MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 18 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — म्हणजे (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i). सर्वांत पक्की ओळ आधी घ्या. विधान (d) आल्प्स याची जोडी घटक (i) फॉन याच्याशी, आणि एवढी एकच ओळ संपूर्ण प्रश्न सोडवते, कारण ती जोडी देणारा दुसरा एकही पर्याय नाही. पर्वतरांगेच्या विमुख उतारावर वाहणाऱ्या उष्ण व कोरड्या उतरत्या वाऱ्याचे फॉन हे आदर्श उदाहरण आहे : भूमध्य समुद्रावरून येणारी ओलसर हवा आल्प्सच्या दक्षिण उतारावर वर ढकलली जाते, थंड होते आणि वाताभिमुख उतारावर पाऊस पाडते; त्या संघननात मोकळी झालेली अव्यक्त उष्णता हवेतच राहते, म्हणून आता कोरडी झालेली हीच हवा उत्तरेकडच्या उतारावरून खाली उतरताना दाबली जाते तेव्हा ती सुरुवातीपेक्षा उष्ण होऊन पोहोचते — काही तासांत तापमान चौदा अंशांपर्यंत वाढवण्याइतकी, बर्फ वितळवणारी आणि कुरणे वाळवणारी. हे नावही आल्प्समधलेच असून सौम्य पश्चिमी वाऱ्यासाठीच्या लॅटिन शब्दावरून आले आहे; तीच यंत्रणा इतरत्र वेगळ्या नावांनी ओळखली जाते — रॉकीजमध्ये चिनूक, कॅलिफोर्नियात सांता आना, अर्जेंटिनात झोंडा, न्यूझीलंडमध्ये नॉर'वेस्टर, कार्पेथियनमध्ये हाल्नी. विधान (c) इराण याची जोडी घटक (ii) सेमुन याच्याशी; हा वारा सहसा 'सिमूम' असा लिहिला जातो आणि 'समिएल' या नावानेही ओळखला जातो — दोन्ही शब्दांचा अर्थ विषारी वारा. पश्चिम आशिया व उत्तर आफ्रिकेच्या वाळवंटांतला हा जोरदार, उष्ण, कोरडा व धूळभरला वारा सहारा, जॉर्डन, इराक, सीरिया, अरबी द्वीपकल्प व इराणच्या वाळवंटांवरून वाहतो; तिथे तापमान चोपन्न अंश सेल्सिअसच्या पुढे जाऊ शकते आणि सापेक्ष आर्द्रता दहा टक्क्यांच्या खाली घसरते. विधाने (a) व (b) मात्र एकाच हवेच्या प्रवाहाची दोन नावे आहेत, आणि ही जोडी नीट समजून घेणे हाच या प्रश्नाचा गाभा आहे. सहारा किंवा अरबी वाळवंटावरून उठलेला उष्ण व कोरडा हवेचा समूह उत्तरेकडे भूमध्य समुद्रावरून खेचला जातो; इजिप्तच्या किनाऱ्यावर त्याला 'खामसिन' म्हणतात — तो वाहतो त्या ऋतूवरून, आणि 'पन्नास' या अरबी शब्दावरून — आणि तेच सहाराशेजारी असलेले घटक (iv). तोच प्रवाह जोपर्यंत उत्तरेकडच्या किनाऱ्यावर पोहोचतो तोपर्यंत त्याने समुद्र ओलांडलेला असतो व ओलावा उचललेला असतो, आणि तिथे त्याला 'सिरोक्को' म्हणतात — ग्रीसमध्ये सिरोकोस आणि इटली व माल्टात शिरोक्को — म्हणजे ग्रीसशेजारी असलेले घटक (iii). ही जोडणी 'स्थानिक वाऱ्याला ज्या किनाऱ्यावर तो अनुभवला जातो त्या किनाऱ्याचे नाव मिळते' या संकेतावर उभी आहे; त्यामुळे या दोन ओळी परस्परविरोधी नसून सुसंगत आहेत, आणि हा प्रश्न चार स्वतंत्र वाऱ्यांचा नाही हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

