MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 26 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — (a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i). इथली प्रत्येक जोडी केवळ स्थानावरून ठरते, म्हणून वर्गीकरणाची चर्चा करण्याचे कारणच नाही. (a) कोलंबिया पठार अमेरिकेच्या वायव्येस वॉशिंग्टन, ओरेगॉन व आयडाहो या राज्यांत कॅस्केड रांग आणि रॉकी पर्वत यांच्या दरम्यान पसरलेले असून कोलंबिया नदीने ते कापले आहे; ते कोलंबिया रिव्हर बेसाल्ट ग्रुपचे पूर-बेसाल्ट पठार आहे. म्हणून (a) ला (iv) उत्तर अमेरिका. (b) बोलिव्हिया पठार म्हणजे दक्षिण अमेरिकेच्या पश्चिम-मध्य भागातील अल्टिप्लानो — अँडीज पर्वताच्या पूर्व व पश्चिम रांगांमधले उंच खोरे. त्याचा मोठा भाग बोलिव्हियात असून काही भाग पेरू, चिली व अर्जेंटिनात आहे, त्याची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३,७५० मीटर आहे, टिटिकाका सरोवर त्याच्यावरच आहे आणि तिबेट वगळता जगातील सर्वात विस्तृत उंच पठार तेच आहे. म्हणून (b) ला (iii) दक्षिण अमेरिका. (c) सेंट्रल मॅसिफ पठार म्हणजे फ्रान्सच्या दक्षिण-मध्य भागातील मॅसिफ सेंट्रल — पर्वत व पठारांचा हा उंच प्रदेश मुख्य भूमीवरील फ्रान्सचा सुमारे पंधरा टक्के भाग व्यापतो, त्यावर सुमारे ४५० निवृत्त ज्वालामुखी आहेत आणि प्वी द सांसी हे त्याचे १,८८६ मीटर उंचीचे सर्वोच्च शिखर आहे. फ्रान्स युरोपात आहे, म्हणून (c) ला (ii). (d) युनान पठार हे दक्षिण चीनमधील युन्नान–गुइझोऊ उंच प्रदेशाचा भाग आहे आणि चीन आशियात आहे, म्हणून (d) ला (i). यातून (a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) ही मांडणी मिळते, म्हणजे पर्याय (3). इथे एकच गोष्ट फसवू शकते आणि ती नावाची आहे : 'कोलंबिया' या मराठी शब्दाने अमेरिकेच्या वायव्येकडील नदी व पठार सुचते तसेच दक्षिण अमेरिकेतील कोलंबिया हा देशही सुचतो, आणि उजव्या स्तंभात 'दक्षिण अमेरिका' हा पर्याय समोरच छापलेला आहे. पठार नदीचे आहे, देशाचे नाही — म्हणून ते उत्तर अमेरिकेतच जाते.

