MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 27 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — (c), (a), (d), (b), (e). लोकसंख्या घनता म्हणजे लोकसंख्या भागिले क्षेत्रफळ, आणि जनगणना २०११ नुसार या पाच जिल्ह्यांची घनता प्रतिचौरस किलोमीटर अशी आहे : पुणे ६०३, कोल्हापूर ५०४, नागपूर ४७०, जळगाव ३६० आणि सोलापूर २९०. 'उतरता क्रम' म्हणजे सर्वाधिक घनतेपासून सुरुवात, म्हणून क्रम पुणे, कोल्हापूर, नागपूर, जळगाव, सोलापूर असा होतो — म्हणजे (c), मग (a), मग (d), मग (b) आणि शेवटी (e), आणि ती ओळ पर्याय (4) मध्ये छापली आहे. या प्रश्नाचा अवघडपणा भागाकारात नाही; तो या वस्तुस्थितीत आहे की घनता लोकसंख्येच्या क्रमाने चालत नाही. सोलापूरची लोकसंख्या ४३.१८ लाख आहे, म्हणजे कोल्हापूरच्या ३८.७६ लाखांहून आणि जळगावच्या ४२.३० लाखांहून जास्त — तरीही या यादीत सोलापूर शेवटी येते, कारण त्याचे क्षेत्रफळ १४,८९५ चौरस किलोमीटर असून ते कोल्हापूरच्या ७,६८५ चौरस किलोमीटरच्या जवळपास दुप्पट आहे. याच कारणाने उलट बाजूने कोल्हापूर पाचांतले लोकसंख्येने सर्वात लहान असूनही घनतेने दुसऱ्या क्रमांकावर येते. पुणे मात्र दोन्ही आघाड्यांवर पुढे आहे — ९४.२९ लाख लोकसंख्या आणि पाचांतली सर्वाधिक घनता. जो उमेदवार 'कोणता जिल्हा जास्त मोठा' या आठवणीवरून क्रम लावतो त्याचा क्रम वेगळा आणि चुकीचा येतो, आणि चुकीच्या ओळी नेमक्या त्याच आठवणीतून बांधलेल्या आहेत. पाचही आकडे आठवत नसतील तरी दोन कसोट्या प्रश्न निकाली काढतात : पुण्याने सुरुवात होणारी ओळ एकच आहे, आणि सोलापूरने शेवट होणारी ओळही एकच आहे — आणि त्या दोन्ही एकच ओळ आहेत. संदर्भासाठी महाराष्ट्राची स्वतःची घनता २०११ मध्ये ३६५ प्रतिचौरस किलोमीटर होती, म्हणजे पुणे, कोल्हापूर व नागपूर राज्याच्या सरासरीच्या वर आहेत, जळगाव तिच्या किंचित खाली आहे आणि सोलापूर बरेच खाली.

