MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 25 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — (a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii). इथली प्रत्येक जोडी स्वतंत्रपणे ठरवता येते, म्हणून हा प्रश्न चार संरक्षित क्षेत्रे त्यांच्या राज्यांसह लक्षात आहेत का एवढेच तपासतो. (a) बंदीपूर हे कर्नाटकातील चामराजनगर जिल्ह्यात, निलगिरीच्या पायथ्याशी — जिथे कर्नाटक, तमिळनाडू व केरळ एकत्र येतात — तिथे आहे. व्याघ्र प्रकल्पात सर्वात आधी घेतलेल्या क्षेत्रांपैकी ते एक असून १९७४ मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला; म्हणून (a) ला (iii) कर्नाटक. (b) केओलादेव म्हणजे राजस्थानातील पूर्वीचे भरतपूर पक्षी अभयारण्य — मानवनिर्मित आणि माणसानेच सांभाळलेली ही पाणथळ जागा १ ऑक्टोबर १९८१ रोजी भारताच्या पहिल्या दोन रामसर स्थळांपैकी एक ठरली आणि तिला युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जाही आहे; म्हणून (b) ला (i) राजस्थान. (c) इंद्रावती हे दक्षिण छत्तीसगढमधील बस्तर भागात आहे, १९८२ मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला, त्याचे नाव इंद्रावती नदीवरून पडले आहे आणि ते व्याघ्र प्रकल्पही आहे; म्हणून (c) ला (iv) छत्तीसगढ. (d) मानस हे आसाममधील हिमालयाच्या पायथ्याशी, बोडोलँड प्रादेशिक क्षेत्रातील चिरांग व बक्सा जिल्ह्यांत, मानस नदीच्या काठी आहे — तीच नदी पुढे भूतानशी असलेली सीमाही बनवते. १९८५ मध्ये त्याला जागतिक वारसा स्थळाचा आणि १९८९ मध्ये जैवावरण राखीव क्षेत्राचा दर्जा मिळाला; म्हणून (d) ला (ii) आसाम. पूर्ण झालेली मांडणी (a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii) अशी होते, आणि तीच ओळ पर्याय (4) मध्ये छापली आहे. या प्रश्नात कोणतीही ओळ तपासण्याची सर्वात झटपट कसोटी म्हणजे बंदीपूरचा खण : या यादीतले हे एकच नाव जवळपास प्रत्येक उमेदवाराला निश्चित ठिकाणी बसवता येते, आणि चारांपैकी फक्त एकाच ओळीत त्याला कर्नाटक मिळाले आहे. उरलेल्या तीन ओळींना उघडून पाहण्याचीही गरज पडत नाही.

