MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 28 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — किर्लोस्कर. किर्लोस्कर ब्रदर्सची स्थापना १८८८ मध्ये लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांनी आपले भागीदार रामुअण्णा यांच्यासोबत केली, आणि कंपनीची पहिली यशस्वी उत्पादने शेतीचीच अवजारे होती : आधी चारा कापण्याचे यंत्र आणि नंतर लोखंडी नांगर. भारतातील पहिला आधुनिक लोखंडी नांगर तयार करण्याचे श्रेय याच कंपनीला दिले जाते, आणि त्या नांगराची कथा उद्योगाच्या इतिहासात प्रसिद्ध आहे — जवळपास दोन वर्षे तो विकलाच गेला नाही, कारण तोवर फक्त लाकडी अवजारे वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांना तो स्वीकारायला वेळ लागला. १९१० मध्ये किर्लोस्कर बंधूंनी आपला कारखाना औंध या संस्थानातील सुमारे बत्तीस एकरांच्या ओसाड माळरानावर हलवला; तिथे रस्ता नव्हता, वीज नव्हती आणि सांडपाण्याची व्यवस्थाही नव्हती. त्या कारखान्याभोवती त्यांनी वसवलेले गावच पुढे किर्लोस्करवाडी म्हणून ओळखले गेले आणि ते आजच्या महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यात असून पश्चिम भारतातील सर्वात आधीच्या औद्योगिक वसाहतींपैकी एक मानले जाते. पुढे हा उद्योगसमूह अवजारांपासून पंप, झडपा, डिझेल इंजिने, कॉम्प्रेसर, यंत्रे आणि विद्युत उपकरणे यांच्यापर्यंत विस्तारला, आणि किर्लोस्कर ब्रदर्स ही आज भारतातील पंप व झडपांची सर्वात मोठी उत्पादक कंपनी असून सिंचन, पाणीपुरवठा, वीजनिर्मिती आणि तेल व वायू प्रकल्पांना पुरवठा करते. छापलेल्या चार नावांपैकी हेच एकमेव नाव असे आहे ज्याचा व्यवसाय शेतीच्या अवजारांपासून सुरू झाला आणि जे आजही शेतीशी जोडलेले आहे — म्हणून तेच उत्तर ठरते. मराठी स्तंभात चारही नावे कोणत्याही उपपदाशिवाय सरळ छापली आहेत, तर इंग्रजी स्तंभात प्रत्येक पर्यायाआधी 'The' छापले आहे; अर्थावर त्याचा परिणाम होत नाही, पण छपाईचा हा फरक नोंदवण्यासारखा आहे.

