्यामुळे नजरेला त्या आधीच जुळलेल्या भासतात. इथे तर चूक अधिकच ढोबळ आहे : ही ओळ नर्मदेला कर्नाटकातील गोकाक आणि घटप्रभेला मध्य प्रदेशातील कपिलधारा देते, म्हणजे दोन नद्या देशाच्या दोन वेगळ्या भागांत उचलून टाकते. समोरासमोर छापलेल्या ओळी ही निव्वळ मांडणी आहे आणि वाचक स्वतः जोडी लावेपर्यंत कोणतीही जोडी अस्तित्वात नसते.
• (4)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii) — ही ओळ शरावतीला कपिलधारा देते आणि नर्मदेला शिवनसमुद्र — म्हणजे नेमक्या त्याच दोन नद्यांची अदलाबदल करते ज्यांच्यात प्रदेशाचा फरक सर्वात मोठा आहे. शरावती ही कर्नाटकातील पश्चिम घाटातून अरबी समुद्राकडे वाहणारी नदी असून तिचा जोग हा धबधबा शिवमोग्गा जिल्ह्यात आहे; कपिलधारा हा नर्मदेचा पहिला कोसळ मध्य प्रदेशातील अनुपपूर जिल्ह्यात अमरकंटकजवळ आहे. उरलेल्या दोन जोड्याही चुकतात : कावेरीला गोकाक आणि घटप्रभेला जोग. या ओळीचे आमिष असे की ती दक्षिणेतील नावांचा गठ्ठा एकत्रच ठेवते आणि फक्त त्यांचा क्रम फिरवते, त्यामुळे 'ही सगळी कर्नाटकातलीच आहेत' एवढ्या ढोबळ आठवणीवर काम करणाऱ्या उमेदवाराला ती चुकीची वाटत नाही. नदी आणि तिचा धबधबा या जोडीत नदीचे खोरे कोणते हा प्रश्न आधी विचारावा.

धबधबा तयार होण्यासाठी नदीच्या मार्गात उंचीचा अचानक बदल लागतो, आणि भारतात असा बदल मुख्यतः तीन ठिकाणी मिळतो. पहिले, पश्चिम घाटाची कडा : पठारावरून वाहणाऱ्या नद्या घाटाच्या उभ्या कड्यावरून कोकण किंवा किनारपट्टीच्या मैदानात कोसळतात, आणि जोग, दूधसागर, कुंचिकल यांसारखे धबधबे इथेच तयार होतात. दुसरे, दख्खनच्या पठाराची अंतर्गत पायरी : कठीण व मऊ खडकांच्या थरांच्या सीमेवर नदी पायरीसारखा कोसळ तयार करते, आणि शिवनसमुद्र व गोकाक हे याचे उदाहरण. तिसरे, मध्य भारतातील पठारांची कडा, जिथे नर्मदेसारखी नदी उगमानंतर लगेच खाली उतरते — कपिलधारा हे तिचे उदाहरण, आणि पुढे धुआँधार हा त्याच नदीचा दुसरा प्रसिद्ध कोसळ. भारताच्या दृष्टीने धबधब्यांचे व्यावहारिक महत्त्व जलविद्युतीत आहे : पडणाऱ्या पाण्याची स्थितिज ऊर्जा वीज निर्मितीसाठी वापरता येते आणि भारतातील पहिल्या मोठ्या जलविद्युत प्रयत्नांपैकी एक शिवनसमुद्र इथे १९०२ मध्ये उभा राहिला. धबधबे कालांतराने मागे सरकतात हेही लक्षात ठेवावे — कोसळणारे पाणी खालचा मऊ खडक खणून काढते, वरचा कठीण थर लोंबकळत राहतो आणि तुटतो, आणि अशा प्रकारे धबधब्याची कड नदीच्या उगमाकडे सरकत जाते.

एमपीएससीच्या भूगोल विभागात नदी आणि तिच्यावरचा धबधबा ही जोडी नियमित येते, आणि तिची तयारी नद्यांच्या खोऱ्यांच्या नकाशासोबतच करावी. या प्रश्नाचा खरा धडा पद्धतीचा आहे : चार जोड्यांच्या प्रश्नात जर तीन घटक एका प्रदेशातील आणि एक वेगळ्या प्रदेशातील असेल, तर वेगळा घटक आधी लावावा. इथे कपिलधारा हा तो घटक आहे आणि तो एकटाच दोन ओळी बाद करतो. दुसरे, या पेपरातील तेरा जोड्यांच्या प्रश्नांप्रमाणे इथेही दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत आणि छापलेल्या क्रमाने सरळ जोडणारी ओळ पर्यायांतच ठेवलेली आहे — म्हणजे मांडणीवर विश्वास ठेवणाऱ्याला थेट चुकीचे उत्तर उपलब्ध करून दिले आहे. तिसरे, नावांच्या छपाईबाबत : पेपरात 'शरावती' आणि 'शिबसमुद्रम' अशी रूपे आली आहेत, आणि अशा प्रकारच्या स्पेलिंगवर वेळ घालवणे हा शुद्ध तोटा असतो — जोडी नावाच्या अक्षरांवर नव्हे तर नदी व ठिकाण यांच्या भूगोलावर ठरते. चौथे आणि उपयुक्त : शिवनसमुद्रचे जलविद्युत केंद्र हा भूगोल, इतिहास व विज्ञान या तिन्ही विभागांना जोडणारा मुद्दा असल्याने तो स्वतंत्रपणे नोंदवून ठेवावा.

