MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 17 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — बंगलोर, चेन्नई, कोलकाता, आग्रा. स्वर्णिम चतुर्भुज म्हणजे भारताच्या चार महानगरी टोकांना जोडणारे 5,846 किलोमीटरचे महामार्ग-वलय; राष्ट्रीय महामार्ग विकास प्रकल्पाचा पहिला टप्पा म्हणून जानेवारी 1999 मध्ये त्याची सुरुवात झाली आणि जानेवारी 2012 मध्ये तो पूर्ण झाल्याचे जाहीर करण्यात आले. त्याच्या चार बाजू म्हणजे दिल्ली-कोलकाता, कोलकाता-चेन्नई, चेन्नई-मुंबई आणि मुंबई-दिल्ली; आणि या पर्यायातील चारही शहरे यांपैकी कोणत्या ना कोणत्या बाजूवर बसतात. कोलकाता व चेन्नई ही चार टोकांपैकी दोन असल्याने ती व्याख्येनेच वलयावर आहेत. आग्रा दिल्ली-कोलकाता या 1,453 किलोमीटरच्या बाजूवर येते; याच बाजूवर पुढे कानपूर, प्रयागराज, वाराणसी व आसनसोल लागतात. बंगळूर चेन्नई-मुंबई या 1,290 किलोमीटरच्या बाजूवर येते; ही बाजू कृष्णगिरी व वेल्लोरवरून बंगळूर व चित्रदुर्गमार्गे बेळगाव, कोल्हापूर व पुण्याकडे जाते. म्हणजे या पर्यायातील चारही नावे चतुर्भुजावर आहेत, आणि इतर कोणत्याही पर्यायाबाबत तसे म्हणता येत नाही. प्रश्न प्रत्यक्षात जे तपासतो ते म्हणजे स्वर्णिम चतुर्भुज आणि त्याच्याच जोडीने बांधल्या गेलेल्या मार्गिका यांच्यातला फरक. याच कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या टप्प्यात श्रीनगर ते कन्याकुमारी ही उत्तर-दक्षिण मार्गिका आणि सिलचर ते पोरबंदर ही पूर्व-पश्चिम मार्गिका बांधली गेली, आणि त्या पूर्णपणे वेगळ्या मोठ्या शहरांतून जातात. ज्या उमेदवाराच्या मनात राष्ट्रीय महामार्गांचे एकच ढोबळ चित्र आहे आणि वलय व त्याला छेदणाऱ्या दोन मार्गिका वेगळ्या नाहीत, त्याला इथल्या प्रत्येक पर्यायात एखादे तरी 'मोठ्या महामार्गावरचे' वाटणारे नाव दिसेल आणि निर्णय घेण्यासाठी काहीच उरणार नाही. बरोबर चित्र भूमितीय आहे : दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई व मुंबई या चार शिरोबिंदूंना स्पर्श करणारे बंद वलय, आणि देशाच्या मधून जाणाऱ्या एक उभी व एक आडवी मार्गिका, ज्या हैदराबाद, नागपूर, अंबाला व जलंधरसारख्या शहरांतून जातात — वलय स्वतः त्यांच्यापैकी एकालाही स्पर्श करत नाही.

• (1)जलंधर, अंबाला, दिल्ली, जयपूर — यांतील दोन शहरे वलयावर आहेत आणि दोन नाहीत. दिल्ली हे चार टोकांपैकी एक, आणि जयपूर दिल्ली-मुंबई बाजूवर किशनगड, चित्तोडगड, भिलवाडा, अहमदाबाद, वडोदरा व अंकलेश्वर यांच्यासोबत येते. पण जलंधर व अंबाला ही दिल्लीच्या वायव्येला अमृतसरच्या दिशेने जाणाऱ्या रस्त्यावर आहेत, आणि तो रस्ता उत्तर-दक्षिण मार्गिकेचा भाग असून चतुर्भुजाचा नाही; वलयाला दिल्लीच्या उत्तरेकडे जाणारी बाजूच नाही, कारण दिल्ली हेच त्याचे उत्तरेकडचे टोक आहे. 'स्वर्णिम चतुर्भुज' म्हणजे वर्दळीच्या राष्ट्रीय महामार्गांना दिलेले सर्वसाधारण नाव, अशा समजुतीच्या उमेदवाराला पकडण्यासाठीच हा पर्याय बांधलेला आहे — प्रत्यक्षात ते चार ठरावीक शिरोबिंदू असलेले बंद वलय आहे.