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (iii) — ही ओळ इंद्रावती–छत्तीसगढ ही एकच जोडी बरोबर ठेवते आणि उरलेल्या तिन्ही चुकवते. बंदीपूरला ती राजस्थान देते; प्रत्यक्षात बंदीपूर कर्नाटकातील चामराजनगर जिल्ह्यात निलगिरी जैवावरण राखीव क्षेत्राचा भाग असून राजस्थानच्या वाळवंटी परिसंस्थेशी त्याचा काहीही संबंध नाही. केओलादेवला ती आसाम देते; केओलादेव म्हणजे भरतपूरची पाणथळ जागा, राजस्थानात, आणि तिच्या हिवाळी स्थलांतरित पक्ष्यांमुळेच ती प्रसिद्ध आहे. मानसला ती कर्नाटक देते, तर मानस आसाममध्ये भूतानच्या सीमेवर आहे. एकच जोडी बरोबर असलेली ओळ स्वीकारण्याचा धोका हा की उमेदवार नेमकी तीच जोडी आधी तपासतो आणि पुढच्या तीन खणांकडे वळतच नाही; म्हणून खात्रीचा खण असेल तिथून सुरुवात करावी आणि किमान दोन खण तपासल्याशिवाय ओळ स्वीकारू नये.
• (2)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (iii), (d) - (i) — ही ओळ चारही जोड्या चुकवते आणि तिची चूक अगदी ढोबळ आहे : बंदीपूरला आसाम, केओलादेवला छत्तीसगढ, इंद्रावतीला कर्नाटक आणि मानसला राजस्थान. यातील प्रत्येक जोडी उद्यानाला त्याच्या परिसंस्थेच्या पूर्ण विरुद्ध टोकाला नेते — मानस हे हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेले, गवताळ पूरमैदान व अरण्य असलेले उद्यान असून त्याचा राजस्थानच्या अर्धशुष्क प्रदेशाशी संबंध नाही, आणि इंद्रावती हे बस्तरच्या साग-वनांतील उद्यान असून ते कर्नाटकात नाही. अशी ओळ पर्यायांत ठेवण्याचे कारण एकच : यादीतली नावे नुसतीच ओळखीची वाटणारा पण एकही नाव निश्चित ठिकाणी बसवू न शकणारा उमेदवार चारांतून कोणतीही एक ओळ उचलतो. एका खात्रीच्या खणावर संपूर्ण ओळ बाद करता येते हे या ओळीवरून पक्के लक्षात ठेवावे.
• (3)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (ii) — ही ओळ मानस–आसाम ही शेवटची जोडी बरोबर ठेवते आणि आधीच्या तिन्ही चुकवते : बंदीपूरला छत्तीसगढ, केओलादेवला कर्नाटक आणि इंद्रावतीला राजस्थान. शेवटची जोडी बरोबर असणे हेच या ओळीचे आमिष आहे, कारण जो उमेदवार ओळीच्या टोकापासून वाचायला सुरुवात करतो त्याला पहिलाच खण जुळलेला दिसतो आणि तो पुढे तपासत नाही. प्रत्यक्षात इंद्रावती हे इंद्रावती नदीवरून नाव पडलेले, दक्षिण छत्तीसगढमधील बस्तर भागातील उद्यान आहे आणि राजस्थानात नाही; केओलादेव राजस्थानात आहे, कर्नाटकात नाही; आणि बंदीपूर कर्नाटकात आहे, छत्तीसगढमध्ये नाही. जोड्यांच्या प्रश्नात एका जुळलेल्या खणावर ओळ स्वीकारता येत नाही — ती फक्त नाकारता येते, कारण एक खण चुकला की संपूर्ण ओळ चुकते.

भारतातील संरक्षित क्षेत्रांचे कायदेशीर व आंतरराष्ट्रीय असे दोन वेगवेगळे स्तर आहेत आणि परीक्षेतील बहुतेक गोंधळ ते एकमेकांत मिसळल्यामुळे होतो. कायदेशीर स्तर वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, १९७२ मधून येतो आणि त्यात अभयारण्य, राष्ट्रीय उद्यान, संवर्धन राखीव क्षेत्र आणि समुदाय राखीव क्षेत्र असे प्रकार आहेत; राष्ट्रीय उद्यानात मानवी हक्क व चराई अभयारण्यापेक्षा अधिक कडकपणे मर्यादित असतात, आणि अनेक उद्याने आधी अभयारण्ये होती. याच कायद्यातून व्याघ्र प्रकल्पाची रचना येते, ज्यात गाभा व बफर असे दोन भाग असतात आणि जिचे नियमन राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण करते. आंतरराष्ट्रीय स्तर वेगळा आहे : रामसर करारातून पाणथळ स्थळांचा दर्जा येतो, युनेस्कोच्या जागतिक वारसा करारातून नैसर्गिक वारसा स्थळाचा दर्जा येतो, आणि युनेस्कोच्याच 'मानव व जैवावरण' कार्यक्रमातून जैवावरण राखीव क्षेत्राचा. या दर्जांमुळे भारतीय कायद्यातील दर्जा बदलत नाही — ते त्यावर चढवलेले अतिरिक्त थर आहेत, म्हणून एकाच क्षेत्रावर चार-पाच लेबले असू शकतात. मानस हे याचे उत्तम उदाहरण : ते राष्ट्रीय उद्यान आहे, व्याघ्र प्रकल्प आहे, १९८५ पासून जागतिक वारसा स्थळ आहे आणि १९८९ पासून जैवावरण राखीव क्षेत्र आहे. म्हणून प्रश्न नेमके कोणते लेबल विचारतो आहे हे आधी वाचावे — विशेषतः या प्रश्नाच्या स्तंभाचे शीर्षकच 'राष्ट्रीय उद्याने/अभयारण्य' असे दोन प्रकार एकत्र घेणारे आहे.