• (1)(b), (e), (d), (a), (c) — ही ओळ जळगावने सुरू होते आणि पुण्याने शेवट करते, म्हणजे खऱ्या क्रमाच्या जवळपास उलटी आहे. उतरता क्रम मागितला असताना पहिल्या जागी पाचांतला सर्वाधिक घनतेचा जिल्हा हवा, आणि तो पुणे आहे — ६०३ प्रतिचौरस किलोमीटर, यादीतल्या सर्वात कमी घनतेच्या सोलापूरच्या दुपटीहून अधिक. जळगावची घनता ३६० आहे, म्हणजे ती महाराष्ट्राच्या ३६५ या सरासरीच्याही किंचित खाली आहे आणि पाचांत ती चौथ्या क्रमांकावर येते. ही ओळ दुसऱ्या जागी सोलापूर ठेवते, तर सोलापूर पाचांत सर्वात कमी घनतेचा जिल्हा आहे. क्रमाच्या प्रश्नात दिशा ठरवून टोकाचा घटक तपासणे ही पहिली कृती असावी : पुणे पहिल्या जागी नसणारी कोणतीही ओळ उरलेले चार घटक न वाचताच बाद होते.
• (2)(a), (c), (d), (b), (e) — हा जवळचा चुकीचा पर्याय आहे आणि बरोबर ओळीपासून तो नेमक्या एका अदलाबदलीने वेगळा आहे : पहिल्या दोन जागी तो कोल्हापूर आणि पुणे असा क्रम लावतो, तर बरोबर क्रम पुणे आणि मग कोल्हापूर असा आहे. शेवटच्या तीन जागा — नागपूर, जळगाव, सोलापूर — त्याने बरोबर ठेवल्या आहेत, आणि नेमके तेच त्याला धोकादायक बनवते : शेवटपासून तपासणाऱ्या उमेदवाराला तीन जागा जुळलेल्या दिसतात आणि तो ओळ स्वीकारतो. प्रत्यक्षात पुण्याची घनता ६०३ असून कोल्हापूरच्या ५०४ पेक्षा जवळपास शंभराने अधिक आहे; पुणे जिल्ह्यात ९४.२९ लाख लोक राहतात तर कोल्हापुरात ३८.७६ लाख. दोन ओळी बहुतांश जागांवर सहमत असतील तेव्हा त्या ज्या एका जागी भिन्न आहेत तीच जागा प्रश्न ठरवते, आणि वेळ नेमका तिथेच खर्च करावा.
• (3)(c), (d), (a), (e), (b) — ही ओळ पुण्याने बरोबर सुरुवात करते आणि पुढच्या चारही जागा चुकवते : ती दुसऱ्या जागी नागपूर ठेवते, तिसऱ्या जागी कोल्हापूर, चौथ्या जागी सोलापूर आणि शेवटी जळगाव. प्रत्यक्षात कोल्हापूरची घनता ५०४ असून ती नागपूरच्या ४७० पेक्षा जास्त आहे, म्हणून दुसरी जागा कोल्हापूरची; आणि सोलापूरची घनता २९० असून ती जळगावच्या ३६० पेक्षा कमी आहे, म्हणून शेवटची जागा सोलापूरची. या ओळीचे आमिष तिची पहिली जागा आहे — पुणे सर्वात दाट आहे हे बहुतेकांना ठाऊक असते आणि तेवढे जुळल्यावर उमेदवार पुढे तपासत नाही. शिवाय ती सोलापूरला जळगावच्या वर ठेवते, जी लोकसंख्येच्या आठवणीवरून केलेली नेमकी चूक आहे : सोलापूरची लोकसंख्या जळगावपेक्षा जास्त आहे, पण त्याचे क्षेत्रफळही खूप मोठे असल्याने घनता कमी येते.

लोकसंख्या घनता हा लोकसंख्येच्या वाटणीचे मोजमाप करणारा सर्वात सोपा निर्देशांक असून जनगणना जी घनता प्रसिद्ध करते ती अंकगणितीय घनता आहे — एकूण लोकसंख्या भागिले एकूण क्षेत्रफळ, प्रतिचौरस किलोमीटर. या मोजमापाची एक मर्यादा लगेच लक्षात येते : ती जमिनीचा दर्जा विचारात घेत नाही. म्हणून भूगोलात आणखी दोन घनता वापरल्या जातात. शरीरक्रियात्मक घनता म्हणजे एकूण लोकसंख्या भागिले लागवडीयोग्य जमीन, आणि कृषी घनता म्हणजे शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या भागिले लागवडीयोग्य जमीन; दोन्ही अंकगणितीय घनतेपेक्षा जास्त येतात आणि जमिनीवरील खरा ताण अधिक चांगला दाखवतात. जिल्हा पातळीवर घनतेचा आकडा तीन गोष्टींनी ठरतो — शेतीची उत्पादकता व पाण्याची उपलब्धता, नागरीकरणाचे प्रमाण, आणि जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ. यांतले तिसरे कारण विद्यार्थी सर्वात जास्त विसरतात : मोठ्या क्षेत्रफळाचा जिल्हा भरपूर लोकसंख्या असूनही कमी घनतेचा ठरतो, कारण भागाकारातील छेद मोठा असतो. महाराष्ट्रात हा फरक टोकाचा आहे — मुंबई उपनगर व मुंबई शहर हे राज्यातील सर्वाधिक घनतेचे जिल्हे आहेत, कारण तिथे लोकसंख्या मोठी आणि क्षेत्रफळ अत्यल्प आहे, तर विदर्भ व मराठवाड्यातील मोठ्या क्षेत्रफळाचे जिल्हे यादीच्या तळाशी येतात. २०११ मध्ये महाराष्ट्राची लोकसंख्या ११.२४ कोटी आणि घनता ३६५ प्रतिचौरस किलोमीटर होती, तर भारताची घनता ३८२ होती.