• (1)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (i), (d) - (iii) — ही ओळ कोलंबिया–उत्तर अमेरिका ही पहिली जोडी बरोबर ठेवते आणि उरलेल्या तिन्ही खंडांची फेरफटका मारल्यासारखी अदलाबदल करते : बोलिव्हियाला युरोप, सेंट्रल मॅसिफला आशिया आणि युनानला दक्षिण अमेरिका. यातील प्रत्येक जोडी नावानेच खोटी ठरते. बोलिव्हिया हा दक्षिण अमेरिकेतील देश असून अल्टिप्लानो हे अँडीजमधले पठार आहे; सेंट्रल मॅसिफ हा फ्रान्सचा दक्षिण-मध्य भाग आहे आणि फ्रान्स युरोपात आहे; युनान हा दक्षिण चीनमधील प्रांत आहे आणि चीन आशियात. पहिली जोडी शाबूत ठेवणे हाच या ओळीचा डाव आहे — जो उमेदवार पहिली जोडी तपासून ती जुळल्यावर ओळ स्वीकारतो तो नेमका इथेच अडकतो. जोड्यांच्या प्रश्नात पहिली जोडी जुळणे हे ओळ बरोबर असल्याचा पुरावा कधीच नसतो.
• (2)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i) — ही ओळ बोलिव्हिया–दक्षिण अमेरिका आणि युनान–आशिया या दोन जोड्या बरोबर ठेवते आणि उरलेल्या दोन उलट्या करते : कोलंबिया पठाराला युरोप आणि सेंट्रल मॅसिफला उत्तर अमेरिका. दोन्ही चुकीच्या आहेत. कोलंबिया पठार युरोपात नाही; ते वॉशिंग्टन, ओरेगॉन व आयडाहो या अमेरिकेच्या वायव्येकडील राज्यांत आहे. सेंट्रल मॅसिफ उत्तर अमेरिकेत नाही; तो फ्रान्सचा उंच प्रदेश आहे आणि त्याच्या नावातील 'सेंट्रल' हा शब्द तो फ्रान्समध्ये कोठे आहे ते सांगतो, कोणत्या खंडाच्या मध्यभागी आहे ते नाही. नेमकी हीच चूक ही ओळ पकडायला बसली आहे : 'सेंट्रल मॅसिफ' म्हणजे कोणत्यातरी खंडाच्या मध्यभागातील पर्वतसमूह असा अर्थ लावला की तो कोठेही ठेवता येतो, आणि दोन जुळलेल्या जोड्यांच्या आधाराने ओळ स्वीकारली जाते.
• (4)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — ही ओळ दोन्ही याद्या छापलेल्या क्रमाने जशाच्या तशा जोडून टाकते — पहिल्याला पहिला, दुसऱ्याला दुसरा, आणि असेच पुढे. परिणामी कोलंबिया पठाराला आशिया, बोलिव्हियाला युरोप, सेंट्रल मॅसिफला दक्षिण अमेरिका आणि युनानला उत्तर अमेरिका मिळते; चारही जोड्या चुकीच्या आहेत. ही ओळ प्रत्येक जोड्यांच्या प्रश्नात मुद्दाम ठेवली जाते, कारण दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्यामुळे नजरेला त्या आधीच जुळलेल्या दिसतात. या प्रश्नात हा मोह सर्वात तीव्र आहे, कारण इथे स्तंभांना शीर्षकेच छापलेली नाहीत — म्हणजे डावी यादी कशाची व उजवी कशाची हेही वाचकानेच ठरवायचे आहे. शेजारी छापणे ही केवळ मांडणी आहे आणि जोड्यांचा प्रश्न वाचक स्वतः जोडी लावेपर्यंत कोणतीही जोडी सांगत नाही.

जगातील प्रमुख पठारे खंडनिहाय लक्षात ठेवणे हा प्राकृतिक भूगोलाचा पायाभूत भाग आहे. आशियात तिबेटचे पठार सर्वात उंच व सर्वात विस्तृत असून त्याला जगाचे छप्पर म्हणतात; त्याच्या जोडीला दख्खन, अनातोलिया, इराणी व युन्नान–गुइझोऊ ही पठारे येतात. युरोपात मॅसिफ सेंट्रल, स्पेनचे मेसेटा आणि स्कँडिनेव्हियन उंच प्रदेश. आफ्रिकेत बहुतांश खंडच पठारी असून पूर्व आफ्रिकेचे पठार, इथिओपियाचे पठार आणि दक्षिणेकडील कटांगा व वेल्ड हे भाग महत्त्वाचे. उत्तर अमेरिकेत कोलंबिया, कोलोरॅडो, ग्रेट बेसिन आणि मेक्सिकोचे पठार. दक्षिण अमेरिकेत अल्टिप्लानो, ब्राझीलचे पठार आणि पॅटागोनियाचे पठार. ऑस्ट्रेलियात पश्चिम ऑस्ट्रेलियाचे पठार आणि अंटार्क्टिकात बर्फाखालचे खंडीय पठार. या यादीसोबत उत्पत्तीचे वर्गीकरणही जोडून ठेवावे — पर्वतांतर्गत, पर्वतपदीय, खंडीय, ज्वालामुखीजन्य व हिमनदीजन्य — कारण परीक्षेत एकाच पठाराचा खंड आणि प्रकार लागोपाठच्या प्रश्नांत विचारला जातो, आणि याच पेपरात नेमके तसेच झाले आहे. अल्टिप्लानो हे या दोन्ही याद्यांना जोडणारे उत्तम उदाहरण : ते दक्षिण अमेरिकेत आहे आणि अँडीजच्या दोन रांगांमध्ये अडकलेले असल्याने पर्वतांतर्गत प्रकारातही मोडते.

