MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 19 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — झासकर पर्वत श्रेणी. हा प्रश्न प्रत्यक्षात असे विचारतो की पश्चिम हिमालयातील रांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे कोणत्या क्रमाने येतात, हे उमेदवाराच्या लक्षात आहे का; आणि तो क्रम ठरलेला आहे : सर्वांत उत्तरेला काराकोरम, त्यानंतर लडाख रांग, मग झासकर रांग, त्यानंतर बृहद् हिमालय म्हणजे हिमाद्री, त्याच्या दक्षिणेला लघु हिमालयातील पीर पांजाल, आणि सर्वांत बाहेरच्या कडेला मैदानांच्या वर शिवालिक. काराकोरम व पीर पांजाल यांच्या दरम्यान येणाऱ्या दोन रांगांपैकी इथे फक्त झासकरच पर्यायांत आहे, म्हणून प्रश्न त्याच उत्तराकडे नेतो. झासकर रांग बृहद् हिमालयाला समांतर आणि त्याच्या लगेच उत्तरेला धावते, आणि तिच्या उत्तरेकडील लडाख रांगेपासून तिला सिंधू नदीचे खोल खोरे वेगळे करते — म्हणूनच लेहमधून जाणाऱ्या सिंधूच्या खोऱ्याला दोन्ही बाजूंनी पर्वतांची भिंत आहे. या दोन रांगांमधल्या प्रदेशाचे पाणी झन्स्कार नदी वाहून नेते आणि ती लेहच्या खालच्या अंगाला निम्मूजवळ सिंधूला मिळते; हिवाळ्यात ही नदी गोठते तेव्हा तिच्या घळीचे रूपांतर 'चादर' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या बर्फाच्या वाटेत होते. श्रीनगर ते लेह हा रस्ता या रांगांचा थर एकामागोमाग एक ओलांडतो आणि त्यामुळे हा क्रम प्रत्यक्ष जमिनीवर पाहता येतो : झोजी ला हा खिंडमार्ग काश्मीर खोऱ्यातून बाहेर काढून बृहद् हिमालय ओलांडतो, आणि चार हजार मीटरहून अधिक उंचीवरचा, रस्त्यावरचा सर्वांत उंच बिंदू असलेला फोटू ला झासकर रांग ओलांडतो. या सर्वांच्या दक्षिणेला पीर पांजाल ही रांग काश्मीर खोऱ्याला नैर्ऋत्येकडून वेढते आणि त्याला जम्मूच्या मैदानांपासून वेगळे करते; ती बनिहाल इथे ओलांडली जाते — जिथे 1956 साली जवाहर बोगदा खुला झाला — आणि कितीतरी पूर्वेला रोहतांग इथे, ज्याच्या खाली ऑक्टोबर 2020 मध्ये अटल बोगदा सुरू झाला. हा क्रम एकदा पक्का करून घेतला आणि प्रत्येक अंतराला एखादी नदी किंवा खिंड जोडून ठेवली, की या कुळातील प्रत्येक प्रश्न परीक्षेच्या ताणाखाली आठवण्याचा न राहता यादीतून वाचून घेण्याचा होतो.

