MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 21 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — (a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii). डाव्या स्तंभातील चार नावे पठाराचे स्थान सांगत नाहीत, ती पठार कसे तयार झाले ते सांगतात; मराठी स्तंभात हे इंग्रजी स्तंभापेक्षाही उघड आहे, कारण तिथे 'ज्वालामुखीमुळे तयार झालेले पठार' आणि 'हिमनदीच्या कार्यामुळे तयार झालेले पठार' अशी उत्पत्तीच नावातच लिहून ठेवली आहे. म्हणून उजव्या स्तंभातील चार उदाहरणे वाचताना 'हे कोठे आहे' नव्हे तर 'हे कशामुळे तयार झाले' असा प्रश्न विचारावा लागतो. चारपैकी तीन जोड्या एकमेकांपासून स्वतंत्रपणे पक्क्या करता येतात, आणि त्या तीन पक्क्या झाल्या की चौथी आपोआप ठरते — हीच या प्रश्नाची खरी पद्धत आहे. सुरुवात (c) पासून करावी. कोलंबियाचे पठार अमेरिकेच्या वायव्येस वॉशिंग्टन, ओरेगॉन व आयडाहो या राज्यांत कॅस्केड रांग आणि रॉकी पर्वत यांच्या दरम्यान पसरलेले आहे आणि ते भेगी उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या बेसाल्टच्या थरांवर थर साचून तयार झालेले पूर-बेसाल्ट पठार आहे; कोलंबिया रिव्हर बेसाल्ट ग्रुपच्या या लाव्ह्याची जाडी काही ठिकाणी १.८ किलोमीटरहून अधिक आहे आणि त्याने सुमारे ६३,००० चौरस मैलांवरील जुनी भूरूपे गाडून टाकली. उजव्या स्तंभातील दुसरे कोणतेही उदाहरण लाव्ह्यापासून बनलेले नाही, म्हणून (c) ला (ii) मिळते. आता (d) घ्या. चारांपैकी हिमचादर वाहणारे एकमेव ठिकाण ग्रिनलँड आहे, आणि हिमनदीच्या घर्षणाने घासून सपाट झालेले पठार म्हणजे व्याख्येनेच बर्फाच्या कार्याचा परिणाम; म्हणून (d) ला (iii) मिळते. मग (a) — पर्वतांतर्गत पठार, म्हणजे पर्वतरांगांनी वेढलेले किंवा दोन रांगांच्या मध्ये अडकलेले पठार. बलुचिस्थानचे पठार इराणी पठाराच्या आग्नेय टोकावर बसलेले असून उंच व ओबडधोबड रांगांनी त्याचे अनेक खोरे-भाग पाडलेले आहेत — ही नेमकी पर्वतांतर्गत मांडणी आहे, म्हणून (a) ला (iv) मिळते. उजव्या स्तंभातील तीन जागा आता संपल्या आणि शिल्लक राहते फक्त कोलोरॅडोचे पठार; म्हणून पर्वतपदीय पठार (b) ला तेच घ्यावे लागते. 'पर्वतपदीय' या मराठी शब्दाचा अर्थच पर्वताच्या पायथ्याशी असलेले असा आहे, आणि कोलोरॅडोचे पठार आपल्या पूर्व व उत्तर बाजूंनी रॉकी पर्वताला लागून आहे. यातून (a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii) ही मांडणी पूर्ण होते, म्हणजे पर्याय (3).