एमपीएससीच्या पर्यावरण व भूगोल विभागात संरक्षित क्षेत्रांच्या जोड्या हा जवळपास दरवर्षीचा प्रश्न आहे, आणि तो सामान्यतः चार उद्याने व चार राज्ये अशा रूपात येतो. इथे प्रत्येक जोडी स्वतंत्र असल्याने प्रश्न सरळ स्मरणाचा आहे, पण त्यातून तयारीची पद्धत मात्र स्पष्ट होते : प्रत्येक प्रसिद्ध उद्यानामागे 'राज्य – कशासाठी प्रसिद्ध – कोणते अतिरिक्त दर्जे – कोणत्या नदीच्या किंवा रांगेच्या काठी' अशी चार खणांची एक ओळ लिहावी. दुसरे, या पेपरातील तेरा जोड्यांच्या प्रश्नांप्रमाणे इथेही दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत आणि समोरासमोर आलेल्या ओळींतून कोणतीही जोडी सिद्ध होत नाही — 'बंदीपूर' या ओळीसमोर 'राजस्थान' छापले असणे ही निव्वळ मांडणी आहे. तिसरे आणि व्यावहारिक : चार खणांच्या प्रश्नात ज्या खणाबद्दल स्वतःची सर्वाधिक खात्री आहे तो आधी तपासावा आणि तो चुकवणाऱ्या सर्व ओळींवर लगेच फुली मारावी. इथे तो खण बंदीपूर–कर्नाटक आहे आणि तो एकटाच प्रश्न निकाली काढतो. चुकीच्या उत्तरासाठी प्रश्नाच्या गुणांचा एक चतुर्थांश वजा होणाऱ्या पेपरात, चारांपैकी तीन ओळी एका खणावर बाद करता येणे ही मोठी कमाई आहे.

• बंदीपूर राष्ट्रीय उद्यान कर्नाटकातील चामराजनगर जिल्ह्यात असून १९७४ मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला व ते व्याघ्र प्रकल्पात घेण्यात आले; मुदुमलाई, वायनाड व नागरहोळेसह ते निलगिरी जैवावरण राखीव क्षेत्राचा भाग आहे.
• राजस्थानातील भरतपूर इथले केओलादेव राष्ट्रीय उद्यान ही मानवनिर्मित पाणथळ जागा असून चिल्कासोबत १ ऑक्टोबर १९८१ रोजी ती भारताच्या पहिल्या दोन रामसर स्थळांपैकी एक ठरली; तिला युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जाही आहे.
• इंद्रावती राष्ट्रीय उद्यान दक्षिण छत्तीसगढमधील बस्तर भागात असून १९८२ मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला; त्याचे नाव इंद्रावती नदीवरून पडले असून ते राज्यातील व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक आहे.
• मानस राष्ट्रीय उद्यान आसाममधील चिरांग व बक्सा जिल्ह्यांत मानस नदीच्या काठी आहे; तीच नदी भारत–भूतान सीमेचा भाग बनवते. १९८५ मध्ये जागतिक वारसा स्थळ व १९८९ मध्ये जैवावरण राखीव क्षेत्र म्हणून त्याची नोंद झाली आणि १९९२ ते २०११ या काळात ते धोक्यातील वारसा यादीत होते.
• जगात कुठेही आढळणारी पिग्मी हॉग या दुर्मीळ रानडुकराची एकमेव ज्ञात लोकसंख्या मानसमध्ये आहे; सोनेरी लंगूर, हिस्पिड ससा, आसामी छत-कासव आणि धोक्यात असलेल्या बंगाल फ्लोरिकनची सर्वात मोठी संख्याही तिथेच आहे.