• (2)पामीर पर्वत श्रेणी — पामीर पर्वतरांग भारताबाहेर, मुख्यतः ताजिकिस्तानात आहे, आणि ती काराकोरम व पीर पांजाल यांच्या दरम्यान नव्हे तर काराकोरमच्या वायव्येला येते. तिचे नेहमीचे वर्णन 'पामीरची गाठ' असे केले जाते — आशियातील अनेक मोठ्या रांगा जिथून वेगवेगळ्या दिशांना फुटतात असा उंच गुंता : पश्चिमेला हिंदुकुश, ईशान्येला तिआनशान, पूर्वेला कुनलुन आणि आग्नेयेला काराकोरम. या प्रश्नात पामीर हा पर्याय आकर्षक वाटतो, कारण तो काराकोरमशी शेजार असल्याने ओळखीचा वाटतो; पण प्रश्न 'काराकोरमच्या शेजारी कोणती रांग' असे विचारत नाही, तर 'काराकोरम व पीर पांजाल यांच्या दरम्यान कोणती' असे विचारतो — आणि ती दोन्ही टोके भारताच्या हद्दीतली असल्याने उत्तरही त्यांच्या दरम्यानच शोधावे लागते.
• (3)शिवालीक पर्वत श्रेणी — शिवालिक रांग पीर पांजालच्या चुकीच्या बाजूला आहे. हिमालयाच्या रांगांपैकी ती सर्वांत बाहेरची व सर्वांत कमी उंचीची असून तिची उंची साधारण नऊशे ते अकराशे मीटर आहे; नद्यांनी वाहून आणलेल्या सुट्या गाळापासून ती बनलेली आहे आणि उत्तरेकडील मैदानांच्या लगेच वर पसरलेली आहे. त्यामुळे मैदानांपासून आत जाताना क्रम असा येतो : शिवालिक, मग लघु हिमालयातील पीर पांजाल, मग बृहद् हिमालय, आणि त्यानंतर झासकर, लडाख व काराकोरम. म्हणजे शिवालिक ही पीर पांजालच्या दक्षिणेला असून काराकोरमपासून सर्वांत दूरची रांग आहे. रांगांचा क्रम पाठ न करता नुसती नावे लक्षात ठेवणाऱ्या उमेदवारासाठी हा पर्याय तयार केलेला आहे.
• (4)किर्थर पर्वत श्रेणी — किर्थर पर्वतरांग हिमालय व्यवस्थेचा भागच नाही. ती पाकिस्तानात सिंध व बलुचिस्तानच्या सीमेवर, खालच्या सिंधू नदीच्या पश्चिमेला साधारण उत्तर-दक्षिण अशी धावते आणि तिच्या उत्तरेकडील सुलेमान रांगेसह ती त्या देशाच्या पश्चिम कडेवरील घडीच्या पर्वतरांगांत मोडते. ही रांग हिमालयाच्या पश्चिम टोकापासून वेगळी असून तिची जडणघडणही वेगळ्या भूवैज्ञानिक प्रक्रियेतून झाली आहे. उपखंडाच्या पश्चिम सीमाभागातील नावे — किर्थर, सुलेमान, हिंदुकुश — आणि हिमालयातील नावे यांचा गोंधळ अनेकदा होतो, आणि तो टाळण्याचा सोपा मार्ग म्हणजे प्रत्येक रांगेला ती कोणत्या नदीखोऱ्याच्या कोणत्या बाजूला आहे हे जोडून लक्षात ठेवणे.

हिमालय ही एकच रांग नसून एकमेकींना समांतर धावणाऱ्या रांगांची मालिका आहे, आणि पश्चिम हिमालयात हा थर सर्वांत स्पष्ट दिसतो. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम असा : काराकोरम, ज्यात के-2 आणि सियाचीनसह जगातील सर्वांत मोठ्या ध्रुवेतर हिमनद्या आहेत; लडाख रांग, जिच्या दक्षिण पायथ्याशी सिंधू वाहते; झासकर रांग, बृहद् हिमालयाच्या लगेच उत्तरेला; बृहद् हिमालय किंवा हिमाद्री, सर्वांत उंच व कायमस्वरूपी हिमाच्छादित; लघु हिमालय, ज्यात पीर पांजाल, धौलाधार व महाभारत रांगा येतात; आणि सर्वांत बाहेर शिवालिक, गाळाच्या सुट्या थरांची व कमी उंचीची रांग. या रचनेत नद्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे : सिंधू व तिच्या उपनद्या रांगांच्या मधल्या लांबट खोऱ्यांतून वाहतात आणि काही ठिकाणी रांग कापून पलीकडे जातात, कारण त्या रांगांहून जुन्या आहेत. खिंडी हा या रचनेचा दुसरा दुवा — झोजी ला, फोटू ला, बनिहाल, रोहतांग, बारा-लाचा ला — आणि प्रत्येक खिंड कोणती रांग ओलांडते हे लक्षात ठेवले की रांगांचा क्रमही आपोआप पक्का होतो.

