MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 23 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — (c), (b), (e), (a), (d). प्रश्न सर्वात जुन्यापासून सर्वात नव्यापर्यंतचा क्रम मागतो, म्हणून पाचही कल्प भूशास्त्रीय कालमापनावर ठेवून काळाच्या दिशेने पुढे वाचायचे आहेत. (c) कँब्रिअन कल्प हा पाचांतला निःसंशय सर्वात जुना : सुमारे ५३९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी तो पुराजीव महाकल्पाची आणि फॅनेरोझोइक महायुगाचीच सुरुवात करतो व सुमारे ४८७ दशलक्ष वर्षांपूर्वीपर्यंत चालतो; कठीण कवचाच्या सागरी प्राण्यांचा मोठा विस्तार याच कल्पात झाल्याने त्याला वेगळे स्थान आहे. त्यानंतर (b) कार्बनीफेरस कल्प येतो, सुमारे ३५९ ते २९९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी — पुराजीव महाकल्पातील पाचवा कल्प, आणि ज्या दलदलीच्या घनदाट जंगलांतून जगातील मोठे कोळशाचे साठे तयार झाले तो हाच काळ; कल्पाचे नावच त्या कर्बापासून आले आहे. लगेच (e) पर्मिअन कल्प, सुमारे २९९ ते २५२ दशलक्ष वर्षांपूर्वी, आणि तो पुराजीव महाकल्पाचा शेवटचा कल्प आहे; २५१.९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी झालेल्या पर्मिअन–ट्रायासिक सामूहिक विनाशाने तो संपतो आणि हा विनाश फॅनेरोझोइक महायुगातील सर्वात मोठा ठरतो. मग (a) ट्रायासिक कल्प, २५१.९०२ ते २०१.४ दशलक्ष वर्षांपूर्वी — मध्यजीव महाकल्पाचा पहिला व सर्वात लहान कल्प, आणि तो त्या महाविनाशाच्या पाठोपाठ सुरू होतो. शेवटी (d) क्वाटर्नरी कल्प, २.५८ दशलक्ष वर्षांपूर्वीपासून आजपर्यंत, म्हणजे नवजीव महाकल्पाचा शेवटचा कल्प आणि पाचांतला सर्वात नवा. पुढच्या दिशेने वाचल्यास कँब्रिअन, कार्बनीफेरस, पर्मिअन, ट्रायासिक, क्वाटर्नरी असा क्रम मिळतो — म्हणजेच (c), (b), (e), (a), (d), जी ओळ पर्याय (4) मध्ये छापली आहे. हा प्रश्न दिसतो त्याहून सोपा करणाऱ्या दोन गोष्टी आहेत. पहिली, चारांपैकी फक्त एकाच ओळीची सुरुवात कँब्रिअनने होते; आणि दुसरी, फक्त एकाच ओळीचा शेवट क्वाटर्नरीने होतो — आणि ती दोन्ही एकच ओळ आहे. यांपैकी कोणतेही एक निरीक्षण प्रश्न निकाली काढते, म्हणजे मधल्या तीन जागा तपासण्याची गरजही उरत नाही. क्रमाच्या प्रश्नात नेहमी हेच करावे : आधी टोकाचा घटक ठरवावा आणि तो चुकीच्या जागी ठेवणाऱ्या सर्व ओळींवर फुली मारावी.