• आसाममधील मानस आणि मानस नदीच्या पलीकडचा भूतानचा भाग यांची गल्लत करणे, किंवा मानसला आसाममधील दुसरे जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या काझीरंगासोबत मिसळणे — काझीरंगा गेंड्यांसाठी ओळखले जाते तर मानस पिग्मी हॉगसाठी
• राष्ट्रीय उद्यान, व्याघ्र प्रकल्प, जैवावरण राखीव क्षेत्र, रामसर स्थळ आणि जागतिक वारसा स्थळ ही लेबले एकमेकांच्या जागी वापरता येतात असे समजणे; अनेक क्षेत्रांवर एकाहून अधिक लेबले असतात आणि प्रश्न नेमके कोणते लेबल विचारतो यावर उत्तर बदलते
• दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत म्हणून समोरासमोरच्या ओळींची जोडी वाचणे; जोड्यांच्या प्रश्नात वाचक स्वतः जोडी लावेपर्यंत कोणतीही जोडी अस्तित्वात नसते
• ओळीच्या शेवटी किंवा सुरुवातीला एक जोडी जुळली म्हणून पुढचे खण न तपासता संपूर्ण ओळ स्वीकारणे; एका जुळलेल्या खणावर ओळ नाकारता येते, स्वीकारता येत नाही

संरक्षित क्षेत्रे एमपीएससीच्या पेपरात चार आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — उद्यान आणि राज्य जुळवा. दुसरा म्हणजे प्रजातींचा प्रश्न : अमुक प्रजाती कोणत्या उद्यानात आढळते, ज्यात काझीरंगा–एकशिंगी गेंडा, गीर–आशियाई सिंह, मानस–पिग्मी हॉग आणि केओलादेव–स्थलांतरित पक्षी या जोड्या ठरलेल्या आहेत. तिसरा म्हणजे दर्जाचा प्रश्न : भारतातील पहिली रामसर स्थळे कोणती, अमुक उद्यान जागतिक वारसा यादीत कधी आले, किंवा धोक्यातील यादीत कोणते होते. चौथा म्हणजे महाराष्ट्रापुरता प्रश्न, जो राज्यसेवेच्या पेपरात हमखास येतो. या चारही आकारांसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक महत्त्वाच्या क्षेत्राची 'राज्य, नदी किंवा रांग, प्रसिद्ध प्रजाती, अतिरिक्त दर्जे व त्यांची वर्षे' अशी एका ओळीची नोंद — आणि त्याला महाराष्ट्रातील क्षेत्रांची स्वतंत्र, अधिक तपशीलवार यादी जोडावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  चिल्कासोबत १ ऑक्टोबर १९८१ रोजी भारताच्या पहिल्या दोन रामसर स्थळांपैकी एक ठरलेले, भरतपूर इथले पाणथळ राष्ट्रीय उद्यान कोणते ?

  • (a)इंद्रावती राष्ट्रीय उद्यान
  • (b)केओलादेव राष्ट्रीय उद्यान
  • (c)मानस राष्ट्रीय उद्यान
  • (d)बंदीपूर राष्ट्रीय उद्यान

  उत्तर(b) केओलादेव राष्ट्रीय उद्यान. राजस्थानातील भरतपूर इथले हे पूर्वीचे पक्षी अभयारण्य मानवनिर्मित व माणसानेच सांभाळलेली पाणथळ जागा असून चिल्कासोबत १ ऑक्टोबर १९८१ रोजी ते भारताच्या पहिल्या दोन रामसर स्थळांपैकी एक ठरले; त्याला युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जाही आहे. इंद्रावती छत्तीसगढमध्ये, मानस आसाममध्ये आणि बंदीपूर कर्नाटकात आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पिग्मी हॉग या दुर्मीळ रानडुकराची जगातील एकमेव ज्ञात लोकसंख्या ज्या राष्ट्रीय उद्यानात आहे, ते उद्यान कोणत्या राज्यात आहे ?

  • (a)छत्तीसगढ
  • (b)राजस्थान
  • (c)आसाम
  • (d)कर्नाटक

  उत्तर(c) आसाम. मानस राष्ट्रीय उद्यान आसाममधील चिरांग व बक्सा जिल्ह्यांत मानस नदीच्या काठी असून पिग्मी हॉगची जगातील एकमेव ज्ञात लोकसंख्या तिथेच आहे; सोनेरी लंगूर, हिस्पिड ससा आणि बंगाल फ्लोरिकनची सर्वात मोठी संख्याही तिथे आढळते. १९८५ मध्ये त्याला जागतिक वारसा स्थळाचा आणि १९८९ मध्ये जैवावरण राखीव क्षेत्राचा दर्जा मिळाला.