• (1)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv) — हा पर्याय मधल्या दोन ओळी बरोबर घेतो — सिरोक्को ग्रीसला आणि सेमुन इराणला — आणि मग बाहेरच्या दोन ओळींची अदलाबदल करतो : फॉन सहारावर आणि खामसिन आल्प्सवर. या अदलाबदलीचे दोन्ही भाग अशक्य आहेत. फॉनला पर्वताचा अडथळा आणि खाली उतरणारा विमुख उतार लागतो, आणि सहारा हे सखल वाळवंटी खोरे असून तिथे आवश्यक त्या जागी अशी रांग नाही; तर खामसिन हा व्याख्येनेच इजिप्त व सहाराच्या सीमाभागाचा वारा असून आल्प्सच्या दरीशी त्याचा काहीही संबंध नाही. दोन-तीन ओळी तपासून, त्या बरोबर आढळल्या म्हणून उत्तर देऊन टाकणाऱ्या उमेदवाराला पकडणारा हाच पर्याय आहे — आणि म्हणूनच इथे आधार ग्रीसच्या ओळीवर नव्हे तर आल्प्सच्या ओळीवर घ्यायला हवा.
• (3)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (iii) — या पर्यायाची प्रत्येक ओळ जागा सोडून बसली आहे : फॉन सहारावर, सेमुन ग्रीसमध्ये, खामसिन इराणमध्ये आणि सिरोक्को आल्प्सवर. यांतील सिरोक्कोला आल्प्स देणारी ओळ सर्वांत बोधप्रद चूक आहे, कारण सिरोक्कोची ओळखच भूमध्य समुद्र ओलांडण्यावरून आणि उत्तर किनाऱ्यावर तो टाकत असलेल्या ओलाव्यावरून व तांबूस धुळीवरून — इटालियन लोककथेतला 'रक्तपाऊस' — ठरते; म्हणजे तो किनाऱ्याचा वारा आहे, पर्वताच्या विमुख उताराचा नाही. प्रत्येक स्थानिक वाऱ्याकडे एका विशिष्ट भूगोलाविषयीचे विधान म्हणून पाहिले — कोणता समुद्र, कोणते वाळवंट, कोणती रांग — तर अशी फेरमांडणी प्रत्येक ओळीवर उघडपणे चुकीची दिसते.
• (4)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (iii) — हा पर्याय सेमुन सहाराला, खामसिन ग्रीसला, फॉन इराणला आणि सिरोक्को आल्प्सला देतो. यातील पहिली ओळ लक्षवेधी आहे, कारण ती हास्यास्पद नाही : सिमूम पश्चिम आशियाच्या वाळवंटांप्रमाणेच सहारावरूनही वाहतो, त्यामुळे ती ओळ एकटी पाहिली तर तिचे समर्थन करता येईल. जोड्यांच्या प्रश्नाचा निवाडा संपूर्ण मांडणी म्हणून न करता ओळ-ओळ करण्याचा धोका नेमका हाच आहे. उरलेल्या तीन ओळी तपासल्या की हा पर्याय कोसळतो — फॉनला इराण देता येत नाही, कारण त्या वाऱ्याला आवश्यक असा पर्वताचा विमुख उतार तिथे नाही, आणि खामसिन हा युरोपच्या नव्हे तर आफ्रिकेच्या किनाऱ्याचा वारा आहे. एका समर्थनीय ओळीवरून पूर्ण पर्याय स्वीकारणे ही इथली खरी चूक.

स्थानिक वारे म्हणजे विशिष्ट प्रदेशापुरते मर्यादित असलेले व तिथल्या भूरचनेतून जन्मणारे वारे, आणि त्यांचे ढोबळमानाने दोन प्रकार पडतात. पहिला प्रकार पर्वताच्या विमुख उतारावर उतरणाऱ्या उष्ण-कोरड्या वाऱ्यांचा : हवा एका बाजूने वर चढते, थंड होते, पाऊस पाडते आणि संघननात मोकळी झालेली अव्यक्त उष्णता घेऊन दुसऱ्या बाजूने खाली उतरते; उतरताना दाबामुळे ती आणखी तापते, म्हणून विमुख उतारावर तापमानात अचानक वाढ होते व हवा कोरडी पडते. फॉन, चिनूक, सांता आना, झोंडा, नॉर'वेस्टर व हाल्नी हे सगळे याच कुळातले. दुसरा प्रकार वाळवंटावरून उठून बाहेर वाहणाऱ्या उष्ण वाऱ्यांचा : सिमूम, खामसिन, सिरोक्को, हरमट्टन, लू. यांतील अनेकांना एकच हवेचा प्रवाह वेगवेगळ्या किनाऱ्यांवर वेगवेगळी नावे देतो, आणि परीक्षेच्या दृष्टीने हाच सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा आहे : स्थानिक वाऱ्याचे नाव हे वेगळ्या हवामानशास्त्रीय घटनेचे नाव नसून त्या घटनेला स्थानिक लोकांनी दिलेले नाव असते. म्हणून खामसिन व सिरोक्को हे दोन वारे नसून एका प्रवाहाची आफ्रिकी व युरोपीय बाजू आहेत, आणि जोड्या लावताना 'हा वारा कोणत्या किनाऱ्यावर अनुभवला जातो' हा प्रश्न निर्णायक ठरतो.