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — ही ओळ लाव्ह्याचे पठार ग्रिनलँडला आणि हिमनदीचे पठार बलुचिस्थानला देते, आणि या दोन्ही जोड्या भूशास्त्रीयदृष्ट्या अशक्य आहेत. ग्रिनलँडचा पठारी पृष्ठभाग बर्फाच्या कार्याचा परिणाम आहे; त्या बेटाला पठाराचा आकार देणारा कोणताही पूर-बेसाल्टचा प्रांत हिमचादरीखाली नाही, आणि हे उदाहरण या यादीत आहेच मुळी बर्फाचे उदाहरण म्हणून. दुसऱ्या टोकाला बलुचिस्थान हे इराणी पठाराच्या कडेवरील कोरडे उपोष्ण पठार आहे — तिथे हिमचादर नाही आणि हिमनदीच्या घर्षणाने पठार घडवणारी प्लाइस्टोसीन कालखंडातील तशी प्रक्रियाही नोंदलेली नाही. ही ओळ पर्वतांतर्गत पठार कोलोरॅडोला देते, आणि नेमका तोच तिचा मोह आहे — मानक भूरूपशास्त्रात कोलोरॅडोचे पठार पर्वतांतर्गत गटातच मोडते. पण त्या एका आकर्षक जोडीसाठी वाद घालण्याआधीच (c) व (d) मधल्या दोन अशक्य जोड्या ही ओळ बाद करतात.
• (2)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (i), (d) - (iv) — इथे पर्वतांतर्गत पठार ग्रिनलँडला आणि हिमनदीचे पठार बलुचिस्थानला दिले आहे, म्हणजे प्रश्नातील सर्वात सोपी जोडी नेमकी उलटी केली आहे. ग्रिनलँड पर्वतरांगांनी वेढलेले नाही — किनाऱ्यालगतच्या उंच भूभागांच्या कडेत असलेल्या खोलगट खडकाळ तळावर पसरलेली ती हिमचादर आहे, आणि या यादीत ती बर्फाचे उदाहरण म्हणूनच आली आहे. बलुचिस्थानात बर्फ नाही. शिवाय ही ओळ लाव्ह्याचे पठार कोलोरॅडोला देते; कोलोरॅडोचा पृष्ठभाग वाळूचा खडक, शेल आणि चुनखडक अशा गाळाच्या खडकांचा जाड, फारसा वाकलेला नसलेला थर आहे — त्यातच कोलोरॅडो नदीने ग्रँड कॅनियन कोरली आहे — बेसाल्टची चादर नव्हे. जोड्यांचा प्रश्न सेकंदात निकाली काढणारी सवय अशी : ज्या उदाहरणाला फक्त एकच वर्ग लागू होतो ते आधी शोधावे — इथे ते ग्रिनलँड आहे — आणि ते दुसरीकडे खर्च करणारी प्रत्येक ओळ लगेच फुली मारून टाकावी.
• (4)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (i), (d) - (iii) — हा जवळचा चुकीचा पर्याय आहे आणि तोच अभ्यासण्यासारखा आहे. दोन आधारभूत जोड्या तो बरोबर ठेवतो — पर्वतांतर्गत–बलुचिस्थान आणि हिमनदी–ग्रिनलँड — आणि मग उरलेल्या दोन जोड्या आपसात बदलतो : पर्वतपदीय पठार कोलंबियाला व लाव्ह्याचे पठार कोलोरॅडोला. हीच त्याची चूक आहे. कोलंबियाचे पठार हे उत्तर अमेरिकेतील पाठ्यपुस्तकी पूर-बेसाल्ट पठार आहे, तर कोलोरॅडोचे पठार हा उचलला गेलेला गाळाच्या खडकांचा स्थिर ठोकळा आहे, उद्रेकातून बांधलेला नाही. ज्या जोड्या सोप्या आहेत तेवढ्याच तपासणारा उमेदवार ही ओळ स्वीकारतो, आणि प्रश्न नेमका त्याच सवयीवर रचलेला आहे — सोप्या जोड्या मुद्दाम बरोबर ठेवायच्या आणि अवघड दोन उलट्या करायच्या. चुकीच्या उत्तरासाठी प्रश्नाच्या गुणांचा एक चतुर्थांश वजा होणाऱ्या पेपरात शेवटच्या दोन जोड्या पुन्हा तपासण्याइतका वेळ नक्कीच परवडतो.

