MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 20 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — म्हणजे (d), (b), (f), (c), (a), (e) हा क्रम : मोनॅको, सिंगापूर, बहारीन, माल्टा, बांगलादेश, मॉरिशस. या सहा देशांचा एकमेकांशी असलेला क्रम स्थिर आहे आणि आजच्या प्रसिद्ध आकडेवारीनुसारही नेमका तोच येतो : सुमारे दोन चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ असलेल्या मोनॅकोची घनता सुमारे 19,400 प्रति चौरस किलोमीटर, 737 चौरस किलोमीटरच्या सिंगापूरची सुमारे 8,300, 790 चौरस किलोमीटरच्या बहारीनची सुमारे 2,000, 320 चौरस किलोमीटरच्या माल्टाची सुमारे 1,700, 1,30,170 चौरस किलोमीटरच्या बांगलादेशची सुमारे 1,300, आणि दोन हजार चौरस किलोमीटरहून थोड्या कमी क्षेत्रफळाच्या मॉरिशसची सुमारे 640. प्रश्नात वर्ष 2012 दिलेले आहे; तेव्हाचे नेमके आकडे वेगळे असले तरी या सहांचा एकमेकांशी असलेला क्रम तोच राहतो, म्हणून इथे आकडे नव्हे तर क्रम लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. हा प्रश्न प्रत्यक्षात जे तपासतो ते म्हणजे एकूण लोकसंख्या आणि लोकसंख्येची घनता यांच्यातला फरक. या सहांपैकी बांगलादेशची लोकसंख्या सर्वाधिक — मोनॅकोच्या काही हजारांच्या तुलनेत सोळा कोटींहून अधिक — आणि चारपैकी तीन पर्याय बांगलादेशपासूनच सुरू होतात; हा योगायोग नाही. घनता म्हणजे लोकसंख्या भागिले क्षेत्रफळ, आणि इथे क्रम ठरवणारा भाग भाजक आहे : मोनॅको हे दोन चौरस किलोमीटरचे नगरराज्य असल्याने तिथली थोडी लोकसंख्याही विलक्षण मोठा आकडा देते, तर बांगलादेशची प्रचंड लोकसंख्या 1,30,170 चौरस किलोमीटरवर पसरल्याने तो पाचव्या क्रमांकावर जातो. या क्रमातून उघड होणारा नमुना असा की कोणत्याही घनतेच्या यादीचा वरचा भाग मोठ्या लोकसंख्येच्या देशांनी नव्हे तर सूक्ष्मराज्ये व नगरराज्यांनी व्यापलेला असतो. मोनॅको व सिंगापूर हे प्रत्यक्षात एकाच शहरी क्षेत्राएवढे देश आहेत; बहारीन व माल्टा ही छोटी बेटराज्ये असून आखातात आलेल्या स्थलांतरित मजुरांमुळे बहारीनची घनता झपाट्याने वाढत गेली आहे; बांगलादेश हा जगातील खऱ्या अर्थाने मोठ्या देशांपैकी सर्वांत दाट देश आहे आणि म्हणूनच तो या यादीत येतो; आणि दोन हजार चौरस किलोमीटरच्या बेटावर दहा लाखांहून अधिक लोकसंख्या असलेला मॉरिशस जागतिक मानाने दाट असूनही या सहांत सर्वांत विरळ ठरतो. या प्रकारचे क्रमवारीचे प्रश्न नेमके आकडे माहीत नसतानाही सोडवता येतात : सहांचे तीन गट करा — सूक्ष्मराज्ये, छोटी बेटे आणि मोठे देश — आणि मग प्रत्येक गटाच्या आत क्रम लावा.