स्थानिक वारे हा एमपीएससीच्या प्राकृतिक भूगोलातील ठरलेला जोड्यांचा प्रश्न आहे — वारा व प्रदेश जुळवा, किंवा वारा व त्याचे स्वरूप जुळवा. आयोगाकडे यासाठी नावांचा मोठा साठा आहे : फॉन, चिनूक, सिरोक्को, खामसिन, सिमूम, मिस्ट्रल, बोरा, हरमट्टन, ब्रिकफील्डर, लू, बर्ग, पंपेरो. यांची उजळणी नुसती यादी म्हणून करण्यापेक्षा दोन स्तंभांत करावी — उष्ण वारे व थंड वारे, किंवा पर्वतीय वारे व वाळवंटी वारे — आणि प्रत्येकापुढे त्याचा प्रदेश लिहावा. या प्रश्नात एक विशेष सूचना आहे : सहारा-खामसिन आणि ग्रीस-सिरोक्को या दोन जोड्या एकाच हवेच्या प्रवाहाच्या असल्याने काही उमेदवारांना त्या परस्परविरोधी वाटतात आणि ते उत्तर बदलतात. तसे करू नये — स्थानिक नावाच्या संकेतानुसार दोन्ही जोड्या बरोबर आहेत. जोड्यांच्या प्रश्नात सर्वांत पक्की ओळ शोधून तिच्यावर आधार घेण्याची सवयही इथे पुन्हा उपयोगी पडते, आणि इथे ती ओळ आल्प्स-फॉन ही आहे. याशिवाय या विषयाची तयारी करताना वाऱ्यांची यादी नुसती नावांची न ठेवता चार स्तंभांची ठेवावी — वाऱ्याचे नाव, त्याचा प्रदेश, तो उष्ण की थंड आणि कोरडा की दमट, आणि त्याचा तिथल्या शेतीवर व जनजीवनावर होणारा परिणाम. शेवटचा स्तंभ अनेक उमेदवार वगळतात, पण फॉनमुळे बर्फ वितळून येणारे पूर, सिरोक्कोमुळे दक्षिण युरोपात पडणारा तांबूस पाऊस किंवा सिमूममुळे प्रवास अशक्य होणे असे परिणाम हेच अनेकदा प्रश्नाचा नेमका विषय असतात.

• फॉन हा पर्वतरांगेच्या विमुख उतारावर उतरणारा कोरडा व तुलनेने उष्ण वारा असून त्याचे आदर्श उदाहरण आल्प्समध्ये आहे; वाताभिमुख उतारावर संघननात मोकळी झालेली अव्यक्त उष्णता उतरत्या हवेत राहत असल्याने तो काही तासांत तापमान चौदा अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढवू शकतो.
• प्रश्नपत्रिकेत 'सेमुन' असे छापलेला सिमूम — ज्याला समिएल किंवा विषारी वारा असेही म्हणतात — हा सहारा, जॉर्डन, इराक, सीरिया, अरबी द्वीपकल्प व इराणच्या वाळवंटांतला जोरदार, उष्ण, कोरडा व धूळभरला वारा आहे; तिथे तापमान चोपन्न अंशांपुढे जाते आणि आर्द्रता दहा टक्क्यांखाली घसरते.
• 'पन्नास' या अरबी शब्दावरून आलेला खामसिन हे वाळवंटातून उत्तरेकडे खेचल्या जाणाऱ्या उष्ण-कोरड्या हवेच्या प्रवाहाला इजिप्त व सहाराच्या बाजूने दिलेले नाव आहे; भूमध्य समुद्राच्या उत्तर किनाऱ्यावर तोच प्रवाह सिरोक्को म्हणून ओळखला जातो — ग्रीसमध्ये सिरोकोस आणि इटली व माल्टात शिरोक्को.
• सिरोक्कोची सुरुवात कोरड्या उष्णकटिबंधीय हवेच्या समूहापासून होते, पण भूमध्य समुद्र ओलांडताना तो ओलावा उचलतो; त्यामुळे उत्तर आफ्रिकेच्या किनाऱ्यावर तो धूळ व कोरडेपणा आणतो आणि दक्षिण युरोपात पाऊस, जो सहारी वाळूमुळे कधीकधी तांबूस दिसतो.
• फॉनसारख्याच यंत्रणेचे इतर प्रादेशिक वारे म्हणजे रॉकी पर्वतातील चिनूक, कॅलिफोर्नियातील सांता आना, अर्जेंटिनातील झोंडा, न्यूझीलंडमधील नॉर'वेस्टर आणि कार्पेथियन पर्वतातील हाल्नी.