पठार म्हणजे सभोवतालच्या भूभागापेक्षा उंच असलेला, माथ्याकडून तुलनेने सपाट आणि किमान एका बाजूने उभा उतार असलेला भूभाग. भूगोलात पठारांचे वर्गीकरण त्यांच्या उत्पत्तीवरून केले जाते. पर्वतांतर्गत पठार हे पर्वतरांगांनी वेढलेले किंवा दोन रांगांच्या मध्ये असलेले असते — हिमालय व कुनलुन यांच्यामधील तिबेटचे पठार हे जगातील सर्वात मोठे उदाहरण, आणि बोलिव्हियातील अल्टिप्लानो व बलुचिस्थान हीदेखील याच कुटुंबातील. ही पठारे सर्वसाधारणपणे सर्वाधिक उंच व विस्तृत असतात, कारण त्यांना वेढणाऱ्या रांगांबरोबरच तीही वर उचलली गेली. पर्वतपदीय पठार पर्वताच्या पायथ्याशी असते व त्याच्या दुसऱ्या बाजूला मैदान किंवा समुद्र असतो; मराठी नावातील 'पदीय' हा शब्दच पायथा सुचवतो. खंडीय किंवा मेजासारखे पठार सखल प्रदेशातून किंवा किनाऱ्यापासून एकदम उंच होते — दख्खनचे व छोटा नागपूरचे पठार याच प्रकारातील. लाव्ह्याचे किंवा ज्वालामुखीजन्य पठार उचलले जाऊन नव्हे तर रचले जाऊन तयार होते : भेगांतून बाहेर पडणारा पातळ बेसाल्ट थरावर थर पसरत जातो आणि जुनी भूरूपे गाडली जाईपर्यंत साचत राहतो — अमेरिकेतील कोलंबियाचे पठार आणि भारतातील दख्खन ट्रॅप्स असेच घडले. हिमनदीच्या कार्याने तयार झालेले पठार म्हणजे हिमचादरीने घासून व खरवडून सपाट केलेला पृष्ठभाग; ग्रिनलँड व अंटार्क्टिका ही याची ठरलेली उदाहरणे. आणखी दोन संज्ञा लक्षात ठेवाव्यात : विच्छिन्न पठार म्हणजे नद्यांनी कापून खोऱ्यांचे जाळे बनवलेले पठार, आणि खंडीय ढाल म्हणजे भूशास्त्रीय काळात झिजून सपाट झालेले स्फटिकमय खडकांचे अतिप्राचीन पठार.

एमपीएससीच्या प्राकृतिक भूगोल विभागात चार-बाय-चार जोड्यांचा प्रश्न वारंवार येतो, कारण एका प्रश्नाच्या जागेत चार व्याख्या तपासता येतात; आणि हा प्रश्न पठारांच्या उत्पत्तीनुसार केलेल्या वर्गीकरणावर उभा आहे. यात यादी पाठ असण्यापेक्षा उजव्या स्तंभातील कोणते उदाहरण फक्त एकाच वर्गात बसू शकते हे ओळखण्याचे कौशल्य महत्त्वाचे ठरते. ग्रिनलँड फक्त बर्फाचे उदाहरण असू शकते, कोलंबिया फक्त लाव्ह्याचे; या दोन जोड्या प्रश्न निकाली काढतात आणि बाकीचे वगळण्याच्या पद्धतीने ठरते. उलट छापलेल्या क्रमाने एक-एक जोडी लावत गेल्यास ज्या जोडीबद्दल खात्री नाही तिथे उमेदवार अडकतो आणि मग संपूर्ण ओळीचा अंदाज बांधतो. या प्रश्नाचा दुसरा धडा मांडणीविषयीचा आहे : दोन स्तंभ शेजारी शेजारी छापले जातात कारण ते जुळवायचे असतात — 'पर्वतांतर्गत पठार' या ओळीच्या समोर 'कोलोरॅडोचे पठार' छापलेले असणे यातून काहीही सिद्ध होत नाही. या पेपरातील तेरा जोड्यांच्या प्रश्नांची छपाई अशीच आहे, म्हणून हा मुद्दा पुन्हा पुन्हा सांगण्यासारखा आहे. आणि तिसरे — या प्रश्नात आयोगाची किल्ली पर्वतपदीय पठाराची जोडी कोलोरॅडोशी लावते, तर प्रमाणित भूरूपशास्त्र कोलोरॅडोला पर्वतांतर्गत गटात ठेवते. कार्ड आयोगाच्या किल्लीप्रमाणे लिहिले आहे आणि उरलेल्या तीन जोड्या पक्क्या असल्याने चौथी भाग पाडून येते हा युक्तिवाद स्पष्टपणे मांडते; या ताणाची नोंद सापळ्यांमध्ये केली आहे.

