MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 22 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. एक-एक करून पाहू. विधान (a) : पेपरात 'नूनमती' असे छापलेला कारखाना म्हणजे गुवाहाटी तेल शुद्धीकरण कारखाना, आणि तो रूमानियाच्या तांत्रिक मदतीने उभारला गेला. १ जानेवारी १९६२ रोजी तो कार्यान्वित झाला व पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्या हस्ते त्याचे उद्घाटन झाले. या कारखान्याचा एक विक्रम लक्षात ठेवण्यासारखा आहे : तो भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला तेल शुद्धीकरण कारखाना होय. १९०१ पासून चालू असलेला दिग्बोईचा कारखाना त्याहून जुना आहे, पण तो खासगी क्षेत्रातील होता — म्हणून 'सर्वात जुना' आणि 'सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला' या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. विधान (b) : हा कारखाना गुवाहाटीतील नूनमती इथे, म्हणजे आसाम राज्यात आहे. वरच्या आसाममधील तेलक्षेत्रांतून नळमार्गे येणारे कच्चे तेल तो शुद्ध करतो, त्याची स्थापित क्षमता वर्षाला सुमारे दहा लाख टन आहे आणि तो इंडियन ऑइल चालवते. म्हणून विधान (b) देखील बरोबर ठरते. विधान (c) : कोयालीचा कारखाना म्हणजे इंडियन ऑइलचा गुजरात तेल शुद्धीकरण कारखाना, जो वडोदरा जिल्ह्यातील कोयाली इथे आहे. ऑक्टोबर १९६५ मध्ये तो कार्यान्वित झाला तेव्हा त्याची रचनाच ओएनजीसीच्या गुजरातमधील तेलक्षेत्रांचे — अंकलेश्वर, कलोल आणि नवागाम यांचे — कच्चे तेल शुद्ध करण्यासाठी केलेली होती. म्हणजे अंकलेश्वरहून कोयालीला कच्च्या तेलाचा पुरवठा होतो हे विधान बरोबर आहे. आजचा कारखाना त्या क्षेत्रांच्या क्षमतेच्या कितीतरी पुढे गेला असून मुख्यतः किनाऱ्यावरून आणलेले कच्चे तेल वापरतो, पण विधान अंकलेश्वरहून होणाऱ्या पुरवठ्याबद्दल आहे आणि तो पुरवठा खरा आहे. तिन्ही विधाने टिकत असल्याने तिन्ही स्वीकारणारी ओळच बरोबर ठरते — म्हणजे पर्याय (3). इथे पर्याय (3) आणि पर्याय (4) यांच्यातला फरक नीट पाहा : दोन्ही ओळी तीच तीन विधाने नावाने घेतात आणि संपूर्ण फरक शेवटच्या शब्दात आहे — 'बरोबर आहेत' विरुद्ध 'बरोबर नाहीत'. मराठी स्तंभात हा फरक फक्त एका अक्षराचा आहे, म्हणून पर्याय शेवटच्या अक्षरापर्यंत वाचणे ही शिस्त हा प्रश्न कारखान्यांच्या माहितीइतकीच तपासतो.