• (1)(b), (a), (c), (d), (e) — ही ओळ कार्बनीफेरसने सुरू होते आणि कँब्रिअनला तिसऱ्या जागी टाकते, म्हणजे पुराजीव महाकल्पाची दोन टोके उलटी करते. कँब्रिअन सुमारे ५३९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी पुराजीव महाकल्पाची सुरुवात करतो, तर कार्बनीफेरस हा त्याच महाकल्पातील पाचवा कल्प असून सुमारे ३५९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी सुरू होतो; दोघांत सुमारे १८० दशलक्ष वर्षांचे अंतर आहे आणि कोणत्याही मांडणीत कार्बनीफेरस कँब्रिअनच्या आधी येऊ शकत नाही. शिवाय ही ओळ शेवटी पर्मिअन ठेवते, म्हणजे क्वाटर्नरीनंतर — म्हणजे आपण ज्या कल्पात जगत आहोत त्याहून पुराजीव महाकल्पाचा शेवटचा कल्प नवा ठरतो. प्रश्न जुन्याकडून नव्याकडे जायला सांगत असल्याने बरोबर ओळीतील शेवटचा घटक पाचांतला सर्वात नवाच असला पाहिजे, आणि ती जागा फक्त २.५८ दशलक्ष वर्षांपूर्वी सुरू झालेला क्वाटर्नरीच घेऊ शकतो.
• (2)(b), (c), (a), (e), (d) — ही ओळही कार्बनीफेरसने सुरू होते, आणि ज्या क्रमात संपूर्ण पुराजीव महाकल्पाची सुरुवात करणारा कँब्रिअन कल्प आहे तिथे हे शक्यच नाही — कँब्रिअन कार्बनीफेरसच्या सुमारे १८० दशलक्ष वर्षे आधी येतो. मात्र या ओळीचा मधला भाग इतर चुकीच्या ओळींपेक्षा खऱ्याच्या जवळ आहे : ती कँब्रिअनला ट्रायासिकच्या आधी आणि पर्मिअनला क्वाटर्नरीच्या आधी ठेवते, आणि नेमके तेच तिला धोकादायक बनवते, कारण मधल्या एक-दोन जोड्या तपासणाऱ्या उमेदवाराला त्या पटतात आणि तो ओळ स्वीकारतो. क्रमाच्या प्रश्नात कधीही न चुकणारी कसोटी परस्परसंबंधाची नसून जागेची असते : क्रमातला टोकाचा घटक ओळखावा — इथे सर्वात जुना म्हणून कँब्रिअन — आणि ज्या ओळीची सुरुवात त्याने होत नाही ती न वाचता बाद करावी.
• (3)(d), (a), (b), (e), (c) — ही ओळ म्हणजे जवळपास उलटा केलेला क्रम. तिची सुरुवात क्वाटर्नरीने होते, जो २.५८ दशलक्ष वर्षांपूर्वी सुरू झालेला व संपूर्ण कालमापनातील सर्वात नवा कल्प आहे, आणि तिचा शेवट कँब्रिअनने होतो, जो पाचांतला सर्वात जुना. म्हणजे प्रश्नाने जुन्याकडून नव्याकडे विचारले असताना ही ओळ नव्याकडून जुन्याकडे उत्तर देते. याच पेपरात काही प्रश्नांनंतर हाच दिशेचा सापळा पुन्हा येतो, तिथे प्रश्नविचारच 'उतरता क्रम' या शब्दांवर फिरतो. म्हणून प्रश्नातील क्रमदर्शक शब्द हाच खरा प्रश्न आहे आणि ओळींकडे पाहण्याआधी तो वाचून अधोरेखित करावा. दिशा एकदा पक्की झाली की सर्वात नव्या घटकाने सुरू होणारी ओळ उरलेले चार घटक न वाचताच बाद करता येते.

भूशास्त्रीय कालमापन ही पृथ्वीच्या साडेचार अब्ज वर्षांच्या इतिहासाची क्रमवार मांडणी असून तिचे खण मोठ्याकडून लहानाकडे असे आहेत : महायुग, महाकल्प, कल्प, युग आणि कालखंड. आपण ज्या फॅनेरोझोइक महायुगात आहोत ते सुमारे ५३९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी सुरू होते आणि त्याचे तीन महाकल्प आहेत — पुराजीव, मध्यजीव आणि नवजीव. पुराजीव महाकल्पात कँब्रिअन, ऑर्डोव्हिशियन, सिल्युरियन, डेव्होनियन, कार्बनीफेरस आणि पर्मिअन असे सहा कल्प येतात; मध्यजीव महाकल्पात ट्रायासिक, जुरासिक आणि क्रिटेशस हे तीन; आणि नवजीव महाकल्पात पॅलिओजीन, निओजीन व क्वाटर्नरी हे तीन. या खणांच्या सीमा मनाने ठरवलेल्या नाहीत — त्या खडकांच्या थरांतील जीवाश्मांच्या मोठ्या बदलांवर, विशेषतः सामूहिक विनाशांच्या घटनांवर आधारलेल्या आहेत. दोन सीमा विशेष लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत : पर्मिअन–ट्रायासिक सीमा, जिथे फॅनेरोझोइकमधला सर्वात मोठा विनाश होऊन पुराजीव महाकल्प संपतो, आणि क्रिटेशस–पॅलिओजीन सीमा, जिथे डायनोसॉर नाहीसे होऊन मध्यजीव महाकल्प संपतो. कल्पांची नावेही बहुधा त्यांच्या ओळखीच्या खुणा सांगतात : कार्बनीफेरस कल्पाचे नाव त्या काळात तयार झालेल्या कोळशातील कर्बावरून आले आहे, आणि क्वाटर्नरी कल्पात प्लाइस्टोसीन व होलोसीन ही दोन युगे येतात, ज्यांत हिमयुगांची व त्यांमधल्या उष्ण कालखंडांची आवर्तने आणि मानवाचा उदय बसतो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या सीमांचे आकडे वेळोवेळी सुधारले जातात — कँब्रिअनचा तळ ५४१ वरून ५३८.८ दशलक्ष वर्षांवर आणला गेला — म्हणून पाठांतरात नेमक्या दशांशापेक्षा क्रम अधिक महत्त्वाचा.

