MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 24 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — (a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv). ज्या दोन जोड्यांवर वादच नाही तिथून सुरुवात करावी. (c) गंगोत्री हिमनदी उत्तराखंडातील उत्तरकाशी जिल्ह्यात आहे आणि तिच्या गोमुख या तोंडातून भागीरथी बाहेर पडते; देवप्रयागला अलकनंदा मिळाल्यावर तिचीच गंगा होते. म्हणून (c) ला (iii) उत्तराखंडखेरीज दुसरे काहीही मिळू शकत नाही. (d) झेमू हिमनदी सिक्कीममध्ये कांचनजंगाच्या पायथ्याशी आहे, सुमारे २६ किलोमीटर लांब असून पूर्व हिमालयातील सर्वात मोठी हिमनदी मानली जाते; म्हणून (d) ला (iv) सिक्कीम. आता उरतात (a) सियाचिन आणि (b) रीमो, आणि उजव्या स्तंभात उरतात (i) काश्मीर व (ii) काराकोरम. इथे पेपरने काय केले आहे ते नीट पाहा : उजव्या स्तंभाचे शीर्षक 'ठिकाण' असे आहे, पण त्यात दोन राज्ये, एक पर्वतरांग आणि एक प्रदेश अशा तीन वेगळ्या प्रकारच्या गोष्टी मिसळल्या आहेत — म्हणजे चारही नोंदी एकाच जातीच्या नाहीत. उरलेल्या दोन्ही हिमनद्या भूगोलाच्या दृष्टीने काराकोरम रांगेतच आहेत आणि दोन्ही पूर्वीच्या जम्मू व काश्मीर राज्यातील लडाख भागातच आहेत, म्हणून 'ही कोठे आहे' असे विचारून ही जोडी सुटत नाही; ती दोन्ही मिळून एकत्रच लावावी लागते. सियाचिन ही अशी हिमनदी आहे जिचा उल्लेख प्रत्येक सर्वसाधारण संदर्भ तिच्या प्रदेशाच्या नावाने करतो — ७६ किलोमीटर लांब, काराकोरममधील सर्वात लांब आणि ध्रुवीय प्रदेशांबाहेरील दुसऱ्या क्रमांकाची लांब हिमनदी, इंदिरा कोलपासून खाली उतरत नुब्रा नदीला आणि तिच्यामार्फत श्योक व सिंधूला पाणी देणारी, आणि काश्मीरच्या वादामुळे व १९८४ च्या ऑपरेशन मेघदूतमुळे जगभर ओळखली जाणारी. रीमो ही तुलनेने अपरिचित असून तिची ओळखच रांगेच्या नावाने होते : ती काराकोरममधील सर्वात दुर्गम उपरांगांपैकी एक असलेल्या रीमो मुझताघची उत्तर सीमा बनवते आणि पूर्वेकडे वरच्या श्योकमध्ये वाहते. म्हणून सियाचिनला (i) काश्मीर आणि रीमोला (ii) काराकोरम मिळते, आणि (a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) ही मांडणी पूर्ण होते — म्हणजे पर्याय (2).