एमपीएससीच्या पेपरात महाराष्ट्राची जनगणनाविषयक आकडेवारी हा हमखास येणारा विषय आहे आणि तो चार अंगांनी विचारला जातो — लोकसंख्या, घनता, लिंगगुणोत्तर आणि साक्षरता — बहुधा 'सर्वाधिक', 'सर्वात कमी' किंवा 'क्रम लावा' अशा रूपात. या प्रश्नाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो पाच जिल्हे देतो आणि उतरता क्रम मागतो, म्हणजे अंदाजाने गुण मिळण्याची शक्यता जवळपास संपते. तयारीची पद्धत ठरलेली आहे : प्रत्येक निर्देशांकासाठी वरचे तीन आणि खालचे तीन जिल्हे पाठ करावेत, राज्याची सरासरी लक्षात ठेवावी, आणि मग कोणताही जिल्हा त्या सरासरीच्या वर आहे की खाली एवढेच ठरवून बहुतेक क्रम बांधता येतात. इथे राज्याची घनता ३६५ आहे हे लक्षात ठेवले की पुणे, कोल्हापूर व नागपूर वर आणि जळगाव व सोलापूर खाली अशी फोड लगेच होते, आणि पाचांपैकी तीनच्या क्रमावर लक्ष केंद्रित करता येते. दुसरे, हा या पेपरातील दुसरा पाच-घटकी क्रमाचा प्रश्न आहे — चार प्रश्न आधी भूशास्त्रीय कल्पांचा तसाच प्रश्न आला आहे — आणि दोन्हींत सोडवण्याची पद्धत एकच : आधी दिशा ठरवा, मग टोकाचा घटक तपासा. तिसरे, इथला प्रश्नविचार 'उतरता क्रम' असा आहे आणि पेपराने चढत्या क्रमाची ओळही पर्यायांत ठेवली आहे, म्हणून दिशादर्शक शब्द वाचून अधोरेखित करणे ही पहिली कृती असावी.

• जनगणना २०११ नुसार या पाच जिल्ह्यांची लोकसंख्या घनता प्रतिचौरस किलोमीटर अशी आहे : पुणे ६०३, कोल्हापूर ५०४, नागपूर ४७०, जळगाव ३६० आणि सोलापूर २९० — म्हणजे उतरता क्रम पुणे, कोल्हापूर, नागपूर, जळगाव, सोलापूर असा होतो.
• घनता लोकसंख्येच्या आकाराने ठरत नाही : सोलापूरची लोकसंख्या ४३.१८ लाख असून कोल्हापूरच्या ३८.७६ लाखांहून जास्त आहे, तरीही सोलापूर पाचांत सर्वात विरळ आहे कारण त्याचे १४,८९५ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ कोल्हापूरच्या ७,६८५ च्या जवळपास दुप्पट आहे.
• पुणे जिल्हा दोन्ही आघाड्यांवर पुढे आहे — २०११ मध्ये ९४.२९ लाख लोकसंख्या आणि पाचांतली सर्वाधिक घनता; नागपूरची लोकसंख्या ४६.५४ लाख होती आणि जळगावची ४२.३० लाख, जळगावचे क्षेत्रफळ ११,७६५ चौरस किलोमीटर आहे.
• २०११ मध्ये महाराष्ट्राची लोकसंख्या ११.२४ कोटी आणि घनता ३६५ प्रतिचौरस किलोमीटर होती, तर भारताची घनता ३८२ होती; म्हणून पुणे, कोल्हापूर व नागपूर राज्य सरासरीच्या वर, जळगाव किंचित खाली आणि सोलापूर बरेच खाली येते.
• जनगणना जी घनता प्रसिद्ध करते ती अंकगणितीय घनता म्हणजे एकूण लोकसंख्या भागिले एकूण क्षेत्रफळ; शरीरक्रियात्मक घनता लागवडीयोग्य जमिनीने आणि कृषी घनता शेतीवर अवलंबून लोकसंख्येने भागून काढली जाते आणि दोन्ही अंकगणितीय घनतेपेक्षा जास्त येतात.