क्रम लावण्याचा प्रश्न हा एमपीएससीचा आवडता आकार आहे, कारण त्यात अंदाजाने गुण मिळण्याची शक्यता जोड्यांच्या प्रश्नापेक्षाही कमी असते आणि तरीही एका प्रश्नात पाच घटक तपासले जातात. या पेपरात असे पाच-घटकी क्रमाचे दोन प्रश्न आहेत आणि दोन्ही तुमच्या याच वीस प्रश्नांच्या पट्ट्यात येतात — हा भूशास्त्रीय कल्पांचा आणि पुढे लोकसंख्या घनतेचा. दोहोंत सोडवण्याची पद्धत एकच : आधी प्रश्नविचारातील दिशा ठरवा, मग टोकाचा घटक ओळखा, आणि ज्या ओळी त्या घटकाला चुकीच्या टोकाला ठेवतात त्या सरळ बाद करा. मधल्या जागा तपासणे हा शेवटचा उपाय, पहिला नव्हे. या पेपरात पाच घटकांची यादी असणे अपवाद नाही हेही लक्षात ठेवावे : या आवृत्तीत दोन प्रश्नांत (a) ते (e) अशी पाच विधाने आहेत आणि एका प्रश्नात (a) ते (f) अशी सहा — म्हणून पाचवा घटक दिसला की छपाईची चूक झाली असे समजून त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. अभ्यासाच्या दृष्टीने भूशास्त्रीय कालमापन हा प्राकृतिक भूगोल, पर्यावरण आणि सामान्य विज्ञान या तिन्ही विभागांना जोडणारा विषय आहे : कोळशाचे साठे कार्बनीफेरस कल्पाशी, दख्खन ट्रॅप्स क्रिटेशसच्या अखेरीशी आणि हिमयुगे व मानवाचा उदय क्वाटर्नरीशी जोडले जातात.

• कँब्रिअन कल्प हा पुराजीव महाकल्पाचा आणि फॅनेरोझोइक महायुगाचाही पहिला कल्प असून सुमारे ५३९ ते ४८७ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा आहे; त्याचा तळ ५४१ वरून ५३८.८ दशलक्ष वर्षांवर सुधारित करण्यात आला आहे.
• कार्बनीफेरस कल्प सुमारे ३५९ ते २९९ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा असून तो पुराजीव महाकल्पातील पाचवा कल्प आहे; जगातील मोठे कोळशाचे थर याच काळातील दलदलीच्या जंगलांतून तयार झाले आणि कल्पाचे नावही त्यावरूनच आले.
• पर्मिअन कल्प सुमारे २९९ ते २५२ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा असून तो पुराजीव महाकल्प संपवतो; २५१.९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी झालेला पर्मिअन–ट्रायासिक सामूहिक विनाश हा फॅनेरोझोइक महायुगातील सर्वात मोठा विनाश मानला जातो.
• ट्रायासिक कल्प २५१.९०२ ते २०१.४ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा असून तो मध्यजीव महाकल्पाचा पहिला व सर्वात लहान कल्प आहे; तो त्या महाविनाशाच्या पाठोपाठ सुरू होतो आणि त्याच्यानंतर जुरासिक कल्प येतो.
• क्वाटर्नरी कल्प २.५८ दशलक्ष वर्षांपूर्वीपासून आजपर्यंतचा असून तो नवजीव महाकल्पातील सर्वात नवा कल्प आहे; त्यात प्लाइस्टोसीन युग — हिमयुगे व त्यांमधली उष्ण आवर्तने — आणि होलोसीन युग येतात.