• (1)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (i) — ही ओळ सियाचिनला उत्तराखंडात आणि गंगोत्रीला काराकोरममध्ये पाठवते, म्हणजे दोन्ही हिमनद्या देशाच्या चुकीच्या टोकाला हलवते. गंगोत्री ही उत्तराखंडातील उत्तरकाशी जिल्ह्यातील हिमालयीन हिमनदी असून तिची प्रसिद्धी एकाच कारणासाठी आहे — गोमुख या तिच्या तोंडातून भागीरथी उगम पावते — म्हणून ती काराकोरमची असूच शकत नाही; काराकोरम ही हिमालयाच्या पलीकडे वायव्येला असलेली वेगळी रांग आहे. सियाचिन उत्तराखंडात नाहीच; ती लडाखमध्ये, पूर्व काराकोरममध्ये आहे. शिवाय ही ओळ रीमोला सिक्कीम आणि झेमूला काश्मीर देते, म्हणजे चारही जोड्या चुकतात. जो उमेदवार 'हिमनदी म्हणजे हिमालय' एवढेच लक्षात ठेवून नावांची अदलाबदल करतो त्याला पकडण्यासाठी ही ओळ छापली आहे; एकच खात्रीची जोडी तपासली तरी ती लगेच बाद होते.
• (3)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iii), (d) - (iv) — हा जवळचा चुकीचा पर्याय आहे आणि बरोबर ओळीपासून तो नेमक्या एकाच बाबतीत वेगळा आहे : गंगोत्री–उत्तराखंड आणि झेमू–सिक्कीम या दोन जोड्या तो तसाच ठेवतो आणि उरलेल्या दोन आपसात बदलतो — सियाचिनला काराकोरम व रीमोला काश्मीर. भूगोलाच्या दृष्टीने दोन्ही हिमनद्या काराकोरममध्येच आहेत आणि दोन्ही एकाच प्रदेशात आहेत, म्हणून 'कोणती हिमनदी कोठे आहे' असे विचारून ही अदलाबदल सुटत नाही; ती सुटते 'प्रश्न कोणत्या हिमनदीसाठी कोणते नाव वापरतो आहे' असे विचारल्यावर. पेपरच्या स्तंभात रांगेचे नाव एकच आहे आणि प्रदेशाचे नावही एकच, आणि जगभरातील संदर्भ सियाचिनला तिच्या प्रदेशाच्या नावाने ओळखतात — काश्मीरमधील हिमनदी हीच तिची ओळख आहे. या पेपरातील ही जागा उघडपणे अस्पष्ट आहे आणि कार्ड आयोगाच्या किल्लीप्रमाणे लिहिले आहे; पण दोन ओळी तीन जोड्यांवर सहमत असतील तेव्हा वेळ कुठे खर्च करायचा हे या प्रश्नाने शिकवावे.
• (4)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (ii) — ही ओळ पहिल्या स्तंभासमोर दुसरा स्तंभ जवळपास उलटा लावते : सियाचिनला सिक्कीम, रीमोला उत्तराखंड, गंगोत्रीला काश्मीर आणि झेमूला काराकोरम. चारही जोड्या चुकीच्या आहेत आणि त्यांतल्या दोन तर देशाच्या रुंदीएवढ्या चुकीच्या आहेत — सियाचिन अति वायव्येला लडाखमध्ये आहे तर झेमू अति ईशान्येला कांचनजंगाच्या पायथ्याशी, आणि ही ओळ नेमकी त्या दोघांची अदलाबदल करते. भागीरथीचा उगम असलेली गंगोत्री उत्तराखंडात आहे, काश्मीरमध्ये नाही. अशी ओळ सर्वात लवकर मारायची पद्धत म्हणजे ज्या जोडीबद्दल स्वतःची सर्वाधिक खात्री आहे तीच आधी तपासणे — बहुतेकांसाठी ती गंगोत्री–उत्तराखंड ही जोडी असते — आणि ती मोडणारी कोणतीही ओळ पुढे न वाचता बाद करणे.

हिमनदी म्हणजे वर्षानुवर्षे साचलेल्या बर्फाचा स्वतःच्या वजनाने सावकाश वाहणारा प्रचंड साठा. हिमरेषेच्या वर पडणारा बर्फ वितळण्याऐवजी साचत जातो, दाबाने त्याचे घट्ट बर्फात रूपांतर होते आणि उतारावरून तो घसरू लागतो; वाटेत खडक खरवडत, कापत आणि वाहून नेत तो सर्क, अरेत, हॉर्न, इंग्रजी यू आकाराचे खोरे व लोंबते खोरे अशी भूरूपे तयार करतो आणि खालच्या टोकाला हिमोढ टाकतो. भारतातील हिमनद्या तीन पट्ट्यांत विभागल्या जातात. पहिला काराकोरमचा पट्टा — सियाचिन, रीमो, चोंग कुमदान, बियाफो — जिथे जगातील ध्रुवाबाहेरील सर्वात मोठ्या हिमनद्या आहेत आणि ज्यांचे पाणी श्योकमार्गे सिंधूला जाते. दुसरा कुमाऊँ–गढवालचा म्हणजे उत्तराखंडचा पट्टा — गंगोत्री, सतोपंथ, मिलम, पिंडारी, दोक्रियानी, चोराबारी — ज्यातून गंगेची यंत्रणा जन्म घेते. तिसरा पूर्व हिमालयाचा पट्टा — सिक्कीममधील झेमू व रथोंग, अरुणाचलातील हिमनद्या — जिथे मान्सूनचा प्रभाव अधिक असल्याने हिमनद्या तुलनेने लहान पण जास्त पाऊसपोसलेल्या आहेत. हिमनदीचे 'ठिकाण' सांगण्याच्या तीन वेगवेगळ्या पद्धती आहेत — प्रशासकीय राज्य किंवा जिल्हा, भूशास्त्रीय पर्वतरांग, आणि भौगोलिक प्रदेश — आणि परीक्षेतील गोंधळ बहुधा या तीन पद्धती एकाच स्तंभात मिसळल्यामुळे होतो, जसा या प्रश्नात झाला आहे.