• (1)विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत. — ही ओळ विधाने (a) व (b) स्वीकारते आणि (c) गाळते, म्हणजे कोयाली–अंकलेश्वर हा दुवा खोटा असावा लागतो. तो खोटा नाही. वडोदरा जिल्ह्यातील कोयाली इथला गुजरात तेल शुद्धीकरण कारखाना ऑक्टोबर १९६५ मध्ये कार्यान्वित झाला आणि ओएनजीसीच्या अंकलेश्वर, कलोल व नवागाम या गुजरातमधील तेलक्षेत्रांचे कच्चे तेल शुद्ध करण्यासाठीच त्याची आखणी झाली होती. १९६० मध्ये सापडलेले अंकलेश्वर हे त्यांतले पहिले आणि विधानात नाव घेतलेले तेच क्षेत्र आहे. उमेदवार ही ओळ निवडतो तो आसामविषयीची दोन विधाने तपासून, ती बरोबर आढळल्यावर तिथेच थांबून — आणि तीन विधानांच्या प्रश्नात दोनच विधाने घेणाऱ्या ओळी नेमकी हीच चूक पकडण्यासाठी छापलेल्या असतात.
• (2)विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत. — ही ओळ विधाने (b) व (c) स्वीकारते आणि (a) गाळते, म्हणजे रूमानियाशी असलेला संबंध खोटा असावा लागतो. तो खोटाही नाही. नूनमती इथला गुवाहाटीचा कारखाना रूमानियाच्या तांत्रिक मदतीने उभारला गेला आणि १ जानेवारी १९६२ रोजी कार्यान्वित झाला; परीक्षेत हा कारखाना याच सहकार्यावरून ओळखला जातो. भारतातील सुरुवातीच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील कारखाने वेगवेगळ्या भागीदारांसोबत उभे राहिले — गुवाहाटी रूमानियासोबत, १९६४ चा बरौनी सोव्हिएत संघासोबत आणि त्यात रूमानियाचा मर्यादित सहभाग, आणि १९६५ चा कोयाली सोव्हिएत मदतीने. हे भागीदार एकमेकांत मिसळून जाणे ही ठरलेली चूक आहे, आणि कोयाली म्हणजे सोव्हिएत असे अर्धवट आठवणारा उमेदवार तीच शंका गुवाहाटीच्या विधानावर चुकून लादतो आणि इथे येऊन पोहोचतो.
• (4)विधाने (a), (b), (c) बरोबर नाहीत. — ही ओळ म्हणते की तिन्ही विधाने बरोबर नाहीत, आणि नकार या संपूर्ण प्रश्नात फक्त इथेच येतो. प्रत्यक्षात तिन्ही विधाने टिकतात : गुवाहाटीचा कारखाना रूमानियाच्या मदतीने उभा राहिला, तो आसाममधील नूनमती इथे आहे, आणि कोयालीची रचना अंकलेश्वरसह गुजरातच्या तेलक्षेत्रांच्या कच्च्या तेलावर चालण्यासाठीच झाली होती. तरीही ही ओळ क्षणभर थांबून पाहण्यासारखी आहे, कारण तीच तीन विधाने बरोबर म्हणणाऱ्या ओळीच्या लगेच खाली ती छापली आहे आणि दोघींतला फरक फक्त एका अक्षराचा आहे — 'आहेत' आणि 'नाहीत'. या प्रश्नाचा प्रश्नविचार नकारात्मक नाही; तो फक्त विधाने पाहायला सांगतो, म्हणून नकार प्रश्नात नसून या एका पर्यायात दडलेला आहे. पर्याय वाचण्याऐवजी नजरेखालून घालणारा उमेदवार शेजारची ओळ निवडली आहे असे समजत ही ओळ निवडून बसतो.

तेल शुद्धीकरण कारखाना कच्चे खनिज तेल घेऊन ऊर्ध्वपातनाने त्याचे पेट्रोल, डिझेल, रॉकेल, नाफ्था, डांबर अशा घटकांत विभाजन करतो. असा कारखाना कोठे बांधायचा हा भारतातील एक क्लासिक स्थाननिश्चितीचा प्रश्न आहे आणि त्याची तीन उत्तरे भारताच्या नकाशावर दिसतात. पहिले, कच्च्या मालाकडे झुकलेले कारखाने तेलक्षेत्राच्या तोंडावरच उभे राहतात — आसाममधील दिग्बोई, नूनमती आणि बोंगाईगाव, तसेच गुजरातमधील कोयाली. दुसरे, बाजाराकडे झुकलेले कारखाने ग्राहक असलेल्या प्रदेशाजवळ उभे राहतात आणि कच्चे तेल त्यांच्याकडे नळमार्गाने आणले जाते — बिहारमधील बरौनी, उत्तर प्रदेशातील मथुरा, मध्य प्रदेशातील बिना. तिसरे, आयात-आधारित कारखाने किनाऱ्यावर बसतात, कारण भारत आपल्या गरजेचा मोठा भाग आयात करतो आणि जहाजातून उतरणारे तेल शक्य तितक्या कमी अंतरावर शुद्ध करणे स्वस्त पडते — मुंबई, कोची, चेन्नई, विशाखापट्टणम आणि जामनगर. भारताच्या शुद्धीकरणाचा इतिहासही तीन टप्प्यांचा आहे : १९०१ चा दिग्बोई हा खासगी व वसाहतकालीन टप्पा, १९६० च्या दशकातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उभारणी जी परकीय तांत्रिक सहकार्यावर चालली, आणि उदारीकरणानंतरचे खासगी निर्यातभिमुख महाकारखाने. या तीन टप्प्यांचा क्रम लक्षात ठेवला की कोणता कारखाना कोणत्या कालखंडातला हे विचारणारे बहुतेक प्रश्न आपोआप सुटतात.