• पर्वतांतर्गत पठार पर्वतरांगांनी वेढलेले किंवा दोन रांगांच्या मध्ये असते; तिबेट, बोलिव्हियातील अल्टिप्लानो आणि बलुचिस्थान ही ठरलेली उदाहरणे आहेत, आणि अशी पठारे सर्वसाधारणपणे जगातील सर्वाधिक उंच असतात कारण भोवतीच्या रांगांबरोबरच तीही वर उचलली गेली.
• पर्वतपदीय पठार पर्वताच्या पायथ्याशी असते व पलीकडे मैदान किंवा समुद्र असतो — मराठी नावातील 'पदीय' हा शब्दच पायथा सुचवतो — तर खंडीय किंवा मेजासारखे पठार दख्खनप्रमाणे थेट सखल प्रदेशातून उंच होते.
• वॉशिंग्टन, ओरेगॉन व आयडाहो या राज्यांतील कोलंबियाचे पठार हे कोलंबिया रिव्हर बेसाल्ट ग्रुपचे पूर-बेसाल्ट पठार आहे : उत्तर मायोसीन ते आद्य प्लायोसीन काळातील भेगी उद्रेकांनी सुमारे ६३,००० चौरस मैलांवर १.८ किलोमीटरहून जाड लाव्हा पसरला.
• कोलोरॅडोचे पठार अमेरिकेच्या फोर कॉर्नर्स भागात सुमारे ३,४०,००० चौरस किलोमीटरवर १,५०० ते ३,३५० मीटर उंचीवर पसरलेले असून पूर्वेस व उत्तरेस रॉकी पर्वताने वेढलेले आहे; तो गाळाच्या खडकांचा जाड ठोकळा असून त्यातच ग्रँड कॅनियन कोरली गेली आहे.
• ग्रिनलँड व अंटार्क्टिका ही हिमनदीच्या कार्याने तयार झालेल्या पठारांची पाठ्यपुस्तकी उदाहरणे आहेत — खंडीय बर्फाने खरवडलेल्या खडकावर पसरलेल्या त्यांच्या हिमचादरी; आणि दख्खन ट्रॅप्स हे भारताचे स्वतःचे लाव्ह्याचे पठार आहे.

• दोन याद्या शेजारी शेजारी छापल्या आहेत म्हणून समोरासमोरच्या ओळींची जोडी वाचणे — ती केवळ छपाईची मांडणी आहे, आणि जोड्यांचा प्रश्न तुम्ही जोडी लावेपर्यंत कोणतीही जोडी सांगत नाही
• कोलंबियाचे पठार आणि कोलोरॅडोचे पठार यांची अदलाबदल करणे — पहिले पॅसिफिक वायव्येकडील पूर-बेसाल्ट पठार आहे तर दुसरे फोर कॉर्नर्स भागातील गाळाच्या खडकांचा स्थिर ठोकळा; मराठी स्तंभात दोन्ही प्रश्नांत 'कोलंबिया' असेच छापले असल्याने इंग्रजी स्तंभातील दोन वेगवेगळ्या स्पेलिंगचा गोंधळ इथे नाही, पण त्याच शब्दाने दक्षिण अमेरिकेतील देशाचीही आठवण होते आणि प्रश्न २६ मध्ये 'दक्षिण अमेरिका' हा पर्याय छापलेला आहे
• पठारांचे वर्गीकरण सर्वत्र एकच व अंतिम आहे असे मानणे — आयोगाची किल्ली इथे कोलोरॅडोला पर्वतपदीय मानते तर प्रमाणित भूरूपशास्त्र त्याला पर्वतांतर्गत गटात ठेवते; म्हणून जी उदाहरणे फक्त एकाच वर्गात बसतात त्यांवर ओळ पक्की करावी आणि बाकीचे वगळण्याने ठरवावे
• ज्या जोड्यांची खात्री आहे तेवढ्याच तपासून, ज्या दोन जोड्यांची खात्री नाही त्या उलट्या असलेली ओळ स्वीकारणे — या प्रश्नातील जवळचा चुकीचा पर्याय नेमका याच सवयीवर बांधलेला आहे