• सहारा-खामसिन व ग्रीस-सिरोक्को या दोन जोड्या परस्परविरोधी मानून उत्तर बदलणे — तो एकच हवेचा प्रवाह असून दोन किनाऱ्यांनी त्याला दोन नावे दिली आहेत, आणि दोन्ही जोड्या स्थानिक नावाच्या संकेतानुसार बरोबर आहेत
• जोड्यांच्या दोन-तीन ओळी बरोबर आढळल्या म्हणून पूर्ण पर्याय स्वीकारणे — इथला सर्वांत जवळचा चुकीचा पर्याय मधल्या दोन ओळी बरोबर देऊन बाहेरच्या दोन ओळींची अदलाबदल करतो
• फॉन प्रकारचा वारा पर्वताच्या अडथळ्याशिवाय शक्य आहे असे मानणे — त्याला वाताभिमुख उतारावरील संघनन आणि विमुख उतारावरील उतरण दोन्ही आवश्यक असतात, म्हणून सखल वाळवंटात तो असू शकत नाही
• सिरोक्कोला पर्वतीय वारा समजणे — त्याची ओळख भूमध्य समुद्र ओलांडण्यावरून, आणलेल्या ओलाव्यावरून व तांबूस धुळीवरून ठरते, म्हणजे तो किनाऱ्याचा वारा आहे

स्थानिक वारे हा जोड्यांच्या प्रश्नासाठी आदर्श विषय असल्याने एमपीएससी तो वारंवार वापरते, आणि प्रश्न प्रामुख्याने दोन रूपांत येतो : वारा व प्रदेश जुळवा, किंवा 'हा वारा उष्ण की थंड, कोरडा की दमट' असे स्वरूप विचारा. दुसऱ्या रूपासाठी नुसती नावे पुरत नाहीत — प्रत्येक वाऱ्यामागची यंत्रणा माहीत असावी लागते, आणि ती दोनच प्रकारची असते : पर्वताच्या विमुख उतारावरची उतरण, किंवा वाळवंटातून बाहेर वाहणारा प्रवाह. या प्रश्नात दिसणारी आयोगाची खुबी अशी की एकाच प्रवाहाची दोन स्थानिक नावे दोन वेगवेगळ्या ओळींत ठेवली आहेत; ती ओळखता आली नाही तर बरोबर उत्तरही चुकीचे वाटू लागते. म्हणून उजळणी करताना 'एकाच घटनेची वेगवेगळी स्थानिक नावे' अशी स्वतंत्र यादी करून ठेवावी — खामसिन व सिरोक्को, फॉन व चिनूक, आणि तत्सम जोड्या — कारण नेमक्या याच याद्यांतून प्रश्न तयार होतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पर्वतरांगेच्या विमुख उतारावर उतरणाऱ्या उष्ण व कोरड्या फॉन वाऱ्याचा रॉकी पर्वतातील प्रतिरूप वारा कोणता ?

  • (a)मिस्ट्रल
  • (b)चिनूक
  • (c)हरमट्टन
  • (d)बोरा

  उत्तर(b) चिनूक — रॉकी पर्वताच्या पूर्व उतारावर उतरणारा हा वारा फॉनसारख्याच यंत्रणेने चालतो आणि हिवाळ्यात बर्फ झपाट्याने वितळवत असल्याने त्याला 'स्नो ईटर' असेही म्हटले जाते. मिस्ट्रल व बोरा हे भूमध्य प्रदेशातील थंड वारे आहेत आणि हरमट्टन हा पश्चिम आफ्रिकेत सहारावरून वाहणारा कोरडा धूळभरला वारा आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भूमध्य समुद्राच्या दक्षिण किनाऱ्यावर 'खामसिन' म्हणून ओळखला जाणारा उष्ण-कोरडा हवेचा प्रवाह उत्तर किनाऱ्यावर कोणत्या नावाने ओळखला जातो ?

  • (a)सिरोक्को
  • (b)मिस्ट्रल
  • (c)फॉन
  • (d)सिमूम

  उत्तर(a) सिरोक्को — सहारा व अरबी वाळवंटावरून उत्तरेकडे खेचला जाणारा हाच प्रवाह इजिप्तच्या बाजूने खामसिन आणि युरोपच्या बाजूने सिरोक्को म्हणून ओळखला जातो; ग्रीसमध्ये सिरोकोस व इटलीत शिरोक्को अशी त्याची स्थानिक रूपे आहेत. समुद्र ओलांडताना तो ओलावा उचलतो, म्हणून दक्षिण युरोपात तो कधीकधी सहारी वाळूने तांबूस झालेला पाऊस आणतो.