• प्रश्नविचारातील दिशा न वाचता क्रम लावणे — 'सर्वात जुना ते सर्वात नवीन' आणि 'उतरता क्रम' या दोन्ही प्रकारचे प्रश्न याच पेपरात आहेत आणि उलट दिशेने बांधलेली ओळ प्रत्येक वेळी पर्यायांत ठेवलेली असते
• पाच घटकांची यादी पाहून चौथ्या घटकानंतर थांबणे किंवा पाचव्या घटकाला छपाईची चूक समजणे; या आवृत्तीत (a) ते (e) अशी पाच विधाने दोन प्रश्नांत आणि (a) ते (f) अशी सहा एका प्रश्नात छापली आहेत
• कार्बनीफेरस कल्पाला पुराजीव महाकल्पाची सुरुवात समजणे — तो त्या महाकल्पातील पाचवा कल्प आहे, तर सुरुवात कँब्रिअन कल्पाने होते आणि दोघांत सुमारे १८० दशलक्ष वर्षांचे अंतर आहे
• मधल्या एक-दोन जोड्या पटल्या म्हणून संपूर्ण ओळ स्वीकारणे; क्रमाच्या प्रश्नात आधी टोकाचा घटक तपासावा, कारण तो चुकीच्या जागी असणारी ओळ उरलेले घटक न वाचताच बाद होते

भूशास्त्रीय कालमापन एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येते. पहिला म्हणजे हाच क्रमाचा प्रश्न — काही कल्प देऊन त्यांना जुन्याकडून नव्याकडे किंवा उलट लावायला सांगणे. दुसरा म्हणजे जोड्यांचा प्रश्न : कल्प आणि त्याची ठळक घटना, किंवा कल्प आणि त्याचा महाकल्प जुळवा — उदाहरणार्थ कार्बनीफेरस आणि कोळशाची निर्मिती, किंवा क्रिटेशस आणि डायनोसॉरचा अस्त. तिसरा म्हणजे एका ओळीचा प्रश्न : अमुक कल्प कोणत्या महाकल्पात येतो, किंवा सर्वात मोठा सामूहिक विनाश कोणत्या सीमेवर झाला. या तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — तीन महाकल्प आणि त्यांतील कल्प क्रमाने लिहून, प्रत्येकासमोर एक ओळखीची खूण आणि ढोबळ आकडा नोंदवणे. नेमक्या दशांशांच्या मागे लागू नये, कारण आंतरराष्ट्रीय संस्था ते आकडे वेळोवेळी सुधारतात; परीक्षेत क्रम विचारला जातो, दशांश नव्हे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पृथ्वीच्या इतिहासातील सर्वात मोठा सामूहिक विनाश ज्या दोन कल्पांच्या सीमेवर झाला आणि ज्याने पुराजीव महाकल्प संपला, ती सीमा कोणती ?

  • (a)कँब्रिअन आणि ऑर्डोव्हिशियन
  • (b)डेव्होनियन आणि कार्बनीफेरस
  • (c)पर्मिअन आणि ट्रायासिक
  • (d)क्रिटेशस आणि पॅलिओजीन

  उत्तर(c) पर्मिअन आणि ट्रायासिक. सुमारे २५१.९ दशलक्ष वर्षांपूर्वी झालेला हा विनाश फॅनेरोझोइक महायुगातील सर्वात मोठा मानला जातो; त्यानेच पुराजीव महाकल्प संपतो आणि ट्रायासिक कल्पापासून मध्यजीव महाकल्प सुरू होतो. क्रिटेशस–पॅलिओजीन सीमेवरचा विनाश डायनोसॉरचा अस्त घडवतो आणि मध्यजीव महाकल्प संपवतो, पण तो पर्मिअन–ट्रायासिक विनाशाहून लहान होता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जगातील बहुतांश मोठे कोळशाचे थर ज्या भूशास्त्रीय कल्पातील दलदलीच्या जंगलांतून तयार झाले, तो कल्प कोणता ?

  • (a)कँब्रिअन कल्प
  • (b)कार्बनीफेरस कल्प
  • (c)ट्रायासिक कल्प
  • (d)क्वाटर्नरी कल्प

  उत्तर(b) कार्बनीफेरस कल्प. सुमारे ३५९ ते २९९ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा हा पुराजीव महाकल्पातील पाचवा कल्प असून त्या काळातील विस्तीर्ण दलदलीच्या जंगलांतून जगातील मोठे कोळशाचे साठे तयार झाले; कल्पाचे नावही त्या कर्बावरूनच पडले. कँब्रिअन कल्प त्याहून सुमारे १८० दशलक्ष वर्षे जुना आहे, ट्रायासिक कल्प मध्यजीव महाकल्पाची सुरुवात करतो आणि क्वाटर्नरी कल्प सर्वात नवा आहे.