पठारांचे वर्गीकरण एमपीएससीच्या पेपरात तीन आकारांत येते. पहिला म्हणजे हाच — पठाराचा प्रकार आणि त्याचे उदाहरण यांची चार-बाय-चार जोडी, जो सर्वाधिक वेळा येतो. दुसरा म्हणजे एका ओळीचा प्रश्न : अमुक पठार कोणत्या प्रकारचे आहे, किंवा ते कोणत्या खंडात आहे — याच पेपरात काही प्रश्नांनंतर नेमका तोच प्रश्न विचारला आहे आणि तिथे कोलंबियाचे पठार पुन्हा छापले आहे. तिसरा म्हणजे उत्पत्तीचा प्रश्न : खालीलपैकी कोणते लाव्ह्याचे पठार आहे, किंवा कोणते हिमनदीच्या कार्याने तयार झाले. पाच उत्पत्ती-वर्ग, प्रत्येकाची दोन जागतिक व एक भारतीय उदाहरण, आणि वेगवेगळी पुस्तके ज्या पठारांना वेगवेगळ्या वर्गात टाकतात त्यांची नोंद — एवढे एका पानावर लिहून ठेवले की तिन्ही आकार निभावतात. त्याला खंडनिहाय प्रमुख पठारांची यादी जोडावी, कारण आयोगाला एकाच पठाराचा प्रकार आणि त्याचे स्थान लागोपाठच्या प्रश्नांत तपासायला आवडते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोलंबिया रिव्हर बेसाल्ट ग्रुपच्या भेगी उद्रेकांतून तयार झालेले, अमेरिकेच्या वायव्येकडील कोलंबियाचे पठार हे कोणत्या प्रकारचे पठार आहे ?

  • (a)पर्वतांतर्गत पठार
  • (b)पर्वतपदीय पठार
  • (c)ज्वालामुखीजन्य म्हणजेच लाव्ह्याचे पठार
  • (d)हिमनदीच्या क्षरणातून तयार झालेले पठार

  उत्तर(c) ज्वालामुखीजन्य म्हणजेच लाव्ह्याचे पठार. उत्तर मायोसीन व आद्य प्लायोसीन काळात भेगांतून बाहेर पडलेल्या पातळ बेसाल्टच्या थरावर थर साचत गेले, काही ठिकाणी १.८ किलोमीटरहून जाड, आणि सुमारे ६३,००० चौरस मैलांवरील जुनी भूरूपे गाडली गेली. तिबेट किंवा बलुचिस्थानसारखे पर्वतांतर्गत पठार रांगांनी वेढलेले असते, पर्वतपदीय पठार रांगेच्या पायथ्याशी असते, आणि ग्रिनलँडसारखे पठार हिमचादरीने खरवडून सपाट झालेले असते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पुढीलपैकी पठार आणि तो ज्या खंडात आहे त्या खंडाची कोणती जोडी बरोबर आहे ?

  • (a)सेंट्रल मॅसिफ — आशिया
  • (b)अल्टिप्लानो — आफ्रिका
  • (c)युनान पठार — युरोप
  • (d)कोलोरॅडोचे पठार — उत्तर अमेरिका

  उत्तर(d) कोलोरॅडोचे पठार — उत्तर अमेरिका. ते अमेरिकेच्या फोर कॉर्नर्स भागात सुमारे ३,४०,००० चौरस किलोमीटरवर १,५०० ते ३,३५० मीटर उंचीवर पसरलेले असून त्यातच ग्रँड कॅनियन कोरली गेली आहे. सेंट्रल मॅसिफ फ्रान्समध्ये म्हणजे युरोपात आहे, अल्टिप्लानो हे बोलिव्हियाचे पठार असल्याने दक्षिण अमेरिकेत आहे, आणि युनानचे पठार दक्षिण चीनमध्ये म्हणजे आशियात आहे.