• (1)(a), (b), (f), (e), (c), (d) — हा पर्याय बांगलादेशने सुरू होतो आणि मोनॅकोने संपतो — म्हणजे घनतेऐवजी एकूण लोकसंख्येनुसार क्रम लावणाऱ्या उमेदवाराच्या हातून जो क्रम तयार होईल तोच. पर्यायसंचात उपलब्ध असलेला हा सर्वांत पूर्ण उलटा क्रम आहे : सर्वांत कमी क्षेत्रफळ व सर्वांत जास्त घनता असलेला देश शेवटी टाकलेला आहे आणि सर्वांत जास्त लोकसंख्या असलेला देश पहिल्या क्रमांकावर. प्रश्नाने 'लोकसंख्या घनता' असे स्पष्ट म्हटलेले असतानाही घाईत वाचणाऱ्याला फक्त 'लोकसंख्या' एवढेच दिसते, आणि तिथेच हा पर्याय पकडतो. लोकसंख्येविषयीच्या कोणत्याही प्रश्नात पहिली गोष्ट म्हणजे विचारले काय आहे ते नक्की करणे — एकूण संख्या, घनता, वाढीचा दर की प्रमाण — कारण यांतील प्रत्येकाची क्रमवारी पूर्णपणे वेगळी असते.
• (2)(a), (d), (b), (c), (f), (e) — हा पर्यायही बांगलादेशलाच पहिल्या क्रमांकावर ठेवतो आणि नंतर मोनॅको, सिंगापूर, माल्टा, बहारीन, मॉरिशस असा जवळजवळ बरोबर पण अखेरीस चुकीचा क्रम लावतो. सुरुवातीची चूक बाजूला ठेवली तरी तो बहारीन व माल्टा यांची अदलाबदल करतो. या प्रश्नातील खरोखर अवघड जोडी हीच आहे, कारण दोन्ही लहान बेटराज्ये आहेत, दोन्हींची क्षेत्रफळे एकाच पातळीवरची आहेत आणि त्यांच्या घनतेतील फरक इतर जोड्यांइतका मोठा नाही. लक्षात ठेवण्याजोगा मुद्दा असा की बहारीनची घनता स्थलांतरित मजुरांच्या ओघामुळे गेल्या काही दशकांत झपाट्याने वाढली आहे आणि पूर्वी ती माल्टाच्या कितीतरी जवळ होती — म्हणून जुनी आकडेवारी आठवणाऱ्याला ही जोडी विशेष अवघड जाते.
• (4)(a), (b), (d), (e), (f), (c) — बांगलादेशपासून सुरू होणारा हा तिसरा पर्याय, आणि पुढे तो उरलेल्यांची विस्कळीत मांडणी करतो : सिंगापूर, मोनॅको, मॉरिशस, बहारीन, माल्टा. तो वरची जोडीही उलटी करतो — सिंगापूरला मोनॅकोच्या वर ठेवतो, प्रत्यक्षात मोनॅकोची घनता सिंगापूरच्या दुपटीहून अधिक आहे — आणि माल्टाला अगदी तळाशी, मॉरिशसच्याही खाली ढकलतो, प्रत्यक्षात माल्टाची घनता मॉरिशसच्या जवळजवळ तिप्पट आहे. या पर्यायाचे उपयुक्त मूल्य एवढेच की तो क्रमवारीच्या प्रश्नातील एक सवय शिकवतो : संपूर्ण क्रम आठवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी दोन टोके आधी निश्चित करावीत. सर्वांत दाट कोण व सर्वांत विरळ कोण एवढे ठरवले, तरी इथे चारपैकी तीन पर्याय एकाच वेळी गळून पडतात.

लोकसंख्येची घनता ही लोकसंख्या व जमीन यांच्यातील नाते सांगणारी संकल्पना असून तिचे तीन वेगवेगळे प्रकार परीक्षेच्या दृष्टीने वेगळे ठेवावे लागतात. अंकगणितीय घनता म्हणजे एकूण लोकसंख्या भागिले एकूण क्षेत्रफळ — इथल्यासारख्या क्रमवारीत हीच वापरली जाते. शरीरक्रियात्मक घनता लोकसंख्या भागिले लागवडयोग्य जमीन अशी काढली जाते आणि ती जमिनीवरचा खरा ताण अधिक चांगला दाखवते; इजिप्तसारख्या देशात या दोन आकड्यांत प्रचंड फरक पडतो, कारण देशाचा बहुतांश भाग वाळवंट आहे. कृषी घनता म्हणजे शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या भागिले लागवडयोग्य जमीन, आणि ती शेतीतील उत्पादकतेचा अंदाज देते. या तीन व्याख्यांमुळे 'सर्वांत दाट लोकवस्तीचा देश कोणता' या प्रश्नाची उत्तरेही वेगळी येऊ शकतात. अंकगणितीय घनतेच्या जागतिक यादीत वरची जागा नेहमी मकाओ, मोनॅको, सिंगापूर, हाँगकाँग व जिब्राल्टरसारखी नगरराज्ये व सूक्ष्मप्रदेश घेतात; मोठ्या देशांमध्ये बांगलादेश सर्वांत दाट आहे, आणि भारताची घनता 2011 च्या जनगणनेनुसार 382 प्रति चौरस किलोमीटर होती.