भारताच्या प्राकृतिक भूगोलात हिमालयाच्या रांगा हा एमपीएससीचा हुकमी विषय आहे, आणि प्रश्न प्रामुख्याने चार प्रकारे विचारला जातो : रांगांचा उत्तर-दक्षिण क्रम, खिंड व तिची रांग किंवा राज्य जुळवा, शिखर व त्याची रांग जुळवा, आणि नदी कोणत्या रांगेतून उगम पावते किंवा तिला कापते. या चारही प्रकारांना एकच तयारी पुरते — रांगांचा क्रम एका उभ्या यादीत लिहून काढणे आणि प्रत्येक दोन रांगांच्या मध्ये कोणती नदी किंवा खोरे आहे व कोणती खिंड ती रांग ओलांडते ते शेजारी नोंदवणे. या प्रश्नात दिसणारी आयोगाची पद्धत लक्षात घेण्याजोगी आहे : चार पर्यायांपैकी एक हिमालयाच्या चुकीच्या टोकाला आहे (शिवालिक), एक भारताबाहेर पण जवळचा आहे (पामीर) आणि एक पूर्णपणे वेगळ्या पर्वतव्यवस्थेतला आहे (किर्थर). म्हणजे प्रत्येक चुकीचा पर्याय वेगळ्या प्रकारची चूक तपासतो, आणि नुसती नावे पाठ असणाऱ्याला त्यांतून बाहेर पडता येत नाही. याशिवाय एक व्यावहारिक सूचना : हिमालयाच्या रांगांची यादी उत्तरेकडून दक्षिणेकडे आणि दक्षिणेकडून उत्तरेकडे अशा दोन्ही दिशांनी म्हणता येईल इतकी पक्की असावी, कारण आयोग प्रश्न कोणत्याही दिशेने विचारतो — 'मैदानांपासून आत जाताना क्रम काय' असाही आणि 'काराकोरमपासून दक्षिणेकडे क्रम काय' असाही. आणि प्रत्येक रांगेला एक शिखर, एक खिंड व एक नदी जोडून ठेवली की जोड्यांचे प्रश्नही त्याच यादीतून सुटतात.

• पश्चिम हिमालयात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे रांगांचा क्रम असा येतो : काराकोरम, लडाख, झासकर, बृहद् हिमालय म्हणजे हिमाद्री, लघु हिमालयातील पीर पांजाल, आणि सर्वांत बाहेरच्या कडेला शिवालिक.
• झासकर रांग बृहद् हिमालयाच्या लगेच उत्तरेला असून तिला लडाख रांगेपासून सिंधू नदीचे खोरे वेगळे करते; झन्स्कार नदी लेहच्या खालच्या अंगाला निम्मूजवळ सिंधूला मिळते आणि हिवाळ्यात तिची गोठलेली घळ 'चादर' मार्ग म्हणून ओळखली जाते.
• श्रीनगर ते लेह या रस्त्यावर झोजी ला ही खिंड काश्मीर खोऱ्यातून बाहेर काढत बृहद् हिमालय ओलांडते, तर चार हजार मीटरहून अधिक उंचीवरची व या रस्त्यावरची सर्वांत उंच खिंड असलेली फोटू ला झासकर रांग ओलांडते.
• पीर पांजाल काश्मीर खोऱ्याला नैर्ऋत्येकडून वेढते आणि ती बनिहाल इथे ओलांडली जाते — जिथे 1956 साली जवाहर बोगदा खुला झाला — तसेच पूर्वेला रोहतांग इथे, जिथे ऑक्टोबर 2020 मध्ये अटल बोगदा सुरू झाला.
• पामीर पर्वतरांग मुख्यतः ताजिकिस्तानात असून हिंदुकुश, तिआनशान, कुनलुन व काराकोरम या रांगा जिथून फुटतात ती गाठ म्हणून ती ओळखली जाते; किर्थर रांग पाकिस्तानात सिंध व बलुचिस्तानच्या सीमेवर उत्तर-दक्षिण धावते आणि ती हिमालय व्यवस्थेचा भाग नाही.