एमपीएससीच्या भूगोल विभागात 'पठार आणि त्याचा खंड' ही जोडी अनेकदा विचारली जाते आणि तिची तयारी एका पानावर होते : खंडाच्या नावाखाली त्या खंडातील तीन-चार पठारे लिहून त्यांतल्या प्रत्येकासमोर एक ओळखीची खूण नोंदवावी. या प्रश्नाचे स्वतःचे वैशिष्ट्य असे की तो पेपरातील तेरा जोड्यांच्या प्रश्नांपैकी एकमेव असा आहे ज्याला स्तंभशीर्षके छापलेलीच नाहीत — 'पठार' आणि 'खंड' अशी शीर्षके नसल्याने दोन याद्या नुसत्याच शेजारी उभ्या दिसतात, आणि नजरेला त्या आधीच जोडलेल्या भासतात. म्हणून पहिली सूचना तीच : समोरासमोर छापलेल्या ओळींतून काहीही सिद्ध होत नाही. दुसरे, याच पेपरात काही प्रश्न आधी पठारांच्या प्रकारांची जोडी विचारली आहे आणि तिथेही कोलंबिया पठार आले आहे — म्हणजे आयोगाने एकाच घटकाची दोन वेगवेगळ्या अंगांनी परीक्षा घेतली आहे. तिसरे आणि इथे सर्वात महत्त्वाचे : 'कोलंबिया' हे नाव मराठीत लिहिताना अमेरिकेच्या वायव्येकडील नदी-पठार आणि दक्षिण अमेरिकेतील देश या दोघांचेही तेच अक्षरलेखन होते, आणि उजव्या स्तंभात 'दक्षिण अमेरिका' हा पर्याय समोरच आहे. मराठी वाचकाला हा सापळा इंग्रजी वाचकापेक्षा वेगळ्या मार्गाने भेटतो — इंग्रजी स्तंभात एकाच पठाराची दोन वेगवेगळी अक्षरलेखने दोन पानांवर छापली आहेत, तर मराठी स्तंभात दोन्ही ठिकाणी एकच शब्द आहे पण तो देशाच्या नावासारखाच दिसतो.

• कोलंबिया पठार उत्तर अमेरिकेत वॉशिंग्टन, ओरेगॉन व आयडाहो या राज्यांत कॅस्केड रांग आणि रॉकी पर्वत यांच्या दरम्यान पसरलेले असून ते कोलंबिया रिव्हर बेसाल्ट ग्रुपने बांधलेले पूर-बेसाल्ट पठार आहे.
• अल्टिप्लानो म्हणजेच बोलिव्हियाचे पठार दक्षिण अमेरिकेच्या पश्चिम-मध्य भागात असून त्याचा मोठा भाग बोलिव्हियात व काही भाग पेरू, चिली आणि अर्जेंटिनात आहे; सरासरी उंची सुमारे ३,७५० मीटर असून तिबेट वगळता जगातील सर्वात विस्तृत उंच पठार तेच आहे.
• दक्षिण अमेरिकेतील सर्वात मोठे सरोवर असलेले टिटिकाका अल्टिप्लानोवर बोलिव्हिया–पेरू सीमेवर आहे; त्याच पठारावरील पोओपो सरोवर मात्र डिसेंबर २०१५ पर्यंत पूर्णपणे आटून गेले.
• मॅसिफ सेंट्रल हा फ्रान्सच्या दक्षिण-मध्य भागातील पर्वत व पठारांचा उंच प्रदेश असून तो मुख्य भूमीवरील फ्रान्सचा सुमारे पंधरा टक्के भाग व्यापतो, त्यावर सुमारे ४५० निवृत्त ज्वालामुखी आहेत आणि प्वी द सांसी हे १,८८६ मीटर उंचीचे त्याचे सर्वोच्च शिखर आहे.
• दक्षिण चीनमधील युन्नानचे पठार हे युन्नान–गुइझोऊ उंच प्रदेशाचा भाग असून ते आशियात आहे; त्याच खंडातील तिबेटचे पठार जगातील सर्वात उंच व सर्वात विस्तृत पठार आहे.