• (1)रेनबॅक्सी — रॅनबॅक्सी ही औषधनिर्मिती करणारी कंपनी होती, अभियांत्रिकी कंपनी नव्हे. तिची भारतात नोंदणी १९६१ मध्ये झाली आणि तिचे नावच तिच्या संस्थापकांच्या — रणबीर सिंग आणि गुरबक्ष सिंग यांच्या — नावांतून तयार झाले आहे. तिचे मुख्यालय हरियाणातील गुडगावला होते आणि ती जेनेरिक औषधे बनवणाऱ्या भारतातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांपैकी एक झाली. जपानच्या दाइची सांक्यो कंपनीने २००८ मध्ये तिच्यातील नियंत्रक भागभांडवल विकत घेतले आणि २०१४ मध्ये सन फार्माने संपूर्ण कंपनीच समभागांच्या मोबदल्यात ताब्यात घेतली, त्यानंतर तिचे स्वतंत्र अस्तित्व संपले. शेतीच्या अवजारांशी तिचा कधीही संबंध नव्हता; ओळखीचे मोठे भारतीय नाव एवढ्याच कारणाने ती इथे पर्याय म्हणून ठेवली आहे.
• (2)पायोनियर — पायोनियर हे शेतीची अवजारे बनवणारे भारतीय नाव नाही. शेतीशी सर्वात जवळ जाणारे त्या नावाचे उद्योग म्हणजे पायोनियर हाय-ब्रेड इंटरनॅशनल, जी १९२६ मध्ये अमेरिकेतील आयोवा राज्यातील डे मॉइन इथे शेतीविषयक नियतकालिकाचे संपादक हेन्री ए. वॉलेस यांनी स्थापन केली; ती संकरित बियाणे तयार करून विकते — मका, सोयाबीन, ज्वारी, सूर्यफूल, कॅनोला, तांदूळ, गहू व अल्फाल्फा. १९९९ मध्ये ती ड्यूपाँटकडे गेली आणि आता ती कोर्टेव्हा या कंपनीचा भाग आहे. बियाणे आणि अवजारे हे दोन वेगळे उद्योग आहेत : बियाणे कंपनी नांगर, पंप किंवा यंत्रे बनवत नाही. शेतीशी संबंधित असलेले कोणतेही नाव अवजारांचेच असेल असे गृहीत धरणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्यासाठी हा पर्याय ठेवला आहे.
• (3)बजाज — बजाज हा वाहन उद्योग आहे, अवजारांचा नव्हे. बजाज ऑटोची स्थापना २९ नोव्हेंबर १९४५ रोजी झाली, तिचे मुख्यालय महाराष्ट्रातील पुणे इथे आहे आणि ती मोटारसायकली, स्कूटर व ऑटोरिक्षा बनवते; त्याशिवाय कमी किमतीच्या मोटारी आणि विजेवरील स्कूटरही तिने बनवल्या आहेत. सुरुवातीला ती दुचाकी व तीनचाकी वाहने आयात करून विकत असे आणि १९५९ मध्ये तिला उत्पादनाचे परवाने मिळाले. व्यापक बजाज उद्योगसमूहाची स्थापना उद्योगपती व गांधीजींचे अनुयायी जमनालाल बजाज यांनी केली. चारांतला हा सर्वात मोहक चुकीचा पर्याय आहे, कारण किर्लोस्करप्रमाणे बजाजही महाराष्ट्रातील जुना, पुण्याशी जोडलेला अभियांत्रिकी समूह आहे — पण त्याची यंत्रे रस्त्यावर धावतात, शेतात नाही.

भारतातील अभियांत्रिकी उद्योगाची सुरुवात मोठ्या पोलाद प्रकल्पांतून नव्हे तर लहान अवजारे बनवणाऱ्या कारखान्यांतून झाली, आणि त्यांतले अनेक शेतीच्या गरजेतून उभे राहिले. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस भारतीय शेती जवळपास पूर्णपणे लाकडी अवजारांवर चालत होती; लोखंडी नांगर, चारा कापण्याचे यंत्र, पाणी उपसण्याचे पंप आणि नंतर डिझेल इंजिन ही अवजारे शेतीची उत्पादकता वाढवणारी पहिली यांत्रिक पावले ठरली. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने हा इतिहास विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण किर्लोस्कर, गरवारे, वालचंद आणि पुढे बजाज व टेल्को यांसारख्या उद्योगांनी पुणे–सांगली–कोल्हापूर या पट्ट्यात अभियांत्रिकीचा पाया घातला. औद्योगिक वसाहतीची कल्पना — कारखान्याभोवती कामगारांसाठी घरे, शाळा, दवाखाना व बाजार वसवणे — भारतात जमशेदपूरने प्रसिद्ध केली, पण किर्लोस्करवाडी हे तिचे पश्चिम भारतातील आधीचे उदाहरण आहे. उद्योगांच्या स्थाननिश्चितीच्या दृष्टीने पाहिले तर अशा कारखान्यांची जागा बाजाराने ठरवली : शेतकरी जिथे आहेत त्याच्या जवळ अवजारे बनवणे स्वस्त पडते, कारण अवजारे जड असतात आणि त्यांची दुरुस्ती व सुटे भाग सतत लागतात. आजही पंप, ट्रॅक्टर व शेतीयंत्रे बनवणारे बहुतेक भारतीय कारखाने कृषिप्रधान पट्ट्यांतच आहेत.