एमपीएससीच्या आर्थिक भूगोलात खनिज तेलावरचा प्रश्न जवळपास ठरलेला असतो आणि तो तीनपैकी एका आकारात येतो — कारखाना कोणत्या राज्यात आहे, तो कोणत्या परकीय सहकार्याने उभा राहिला, किंवा त्याला कच्चे तेल कोठून मिळते. हा प्रश्न तिन्ही आकार एकाच वेळी तपासतो : विधान (a) सहकार्याचे, विधान (b) राज्याचे आणि विधान (c) पुरवठ्याचे. म्हणून याची तयारी वेगवेगळ्या याद्या पाठ करून नव्हे, तर प्रत्येक कारखान्यामागे 'कोठे – केव्हा – कोणासोबत – कोणते कच्चे तेल' अशा चार खणांची एक ओळ लिहून करावी. दुसरे महत्त्वाचे : या प्रश्नाचा प्रश्नविचार नकारात्मक नाही. 'खनिज तेल उत्पादनासंदर्भातील विधाने पहा' एवढेच तो म्हणतो; 'बरोबर नाहीत' हा नकार फक्त पर्याय (4) मध्ये आहे. या पेपरात सात प्रश्न खरोखर नकारात्मक आहेत आणि त्यांपैकी बहुतेकांत नकार ठळक टंकात छापला आहे — इथे तसे काहीच नाही, म्हणून हा प्रश्न नकारात्मक समजून उलटे उत्तर काढणे ही स्वतःहून ओढवून घेतलेली चूक ठरते. आणि मराठी स्तंभाचा स्वतःचा एक धोका आहे : पर्याय (3) व पर्याय (4) मधला संपूर्ण फरक 'आहेत' विरुद्ध 'नाहीत' एवढाच असल्याने तो एका अक्षरात मावतो, तर इंग्रजी स्तंभात तोच फरक 'correct' विरुद्ध 'incorrect' असा डोळ्यांत भरणारा आहे.

• आसाममधील नूनमती इथला गुवाहाटी तेल शुद्धीकरण कारखाना १ जानेवारी १९६२ रोजी रूमानियाच्या तांत्रिक मदतीने कार्यान्वित झाला आणि तो भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला तेल शुद्धीकरण कारखाना होता; त्याची क्षमता वर्षाला सुमारे दहा लाख टन असून तो इंडियन ऑइल चालवते.
• आसाममधीलच दिग्बोई हा १९०१ पासून चालू असलेला भारतातील सर्वात जुना तेल शुद्धीकरण कारखाना असून तो खासगी क्षेत्रातील होता; सार्वजनिक क्षेत्रातील कथा १९६२ च्या गुवाहाटीपासून सुरू होते — 'सर्वात जुना' आणि 'सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला' ही दोन वेगळी विक्रमपदे आहेत.
• बिहारमधील बरौनी तेल शुद्धीकरण कारखाना जुलै १९६४ मध्ये सोव्हिएत संघाच्या सहकार्याने आणि रूमानियाच्या मर्यादित सहभागाने कार्यान्वित झाला; सुरुवातीची क्षमता वर्षाला सुमारे दहा लाख टन होती.
• वडोदरा जिल्ह्यातील कोयाली इथला गुजरात तेल शुद्धीकरण कारखाना ऑक्टोबर १९६५ मध्ये सोव्हिएत मदतीने कार्यान्वित झाला आणि ओएनजीसीच्या अंकलेश्वर, कलोल व नवागाम या तेलक्षेत्रांचे कच्चे तेल शुद्ध करण्यासाठी त्याची रचना झाली; आजची क्षमता वर्षाला सुमारे १३.७ दशलक्ष टन आहे.
• १९६० मध्ये सापडलेले अंकलेश्वर हे गुजरात खोऱ्यातील पहिले मोठे तेलक्षेत्र होते आणि कोयालीचा कारखाना त्याचाच वापर करण्यासाठी तिथे उभारला गेला — कच्च्या मालाकडे झुकलेल्या स्थाननिश्चितीचे हे उदाहरण, तर पुढे किनाऱ्यावर उभे राहिलेले कारखाने आयातीकडे झुकलेले आहेत.