• 'कोलंबिया' हे नाव वाचून दक्षिण अमेरिकेतील त्याच नावाच्या देशाची आठवण होणे आणि पठार त्या खंडात पाठवणे; मराठी स्तंभात नदी-पठार व देश यांचे अक्षरलेखन सारखेच होते आणि 'दक्षिण अमेरिका' हा पर्याय समोरच छापलेला आहे
• 'सेंट्रल मॅसिफ' म्हणजे कोणत्यातरी खंडाच्या मध्यभागी असलेला पर्वतसमूह असा अर्थ लावणे; तो फ्रान्सच्या दक्षिण-मध्य भागातील मॅसिफ सेंट्रल असून नावातील 'सेंट्रल' त्याचे फ्रान्समधील स्थान सांगते
• दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत म्हणून त्यांची जोडी वाचणे; या प्रश्नात हा मोह सर्वाधिक आहे कारण इथे स्तंभांना शीर्षकेच छापलेली नाहीत
• पहिली जोडी जुळली म्हणून संपूर्ण ओळ स्वीकारणे; या प्रश्नातील चुकीच्या ओळी मुद्दाम अशा बांधल्या आहेत की पहिली जोडी बहुधा शाबूत ठेवलेली असते

जगातील पठारे एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — पठार आणि त्याचा खंड जुळवा. दुसरा म्हणजे पठार आणि तो ज्या देशात आहे तो देश जुळवा, जो अधिक बारकाईचा असतो : अल्टिप्लानो–बोलिव्हिया, मेसेटा–स्पेन, मॅसिफ सेंट्रल–फ्रान्स, अनातोलिया–तुर्कस्तान. तिसरा म्हणजे उत्पत्तीचा किंवा वैशिष्ट्याचा प्रश्न : जगातील सर्वात उंच पठार कोणते, कोणते पठार लाव्ह्यापासून तयार झाले, किंवा टिटिकाका सरोवर कोणत्या पठारावर आहे. तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — खंडाच्या नावाखाली तीन-चार पठारे, प्रत्येकासमोर देश आणि एक ओळखीची खूण अशी एका पानाची नोंद. याच पेपराने एकच पठार दोनदा वापरले आहे हे लक्षात ठेवावे : एकदा त्याचा प्रकार विचारायला आणि एकदा त्याचा खंड, म्हणून एका घटकाची दोन्ही अंगे तयार असावीत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अँडीज पर्वताच्या दोन रांगांमध्ये वसलेले, टिटिकाका सरोवर सामावणारे आणि तिबेट वगळता जगातील सर्वात विस्तृत उंच पठार असलेले अल्टिप्लानो कोणत्या खंडात आहे ?

  • (a)आशिया
  • (b)युरोप
  • (c)दक्षिण अमेरिका
  • (d)उत्तर अमेरिका

  उत्तर(c) दक्षिण अमेरिका. अल्टिप्लानो म्हणजेच बोलिव्हियाचे पठार दक्षिण अमेरिकेच्या पश्चिम-मध्य भागात अँडीजच्या पूर्व व पश्चिम रांगांमधल्या उंच खोऱ्यात आहे; त्याचा मोठा भाग बोलिव्हियात असून काही भाग पेरू, चिली व अर्जेंटिनात येतो आणि त्याची सरासरी उंची सुमारे ३,७५० मीटर आहे. दक्षिण अमेरिकेतील सर्वात मोठे सरोवर असलेले टिटिकाका याच पठारावर आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सुमारे ४५० निवृत्त ज्वालामुखी असलेला आणि प्वी द सांसी हे सर्वोच्च शिखर असलेला मॅसिफ सेंट्रल हा उंच प्रदेश कोणत्या देशात आहे ?

  • (a)स्पेन
  • (b)फ्रान्स
  • (c)इटली
  • (d)जर्मनी

  उत्तर(b) फ्रान्स. मॅसिफ सेंट्रल हा फ्रान्सच्या दक्षिण-मध्य भागातील पर्वत व पठारांचा प्रदेश असून तो मुख्य भूमीवरील फ्रान्सचा सुमारे पंधरा टक्के भाग व्यापतो; प्वी द सांसी हे त्याचे १,८८६ मीटर उंचीचे शिखर आहे. नावातील 'सेंट्रल' हा शब्द तो फ्रान्समध्ये कोठे आहे ते सांगतो. स्पेनचे मोठे पठार म्हणजे मेसेटा, आणि फ्रान्स युरोपात असल्याने खंडाचा प्रश्न विचारल्यास उत्तर युरोप असते.