• रांगांची नावे लक्षात ठेवून त्यांचा उत्तर-दक्षिण क्रम न पाठ करणे — या प्रश्नातील तिन्ही चुकीचे पर्याय नेमके त्याच त्रुटीवर उभे आहेत
• शिवालिक ही रांग हिमालयाच्या आतल्या भागात असल्याचे मानणे — ती सर्वांत बाहेरची, मैदानांच्या लगेच वरची व कमी उंचीची गाळाची रांग आहे
• पामीरला भारतातील रांग समजणे — ती मुख्यतः ताजिकिस्तानात असून काराकोरमच्या वायव्येला येते, दोन भारतीय रांगांच्या दरम्यान नाही
• किर्थर व सुलेमानसारख्या पश्चिम सीमाभागातील घडीच्या रांगा हिमालय व्यवस्थेत मोजणे — त्या पूर्णपणे वेगळ्या पर्वतव्यवस्थेतल्या आहेत

हिमालयाच्या रांगांविषयीचे प्रश्न एमपीएससीच्या प्रत्येक वर्षाच्या पेपरात कुठे ना कुठे येतात, आणि त्यांतील सर्वांत आवडते रूप म्हणजे 'अमुक व तमुक यांच्या दरम्यान कोणती रांग' किंवा 'उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम लावा'. दुसरे रूप म्हणजे खिंड व रांग किंवा खिंड व राज्य जुळवण्याचा प्रश्न, आणि तिसरे नदी व तिचे खोरे. या तिन्हींना पुरणारी तयारी एकच आहे — रांगांची उभी यादी, तिच्या शेजारी नद्यांची व खिंडींची नोंद, आणि प्रत्येक रांगेचे एखादे ठळक वैशिष्ट्य. चुकीचे पर्याय ओळखण्यासाठी एक साधी चाळणीही उपयोगी पडते : दिलेली रांग भारतात आहे का, ती हिमालय व्यवस्थेतली आहे का, आणि ती प्रश्नातील दोन टोकांच्या दरम्यान येते का — या तीन प्रश्नांनी इथले तिन्ही चुकीचे पर्याय एकेक करून गळून पडतात. भूगोलात नावे पाठ करण्याऐवजी नकाशावरची जागा लक्षात ठेवणे हाच या विभागातील सर्वांत मोठा फायदा आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  श्रीनगर ते लेह या रस्त्यावरील सर्वांत उंच खिंड असलेली फोटू ला कोणती पर्वतरांग ओलांडते ?

  • (a)पीर पांजाल
  • (b)झासकर
  • (c)काराकोरम
  • (d)शिवालिक

  उत्तर(b) झासकर — चार हजार मीटरहून अधिक उंचीवरची ही खिंड श्रीनगर-लेह रस्त्यावरचा सर्वांत उंच बिंदू असून ती झासकर रांग ओलांडते. याच रस्त्यावरची झोजी ला ही खिंड काश्मीर खोऱ्यातून बाहेर काढत बृहद् हिमालय ओलांडते, त्यामुळे या दोन खिंडी लक्षात ठेवल्या की रांगांचा उत्तर-दक्षिण क्रमही आपोआप पक्का होतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  काश्मीर खोऱ्याला जम्मूच्या मैदानांपासून वेगळी करणाऱ्या पीर पांजाल रांगेखाली 1956 साली कोणता बोगदा खुला करण्यात आला ?

  • (a)अटल बोगदा
  • (b)जवाहर बोगदा
  • (c)झोजी ला बोगदा
  • (d)चेनानी-नाश्री बोगदा

  उत्तर(b) जवाहर बोगदा — बनिहाल खिंडीखाली 1956 साली तो खुला झाला आणि त्यामुळे काश्मीर खोरे वर्षभर जम्मूशी जोडले गेले. रोहतांग खिंडीखालचा अटल बोगदा ऑक्टोबर 2020 मध्ये सुरू झाला; तोही पीर पांजाल रांगच ओलांडतो, पण कितीतरी पूर्वेला हिमाचल प्रदेशात.