• जोग धबधबा कर्नाटकातील शिवमोग्गा जिल्ह्यात शरावती नदीवर असून तिथे पाणी सुमारे २५३ मीटर खाली कोसळते आणि राजा, राणी, रोअरर व रॉकेट अशा चार धारांत विभागले जाते.
• शिवनसमुद्र धबधबा कर्नाटकातील मंड्या जिल्ह्यात कावेरी नदीवर असून तिथला उभा कोसळ सुमारे ९१ मीटरचा आहे आणि तो गगन चुक्की व भर चुक्की अशा दोन शाखांत विभागलेला आहे.
• शिवनसमुद्र इथले जलविद्युत केंद्र १९०२ मध्ये उभारले गेले; के. शेषाद्री अय्यर व एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या आखणीतून ते कोलार सुवर्णक्षेत्राला वीज पुरवण्यासाठी बांधले गेले आणि पुढे त्याची वीज बंगळूर व म्हैसूरलाही मिळाली.
• गोकाक धबधबा कर्नाटकातील बेळगाव जिल्ह्यात घटप्रभा नदीवर आहे आणि घटप्रभा ही कृष्णा नदीची उपनदी आहे.
• कपिलधारा हा नर्मदेचा उगमानंतरचा पहिला कोसळ असून तो मध्य प्रदेशातील अनुपपूर जिल्ह्यात अमरकंटक इथल्या नर्मदा कुंडाच्या खाली, सुमारे १,०४८ मीटर उंचीवर आहे.

• दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत म्हणून त्यांची जोडी वाचणे; या प्रश्नात छापलेल्या क्रमाने सरळ जोडणारी ओळ पर्यायांतच ठेवलेली आहे आणि ती पूर्णपणे चुकीची आहे
• यादीतले तीन धबधबे कर्नाटकातले आहेत म्हणून चौथाही दक्षिणेतलाच असावा असे गृहीत धरणे; कपिलधारा मध्य प्रदेशातील अमरकंटकजवळ नर्मदेवर आहे
• भारतातील सर्वात उंच धबधबा कोणता याबाबत एखाद्या पुस्तकातला क्रमांक पक्का समजणे; उंची मोजण्याच्या पद्धती व संदर्भ वेगवेगळे असल्याने क्रमांक बदलतात, म्हणून उत्तरात क्रमांकाऐवजी नदी व राज्य सांगावे
• पेपरातील नावाच्या स्पेलिंगवर अडकून वेळ घालवणे — इथे 'शरावती' व 'शिबसमुद्रम' अशी रूपे छापली आहेत — तर जोडी नावाच्या अक्षरांवर नव्हे तर नदीच्या खोऱ्यावर ठरते

धबधबे एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — नदी आणि तिच्यावरचा धबधबा जुळवा, किंवा धबधबा आणि त्याचे राज्य जुळवा. दुसरा म्हणजे एका ओळीचा प्रश्न : अमुक धबधबा कोणत्या नदीवर आहे, किंवा अमुक धबधब्याजवळ कोणता प्रकल्प आहे. तिसरा म्हणजे उपयोजित प्रश्न, जो जलविद्युत, पर्यटन किंवा पर्यावरणीय परिणामांशी जोडलेला असतो — उदाहरणार्थ शिवनसमुद्र हे भारतातील सुरुवातीच्या जलविद्युत केंद्रांपैकी एक असणे. तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक प्रसिद्ध धबधब्याची 'नदी, राज्य, जिल्हा, अंदाजे उंची, विशेष नोंद' अशी एका ओळीची नोंद. उंचीचे नेमके आकडे व क्रमांक पाठ करण्यापेक्षा नदी व राज्य पक्के करावे, कारण प्रश्न बहुधा तेच विचारतात आणि उंचीचे आकडे संदर्भाप्रमाणे बदलतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अमरकंटक इथल्या उगमानंतर नर्मदा नदी पहिल्यांदा जिथे खाली कोसळते तो धबधबा कोणता आणि तो कोणत्या राज्यात आहे ?

  • (a)जोग — कर्नाटक
  • (b)गोकाक — कर्नाटक
  • (c)कपिलधारा — मध्य प्रदेश
  • (d)शिवनसमुद्र — कर्नाटक

  उत्तर(c) कपिलधारा — मध्य प्रदेश. अमरकंटक इथल्या नर्मदा कुंडातून उगम पावलेली नर्मदा अनुपपूर जिल्ह्यात कपिलधारा इथे पहिल्यांदा खाली कोसळते. जोग धबधबा शिवमोग्गा जिल्ह्यात शरावतीवर आहे, गोकाक बेळगाव जिल्ह्यात घटप्रभेवर आणि शिवनसमुद्र मंड्या जिल्ह्यात कावेरीवर — म्हणजे उरलेले तिन्ही कर्नाटकातले आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोलार सुवर्णक्षेत्राला वीज पुरवण्यासाठी १९०२ मध्ये उभारले गेलेले जलविद्युत केंद्र कोणत्या धबधब्याजवळ आहे ?

  • (a)जोग धबधबा
  • (b)शिवनसमुद्र धबधबा
  • (c)कपिलधारा धबधबा
  • (d)गोकाक धबधबा

  उत्तर(b) शिवनसमुद्र धबधबा. कर्नाटकातील मंड्या जिल्ह्यात कावेरीवरील या धबधब्याजवळ १९०२ मध्ये जलविद्युत केंद्र उभारले गेले; के. शेषाद्री अय्यर व एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या आखणीतून ते कोलार सुवर्णक्षेत्रासाठी बांधले गेले आणि पुढे त्याची वीज बंगळूर व म्हैसूरलाही मिळाली. जोग शरावतीवर, गोकाक घटप्रभेवर आणि कपिलधारा नर्मदेवर आहे.