लोकसंख्या भूगोल हा एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकेतील ठरलेला भाग असून तिथला एक आवडता प्रकार म्हणजे क्रमवारीचा प्रश्न — दिलेले देश, राज्ये किंवा जिल्हे चढत्या किंवा उतरत्या क्रमाने लावा. या प्रकारात दोन गोष्टी निर्णायक ठरतात : विचारलेली राशी नेमकी कोणती, आणि क्रम चढता की उतरता. या प्रश्नात राशी घनता आहे, म्हणजे एकूण लोकसंख्येची आठवण इथे उलट दिशेने खेचते; आणि हीच गोष्ट आयोगाने चारपैकी तीन पर्याय बांगलादेशपासून सुरू करून अधोरेखित केली आहे. या प्रश्नाची आणखी एक वेगळी बाब म्हणजे यादीत चारऐवजी सहा घटक — (a) ते (f) — आहेत. या प्रश्नपत्रिकेत असे मोजकेच प्रश्न आहेत, आणि सहा घटकांचा क्रम पूर्णपणे आठवण्याऐवजी टोके निश्चित करून पर्याय वगळण्याची पद्धत तिथे अधिक उपयोगी ठरते. उजळणीसाठी लक्षात ठेवावे की क्रमवारीच्या प्रश्नात नेमके आकडे क्वचितच लागतात — गटवारी आणि परिमाणाचा अंदाज बहुधा पुरतो. याशिवाय क्रमवारीच्या प्रश्नात पर्यायांची रचना वाचणे स्वतंत्रपणे उपयोगी पडते : इथे चारपैकी तीन पर्याय एकाच घटकाने सुरू होतात, म्हणजे सुरुवातीचा घटक हाच परीक्षकाच्या दृष्टीने निर्णायक भेदबिंदू आहे. जिथे अनेक पर्याय एका टोकावर एकमत दाखवतात, तिथे तेच टोक तपासले की मोठी चाळणी लागते — आणि या प्रश्नात पहिला घटक मोनॅको आहे हे ठरवले, तरी उरलेल्या तीन पर्यायांचा एकत्रित निकाल लागतो.

• या क्रमवारीत वापरली जाणारी घनता म्हणजे अंकगणितीय घनता — एकूण लोकसंख्या भागिले एकूण क्षेत्रफळ; ती लागवडयोग्य जमिनीवर आधारित शरीरक्रियात्मक घनता आणि शेतकरी लोकसंख्येवर आधारित कृषी घनता यांच्याहून वेगळी आहे.
• या सहा देशांची आजची प्रसिद्ध आकडेवारी अशी : मोनॅको सुमारे 19,400 प्रति चौरस किलोमीटर (क्षेत्रफळ सुमारे दोन चौरस किलोमीटर), सिंगापूर सुमारे 8,300 (737), बहारीन सुमारे 2,000 (790), माल्टा सुमारे 1,700 (320), बांगलादेश सुमारे 1,300 (1,30,170) आणि मॉरिशस सुमारे 640 (दोन हजारांहून थोडे कमी).
• जगातील घनतेच्या यादीचा वरचा भाग मकाओ, मोनॅको, सिंगापूर, हाँगकाँग व जिब्राल्टरसारखी नगरराज्ये व सूक्ष्मप्रदेश व्यापतात, मोठ्या लोकसंख्येचे देश नव्हे.
• जगातील मोठ्या देशांपैकी बांगलादेश सर्वांत दाट लोकवस्तीचा आहे आणि या सहांपैकी फक्त त्याचीच लोकसंख्या कोटींच्या घरात आहे — म्हणूनच या प्रश्नातला सापळा तोच आहे.
• प्रश्नपत्रिकेच्या इंग्रजी स्तंभात 'Monacco' असे दुहेरी c सह आणि 'Baharain' असे छापले आहे; मराठी स्तंभात मात्र 'मोनॅको' व 'बहारीन' अशीच नावे छापलेली आहेत.