• घनता विचारली असताना जिल्ह्यांचा क्रम लोकसंख्येवरून लावणे; सोलापूरची लोकसंख्या कोल्हापूरहून जास्त असूनही त्याचे क्षेत्रफळ जवळपास दुप्पट असल्याने त्याची घनता पाचांत सर्वात कमी आहे
• प्रश्नविचारातील दिशा चुकीची वाचणे — 'उतरता क्रम' म्हणजे सर्वाधिक आधी, आणि या पेपराने चढत्या क्रमाच्या जवळ जाणारी ओळही पर्यायांत ठेवली आहे
• जिल्ह्याच्या जागी राज्याचा किंवा देशाचा घनतेचा आकडा सांगणे; महाराष्ट्राची ३६५ आणि भारताची ३८२ ही सरासरी असून कोणत्याही एका जिल्ह्याने तिच्याशी जुळावे असे नाही
• मोठे शहर असलेला जिल्हा आपोआप त्या भागातील सर्वाधिक दाट असतो असे गृहीत धरणे; जिल्ह्याचा ग्रामीण भाग एवढा मोठा असू शकतो की तो सरासरी खाली खेचतो

जनगणनेची आकडेवारी एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येते. पहिला म्हणजे हाच क्रमाचा प्रश्न — काही जिल्हे किंवा राज्ये देऊन एखाद्या निर्देशांकानुसार चढता किंवा उतरता क्रम लावायला सांगणे. दुसरा म्हणजे 'सर्वाधिक–सर्वात कमी' प्रकारचा एका ओळीचा प्रश्न : महाराष्ट्रातील सर्वाधिक घनतेचा जिल्हा कोणता, सर्वात कमी साक्षरतेचा कोणता, सर्वाधिक लिंगगुणोत्तराचा कोणता. तिसरा म्हणजे विधाने देऊन कोणती बरोबर आहेत असे विचारणारा प्रश्न, जिथे एखादे विधान राज्याची सरासरी आणि जिल्ह्याचा आकडा जाणूनबुजून मिसळते. तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक निर्देशांकासाठी वरचे तीन व खालचे तीन जिल्हे, राज्याची सरासरी, आणि क्षेत्रफळाने मोठ्या असलेल्या जिल्ह्यांची स्वतंत्र नोंद, कारण घनतेचे प्रश्न बहुधा त्यांच्यावरच फिरतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जनगणना २०११ नुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्या घनता प्रतिचौरस किलोमीटर किती होती ?

  • (a)२९० प्रतिचौरस किलोमीटर
  • (b)३६५ प्रतिचौरस किलोमीटर
  • (c)३८२ प्रतिचौरस किलोमीटर
  • (d)६०३ प्रतिचौरस किलोमीटर

  उत्तर(b) ३६५ प्रतिचौरस किलोमीटर. २०११ मध्ये महाराष्ट्राची लोकसंख्या ११.२४ कोटी होती आणि घनता ३६५ प्रतिचौरस किलोमीटर. ३८२ हा त्याच जनगणनेतील भारताचा आकडा आहे, ६०३ ही पुणे जिल्ह्याची घनता आहे आणि २९० ही सोलापूर जिल्ह्याची — म्हणजे राज्याची सरासरी आणि जिल्ह्याचा आकडा हे वेगळे ठेवणे हाच या प्रश्नाचा मुद्दा आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एका जिल्ह्याची लोकसंख्या दुसऱ्या जिल्ह्याहून अधिक असूनही त्याची लोकसंख्या घनता कमी असू शकते, याचे मुख्य कारण कोणते ?

  • (a)त्या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ मोठे असणे
  • (b)त्या जिल्ह्याचे लिंगगुणोत्तर कमी असणे
  • (c)त्या जिल्ह्यातील साक्षरता कमी असणे
  • (d)त्या जिल्ह्यात शहरे नसणे

  उत्तर(a) त्या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ मोठे असणे. अंकगणितीय घनता म्हणजे लोकसंख्या भागिले क्षेत्रफळ, म्हणून छेद मोठा असला की भागाकार लहान येतो. महाराष्ट्रातील सोलापूर हे याचे उदाहरण : त्याची लोकसंख्या ४३.१८ लाख असून कोल्हापूरच्या ३८.७६ लाखांहून जास्त आहे, पण त्याचे १४,८९५ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ कोल्हापूरच्या ७,६८५ च्या जवळपास दुप्पट असल्याने त्याची घनता २९० विरुद्ध ५०४ अशी कमी येते.