एमपीएससीच्या प्राकृतिक भूगोलात हिमनद्यांवरचा प्रश्न बहुधा जोड्यांच्या रूपात येतो आणि त्याची तयारी 'हिमनदी – राज्य – रांग – कोणत्या नदीचा उगम' अशा चार खणांच्या ओळींनी करावी. या प्रश्नाचे खरे शिक्षण मात्र भूगोलाच्या पलीकडचे आहे : उजव्या स्तंभाचे शीर्षक 'ठिकाण' असले तरी त्यात उत्तराखंड व सिक्कीम ही राज्ये, काराकोरम ही पर्वतरांग आणि काश्मीर हा प्रदेश अशा तीन वेगळ्या पातळ्यांच्या नोंदी आहेत. असा मिश्र स्तंभ दिसला की जोड्या एक-एक न लावता गटाने लावाव्या लागतात — इथे गंगोत्री व झेमू या दोन निर्विवाद जोड्या आधी लावल्या की सियाचिन व रीमो हे दोघे आणि काश्मीर व काराकोरम या दोन नोंदी असा दोन-दोनचा गट उरतो, आणि तोच खरा निर्णायक ठरतो. दुसरे लक्षात ठेवण्यासारखे म्हणजे या पेपरातील तेरा प्रश्न जोड्यांचे आहेत आणि त्यांतले सहा तुमच्या याच वीस प्रश्नांच्या पट्ट्यात येतात; प्रत्येकात दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत, आणि समोरासमोर छापलेल्या ओळींतून कोणतीही जोडी सिद्ध होत नाही. तिसरे — सियाचिन हिमनदी चालू घडामोडींच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे : १९८४ चे ऑपरेशन मेघदूत, तिथली जगातील सर्वाधिक उंचीवरील लष्करी तैनाती, आणि हिमनद्यांच्या माघारीचा हवामान बदलाशी असलेला संबंध हे तिन्ही मुद्दे परीक्षेत परत परत येतात.

• सियाचिन हिमनदी लडाखमधील पूर्व काराकोरम रांगेत असून ७६ किलोमीटर लांब आहे — काराकोरममधील सर्वात लांब आणि ध्रुवीय प्रदेशांबाहेरील दुसऱ्या क्रमांकाची लांब हिमनदी; तिचे वितळलेले पाणी नुब्रा नदीला आणि नुब्रा श्योकमार्गे सिंधूला मिळते.
• १९८४ मधील ऑपरेशन मेघदूतद्वारे भारताने सियाचिन हिमनदी व तिच्या उपहिमनद्यांवर नियंत्रण मिळवले; ही हिमनदी इंदिरा कोलजवळ सुमारे ५,७५३ मीटर उंचीवरून सुरू होऊन तोंडाशी सुमारे ३,६२० मीटरपर्यंत उतरते.
• रीमो हिमनदी लडाखमध्ये असून काराकोरममधील सर्वात दुर्गम उपरांगांपैकी एक असलेल्या रीमो मुझताघची उत्तर सीमा ती तयार करते; तिचे पाणी पूर्वेकडे वरच्या श्योक नदीत जाते.
• गंगोत्री हिमनदी उत्तराखंडातील उत्तरकाशी जिल्ह्यात असून भागीरथीचा उगम तिच्याच गोमुख या तोंडाशी होतो; देवप्रयागला अलकनंदेला मिळाल्यानंतर भागीरथीचीच गंगा होते.
• झेमू हिमनदी सिक्कीममध्ये कांचनजंगाच्या पायथ्याशी असून सुमारे २६ किलोमीटर लांब आहे आणि पूर्व हिमालयातील सर्वात मोठी हिमनदी मानली जाते.