• कोणता परकीय भागीदार कोणत्या सुरुवातीच्या कारखान्यामागे होता याची गल्लत करणे — गुवाहाटी रूमानियासोबत, बरौनी व कोयाली सोव्हिएत मदतीने — कारण हे तिन्ही एकाच प्रश्नात एकत्र मांडलेले असतात
• गुवाहाटीला भारतातील सर्वात जुना तेल शुद्धीकरण कारखाना म्हणणे; तो सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला आहे, तर १९०१ पासून चालू असलेला दिग्बोई त्याहून जुना असून खासगी क्षेत्रातील होता
• तीन विधानांच्या प्रश्नात दोन विधाने पडताळल्यावर तिथेच थांबून तीच दोन घेणारी ओळ निवडणे, आणि तिन्ही स्वीकारणारी बरोबर ओळ उपलब्ध असूनही ती न वाचणे
• पर्यायातील विधानांचे अक्षरांकच तेवढे वाचून शेवटचा शब्द सोडून देणे — इथे पर्याय (3) आणि (4) मधला संपूर्ण फरक 'आहेत' विरुद्ध 'नाहीत' एवढाच आहे, म्हणजे मराठीत एका अक्षराचा
• पर्यायात 'बरोबर नाहीत' हा शब्दप्रयोग दिसला म्हणून संपूर्ण प्रश्न नकारात्मक आहे असे समजणे; इथला प्रश्नविचार 'विधाने पहा' एवढाच आहे

खनिज तेल हा विषय एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येतो. पहिला म्हणजे हाच — कारखाना, राज्य, सहकार्य आणि पुरवठा यांविषयीची दोन-तीन विधाने देऊन कोणती बरोबर आहेत हे विचारणे. दुसरा म्हणजे जोड्यांचा प्रश्न : कारखाना आणि राज्य, किंवा तेलक्षेत्र आणि राज्य जुळवा. तिसरा म्हणजे एका ओळीचा प्रथमक्रमांकाचा प्रश्न : भारतातील सर्वात जुना कारखाना कोणता, सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला कोणता, सर्वात मोठा कोणता. या तिन्हींसाठी एकच तयारी पुरते — प्रत्येक महत्त्वाच्या कारखान्याची 'कोठे, केव्हा, कोणासोबत, कोणते कच्चे तेल, कोण चालवते' अशी एका ओळीची नोंद, आणि सोबत दिग्बोई व गुवाहाटी यांच्यातील खासगी–सार्वजनिक फरकाची ठळक आठवण. जोडीला भारताच्या तेल आयातीचे प्रमाण आणि किनाऱ्यावरील नव्या कारखान्यांची कारणे वाचून ठेवावीत, कारण चालू घडामोडींचा प्रश्न याच दिशेने येतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला तेल शुद्धीकरण कारखाना कोणता आणि तो कोणत्या देशाच्या तांत्रिक सहकार्याने उभारला गेला ?

  • (a)दिग्बोई — ब्रिटन
  • (b)गुवाहाटी (नूनमती) — रूमानिया
  • (c)बरौनी — सोव्हिएत संघ
  • (d)कोयाली — सोव्हिएत संघ

  उत्तर(b) गुवाहाटी (नूनमती) — रूमानिया. आसाममधील नूनमती इथला हा कारखाना १ जानेवारी १९६२ रोजी रूमानियाच्या तांत्रिक मदतीने कार्यान्वित झाला आणि तो सार्वजनिक क्षेत्रातील भारतातील पहिला कारखाना ठरला. दिग्बोई १९०१ पासून चालू असला तरी तो खासगी क्षेत्रातील होता, बरौनी जुलै १९६४ मध्ये सोव्हिएत सहकार्याने आणि रूमानियाच्या मर्यादित सहभागाने कार्यान्वित झाला, तर कोयाली ऑक्टोबर १९६५ मध्ये सोव्हिएत मदतीने.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गुजरातमधील कोयाली इथला तेल शुद्धीकरण कारखाना ज्या तेलक्षेत्रांचे कच्चे तेल शुद्ध करण्यासाठी मुळात उभारला गेला, त्यांत पुढीलपैकी कोणते क्षेत्र येते ?

  • (a)बॉम्बे हाय
  • (b)अंकलेश्वर
  • (c)दिग्बोई
  • (d)बाडमेर

  उत्तर(b) अंकलेश्वर. ऑक्टोबर १९६५ मध्ये कार्यान्वित झालेल्या गुजरात तेल शुद्धीकरण कारखान्याची रचनाच ओएनजीसीच्या अंकलेश्वर, कलोल व नवागाम या गुजरातमधील तेलक्षेत्रांचे कच्चे तेल शुद्ध करण्यासाठी झाली होती; १९६० मध्ये सापडलेले अंकलेश्वर हे त्यांतले पहिले मोठे क्षेत्र. बॉम्बे हाय हे १९७० च्या दशकातील सागरी क्षेत्र आहे, दिग्बोई आसाममध्ये आहे आणि बाडमेर हे राजस्थानातील नंतरचे क्षेत्र आहे.