• 'घनता' विचारली असताना एकूण लोकसंख्येनुसार क्रम लावणे — इथे चारपैकी तीन पर्याय बांगलादेशपासून सुरू होतात आणि ते नेमके याच चुकीसाठी ठेवलेले आहेत
• बहारीन व माल्टा यांचा क्रम अदलाबदल करणे — दोन्ही लहान बेटराज्ये असून त्यांच्या घनतेतील फरक तुलनेने कमी आहे, आणि बहारीनची घनता स्थलांतरित मजुरांमुळे अलीकडे झपाट्याने वाढली आहे
• क्रम चढता की उतरता हे न वाचता उत्तर देणे — या प्रश्नात उतरता क्रम मागितला आहे आणि चढता क्रम लावला तर संपूर्ण उत्तर उलटे होते
• सहा घटकांचा पूर्ण क्रम आठवण्याचा प्रयत्न करत बसणे — दोन टोके निश्चित केली तरी इथे चारपैकी तीन पर्याय एकाच वेळी बाद होतात

क्रमवारीचे प्रश्न एमपीएससी नियमितपणे विचारते आणि त्यांचा विषय लोकसंख्या, क्षेत्रफळ, उत्पादन, साक्षरता किंवा उंची असा काहीही असू शकतो. या प्रकाराचे तंत्र विषयापेक्षा रचनेवर अवलंबून असते, आणि ते तीन पायऱ्यांचे आहे : विचारलेली राशी नक्की करा, क्रम चढता की उतरता ते वाचा, आणि मग संपूर्ण क्रम आठवण्याऐवजी टोके निश्चित करून पर्याय वगळा. लोकसंख्येच्या बाबतीत आयोगाला विशेष आवडणारा सापळा म्हणजे एकूण संख्या व घनता यांची अदलाबदल, कारण मोठ्या लोकसंख्येच्या देशाचे नाव उमेदवाराच्या मनात आधी येते. याच रचनेत आयोग भारतातील राज्ये व महाराष्ट्रातील जिल्हेही विचारते, म्हणून 2011 च्या जनगणनेतील घनतेचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय टोकाचे आकडे — सर्वाधिक व सर्वांत कमी — स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवणे उपयोगी पडते. आकड्यांची अचूक आठवण क्वचितच लागते; परिमाणाचा अंदाज व गटवारी बहुधा पुरेशी ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एकूण लोकसंख्या भागिले लागवडयोग्य जमीन या गुणोत्तराला लोकसंख्या भूगोलात काय म्हणतात ?

  • (a)अंकगणितीय घनता
  • (b)शरीरक्रियात्मक घनता
  • (c)कृषी घनता
  • (d)लोकसंख्या वाढीचा दर

  उत्तर(b) शरीरक्रियात्मक घनता — एकूण लोकसंख्या भागिले लागवडयोग्य जमीन अशी ती काढली जाते आणि जमिनीवरचा खरा ताण ती अधिक चांगली दाखवते. अंकगणितीय घनता एकूण क्षेत्रफळ वापरते, तर कृषी घनता शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या भागिले लागवडयोग्य जमीन अशी काढली जाते; इजिप्तसारख्या वाळवंटी देशात या आकड्यांमध्ये प्रचंड फरक पडतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जगातील खऱ्या अर्थाने मोठ्या देशांपैकी सर्वाधिक लोकसंख्या घनता असलेला देश कोणता ?

  • (a)भारत
  • (b)बांगलादेश
  • (c)जपान
  • (d)नेदरलँड्स

  उत्तर(b) बांगलादेश — सुमारे 1,30,170 चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळावर सोळा कोटींहून अधिक लोकसंख्या असल्याने मोठ्या देशांमध्ये त्याची घनता सर्वाधिक आहे. घनतेच्या जागतिक यादीत त्याच्या वर येणारी नावे मोनॅको, सिंगापूर, मकाओ अशी नगरराज्ये किंवा माल्टा व बहारीनसारखी छोटी बेटराज्ये आहेत, म्हणजे तुलनेने मोठ्या देशांच्या गटात बांगलादेशच अग्रस्थानी राहतो.