• 'ठिकाण' असे शीर्षक असलेल्या स्तंभातील सर्व नोंदी एकाच प्रकारच्या असतील असे गृहीत धरणे; इथे दोन राज्ये, एक पर्वतरांग आणि एक प्रदेश अशी मिसळ आहे आणि हीच मिसळ प्रश्न अवघड करते
• सियाचिन हिमनदी मुख्य हिमालयात आहे असे समजणे — ती पूर्व काराकोरममध्ये आहे, आणि काराकोरम ही हिमालयाच्या पलीकडे वायव्येस असलेली वेगळी रांग आहे
• गंगोत्री हिमनदी, गोमुख हे तिचे तोंड, गंगोत्री हे गाव आणि गंगोत्री राष्ट्रीय उद्यान यांची गल्लत करणे; प्रश्नात फक्त हिमनदीचे नाव आले असेल तर उत्तरही तिच्याबद्दलच द्यावे
• दोन ओळी तीन जोड्यांवर सहमत असताना संपूर्ण ओळ पुन्हा वाचणे; ज्या एका जागी त्या भिन्न आहेत तीच जागा प्रश्न ठरवते आणि वेळ तिथेच खर्च करावा
• मराठी स्तंभात 'हिमखंड' असा शब्द छापला आहे म्हणून प्रश्न बर्फाच्या तरंगत्या तुकड्यांबद्दल आहे असे समजणे; याच पेपरात दुसरीकडे त्याच अर्थाने 'हिमनदी' हा शब्द वापरला आहे आणि इथले चारही घटक हिमनद्याच आहेत

हिमनद्या एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतात. पहिला म्हणजे हाच — हिमनदी आणि तिचे राज्य किंवा रांग जुळवा. दुसरा म्हणजे उगमाचा प्रश्न : अमुक नदीचा उगम कोणत्या हिमनदीतून होतो, ज्यात गंगोत्री–भागीरथी, सतोपंथ–अलकनंदा आणि यमुनोत्री–यमुना या जोड्या ठरलेल्या आहेत. तिसरा म्हणजे प्रथमक्रमांकाचा किंवा चालू घडामोडींचा प्रश्न : भारतातील सर्वात लांब हिमनदी कोणती, ऑपरेशन मेघदूत कशाशी संबंधित आहे, किंवा हिमनदी सरोवर फुटीचा पूर म्हणजे काय. या तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक महत्त्वाच्या हिमनदीची 'राज्य, रांग, लांबी, कोणत्या नदीचा उगम' अशी एका ओळीची नोंद, आणि सोबत काराकोरम व हिमालय या दोन वेगळ्या रांगा आहेत ही ठळक आठवण. सियाचिनसंबंधी लष्करी व हवामानविषयक चालू घडामोडी वेगळ्या नोंदवाव्यात, कारण त्या भूगोलाच्या प्रश्नात नव्हे तर चालू घडामोडींच्या प्रश्नात परत येतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भागीरथी नदीचा उगम ज्या हिमनदीच्या तोंडाशी म्हणजे गोमुख इथे होतो, ती हिमनदी कोणत्या राज्यात आहे ?

  • (a)हिमाचल प्रदेश
  • (b)उत्तराखंड
  • (c)सिक्कीम
  • (d)लडाख

  उत्तर(b) उत्तराखंड. गंगोत्री हिमनदी उत्तराखंडातील उत्तरकाशी जिल्ह्यात असून तिच्या गोमुख या तोंडातून भागीरथी बाहेर पडते; देवप्रयागला अलकनंदा मिळाल्यानंतर तिचीच गंगा होते. सिक्कीममध्ये कांचनजंगाच्या पायथ्याशी झेमू हिमनदी आहे आणि लडाखमध्ये सियाचिन व रीमो या काराकोरम रांगेतील हिमनद्या आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सियाचिन हिमनदीबाबत पुढीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)ती पूर्व हिमालयात सिक्कीममध्ये आहे
  • (b)ती पूर्व काराकोरम रांगेत लडाखमध्ये असून तिचे पाणी नुब्रा नदीला मिळते
  • (c)तिच्यातून भागीरथी नदीचा उगम होतो
  • (d)ती अरुणाचल प्रदेशातील सर्वात मोठी हिमनदी आहे

  उत्तर(b) ती पूर्व काराकोरम रांगेत लडाखमध्ये असून तिचे पाणी नुब्रा नदीला मिळते. सियाचिन सुमारे ७६ किलोमीटर लांब असून काराकोरममधील सर्वात लांब आणि ध्रुवीय प्रदेशांबाहेरील दुसऱ्या क्रमांकाची लांब हिमनदी आहे; नुब्रा श्योकला आणि श्योक सिंधूला मिळते. सिक्कीममधील पूर्व हिमालयातील मोठी हिमनदी झेमू आहे आणि भागीरथीचा उगम उत्तराखंडातील गंगोत्री हिमनदीतून होतो.