एमपीएससीच्या पेपरात उद्योग आणि त्यांची उत्पादने हा विषय दोन कारणांनी येतो — एक, आर्थिक भूगोलाचा भाग म्हणून, आणि दोन, महाराष्ट्राच्या औद्योगिक इतिहासाचा भाग म्हणून. इथला प्रश्न एका ओळीचा असला तरी त्याची तयारी सोपी नाही, कारण चारही नावे ओळखीची आहेत आणि फरक फक्त 'कोणता उद्योग काय बनवतो' या एका मुद्द्यावर आहे. म्हणून तयारीची पद्धत नावांची यादी पाठ करण्याची नसून प्रत्येक मोठ्या भारतीय उद्योगसमूहासमोर 'मुख्य व्यवसाय, स्थापना वर्ष, संस्थापक, मुख्यालय' अशा चार खणांची एक ओळ लिहिण्याची असावी. किर्लोस्कर हे नाव महाराष्ट्राच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचे आहे : ते फक्त एका कंपनीचे नाव नाही, तर किर्लोस्करवाडी या औद्योगिक गावाचे, आणि मराठी नियतकालिकांच्या इतिहासाशीही जोडलेले आहे. या प्रश्नाचा दुसरा भाग सावधगिरीचा : पेपरातील इंग्रजी प्रश्नविचारात व्याकरणाची चूक आहे आणि मराठी प्रश्नविचार त्या तुलनेत नीट आहे, पण दोन्ही स्तंभांतले चारही पर्याय एकच आहेत आणि उत्तरही एकच. भाषेतल्या अशा फरकांमुळे उत्तर बदलत नाही; उत्तर बदलते ते फक्त तथ्यामुळे.

• किर्लोस्कर ब्रदर्सची स्थापना १८८८ मध्ये लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांनी भागीदार रामुअण्णा यांच्यासोबत केली; चारा कापण्याचे यंत्र आणि लोखंडी नांगर ही तिची पहिली यशस्वी उत्पादने होती आणि भारतातील पहिल्या आधुनिक लोखंडी नांगराचे श्रेय तिलाच दिले जाते.
• १९१० मध्ये ही कंपनी औंध संस्थानातील सुमारे बत्तीस एकरांच्या ओसाड जागेवर हलवली गेली आणि तिथे उभे राहिलेले कारखाना-गाव म्हणजे किर्लोस्करवाडी, जे आजच्या महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यात आहे.
• किर्लोस्कर ब्रदर्स आज औद्योगिक, पेट्रोरसायन, कृषी व घरगुती वापराचे पंप, झडपा आणि जलविद्युत टर्बाइन बनवते आणि ती भारतातील पंप व झडपांची सर्वात मोठी उत्पादक कंपनी आहे.
• रॅनबॅक्सी लॅबोरेटरीज ही औषधनिर्मिती कंपनी असून तिची नोंदणी १९६१ मध्ये झाली; तिचे नाव संस्थापक रणबीर सिंग व गुरबक्ष सिंग यांच्या नावांतून आले. दाइची सांक्योने २००८ मध्ये तिच्यातील नियंत्रक भाग घेतला आणि सन फार्माने २०१४ मध्ये संपूर्ण कंपनी ताब्यात घेतली.
• बजाज ऑटोची स्थापना २९ नोव्हेंबर १९४५ रोजी झाली, तिचे मुख्यालय पुणे इथे असून ती मोटारसायकली, स्कूटर व ऑटोरिक्षा बनवते; व्यापक बजाज उद्योगसमूहाची स्थापना उद्योगपती जमनालाल बजाज यांनी केली.

• ओळखीचे मोठे भारतीय नाव दिसले की ते विचारलेल्या उद्योगातलेच असावे असे गृहीत धरणे; रॅनबॅक्सी औषधांची, बजाज वाहनांची आणि पायोनियर बियाण्यांची कंपनी आहे
• शेतीशी संबंधित कोणतेही नाव म्हणजे शेतीची अवजारे बनवणारे नाव असे समजणे; बियाणे कंपनी आणि अवजार कंपनी हे दोन पूर्णपणे वेगळे उद्योग आहेत
• किर्लोस्कर हे नाव फक्त पंप किंवा इंजिनांशी जोडणे आणि कंपनीची सुरुवात शेतीच्या अवजारांपासून झाली हा मूळ मुद्दा विसरणे — प्रश्न नेमका त्याच सुरुवातीवर उभा आहे
• किर्लोस्करवाडी हे गाव कोणत्या जिल्ह्यात आहे याबाबत गोंधळ करणे; ते आजच्या सांगली जिल्ह्यात असून पूर्वी औंध संस्थानाच्या हद्दीत होते

उद्योग व त्यांची उत्पादने हा विषय एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतो. पहिला म्हणजे हाच — चार कंपन्यांची नावे देऊन अमुक वस्तू कोण बनवते असे विचारणे. दुसरा म्हणजे जोड्यांचा प्रश्न : उद्योग आणि त्याचे उत्पादन, किंवा उद्योग आणि त्याचे मुख्यालय जुळवा. तिसरा म्हणजे महाराष्ट्रापुरता ऐतिहासिक प्रश्न : अमुक कारखाना कोणी सुरू केला, किंवा अमुक औद्योगिक गाव कोणत्या जिल्ह्यात आहे. तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक मोठ्या समूहाची 'मुख्य व्यवसाय, स्थापना वर्ष, संस्थापक, मुख्यालय' अशी एका ओळीची नोंद, आणि महाराष्ट्रातील उद्योगांची स्वतंत्र, अधिक तपशीलवार यादी. या यादीत उद्योगाची सुरुवात कशापासून झाली हेही नोंदवावे, कारण अनेक कंपन्या आज ज्या वस्तूसाठी ओळखल्या जातात ती त्यांची पहिली वस्तू नसते — किर्लोस्करचे उदाहरण नेमके तसेच आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आजच्या सांगली जिल्ह्यात असलेले किर्लोस्करवाडी हे कारखाना-गाव किर्लोस्कर बंधूंनी कोणत्या वर्षी वसवायला सुरुवात केली ?

  • (a)१८८८
  • (b)१९१०
  • (c)१९४५
  • (d)१९६१

  उत्तर(b) १९१०. त्या वर्षी किर्लोस्कर बंधूंनी आपला कारखाना औंध संस्थानातील सुमारे बत्तीस एकरांच्या ओसाड माळरानावर हलवला आणि त्याभोवती वसलेले गाव किर्लोस्करवाडी म्हणून ओळखले गेले; ते आज सांगली जिल्ह्यात आहे. १८८८ हे कंपनीच्या स्थापनेचे वर्ष आहे, १९४५ मध्ये बजाज ऑटोची स्थापना झाली आणि १९६१ मध्ये रॅनबॅक्सीची नोंदणी झाली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पुढीलपैकी कंपनी आणि तिचा मुख्य व्यवसाय यांची कोणती जोडी बरोबर आहे ?

  • (a)रॅनबॅक्सी — शेतीची अवजारे
  • (b)बजाज ऑटो — संकरित बियाणे
  • (c)किर्लोस्कर ब्रदर्स — पंप व झडपा
  • (d)पायोनियर हाय-ब्रेड — दुचाकी वाहने

  उत्तर(c) किर्लोस्कर ब्रदर्स — पंप व झडपा. १८८८ मध्ये शेतीच्या अवजारांपासून सुरू झालेली ही कंपनी आज भारतातील पंप व झडपांची सर्वात मोठी उत्पादक आहे. रॅनबॅक्सी ही औषधनिर्मिती कंपनी होती, बजाज ऑटो मोटारसायकली, स्कूटर व ऑटोरिक्षा बनवते, आणि पायोनियर हाय-ब्रेड ही संकरित बियाणे तयार करणारी अमेरिकन कंपनी आहे.