• (3)अलाहाबाद, आग्रा, लखनऊ, गोरखपूर — अलाहाबाद म्हणजे आजचे प्रयागराज, आणि आग्रा ही दोन्ही शहरे दिल्ली-कोलकाता बाजूवर आहेत, त्यामुळे या पर्यायाची सुरुवात विश्वासार्ह वाटते. लखनऊ व गोरखपूर मात्र वलयावर नाहीत. दिल्ली, आग्रा, कानपूर, प्रयागराज, वाराणसी आणि पुढे बिहार व बंगाल अशी जाणारी जी रेषा आहे, तिच्या उत्तरेला ही दोन्ही शहरे पडतात आणि त्यांना जोडणारे वेगळे राष्ट्रीय महामार्ग आहेत. पर्यायसंच घाईने वाचणाऱ्याला उत्तर प्रदेशातील मोठ्या महामार्गांवरची दोन शहरे दिसतात आणि तो पूर्ण संचच स्वीकारतो. यावरचा बचाव म्हणजे प्रत्येक नाव चारही बाजूंच्या मानसिक नकाशावर स्वतंत्रपणे तपासणे, कारण परीक्षकाने प्रत्येक चुकीचा पर्याय वलयावरची व वलयाबाहेरची शहरे मुद्दाम मिसळून तयार केला आहे.
• (4)विशाखापट्टनम, विजयवाडा, हैद्राबाद, बेळगाव — या संचातला हा सर्वांत धारदार पर्याय आहे, कारण त्याच्या चारपैकी तीन शहरे खरोखरच स्वर्णिम चतुर्भुजावर आहेत आणि फक्त एकच नाही. विशाखापट्टणम व विजयवाडा ही दोन्ही कोलकाता-चेन्नई बाजूवर भुवनेश्वर, बालेश्वर, राजमहेंद्री व नेल्लोर यांच्यासोबत येतात, आणि प्रश्नपत्रिकेत 'बेळगाव' असे छापलेले बेळगावी चेन्नई-मुंबई बाजूवर चित्रदुर्ग व कोल्हापूर यांच्या दरम्यान येते. हैदराबाद मात्र नाही : ते अंतर्भागात, उत्तर-दक्षिण मार्गिकेवर वसलेले असून कोलकाता व चेन्नईदरम्यानच्या किनारपट्टीलगतच्या रेषेपासून बरेच दूर आहे. एकच चुकीचे नाव संपूर्ण पर्याय बाद करण्यास पुरेसे ठरते, आणि म्हणूनच अशा रचनेचा पर्याय शेवटच्या नावापर्यंत वाचणे अनिवार्य असते.

स्वर्णिम चतुर्भुज हा राष्ट्रीय महामार्ग विकास प्रकल्पाचा पहिला टप्पा असून त्याची कल्पना सरळ आहे : देशाच्या चार महानगरी टोकांना — दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई व मुंबई — चार पदरी किंवा त्याहून रुंद महामार्गांच्या बंद वलयाने जोडणे. या प्रकल्पामागचे कारण आर्थिक होते. भारतातील मालवाहतुकीचा फार मोठा भाग रस्त्यांवरून होतो आणि जुने द्विपदरी राष्ट्रीय महामार्ग त्या भारापुढे अपुरे पडत होते; प्रवासाचा वेळ, इंधनाचा खर्च व अपघात या तिन्हींवर त्याचा थेट परिणाम होत होता. दुसऱ्या टप्प्यात या वलयाला छेदणाऱ्या दोन मार्गिका बांधल्या गेल्या — श्रीनगर ते कन्याकुमारी ही उत्तर-दक्षिण आणि सिलचर ते पोरबंदर ही पूर्व-पश्चिम — आणि नेमक्या याच दोन मार्गिका वलयाबाहेरची मोठी शहरे जोडतात. संपूर्ण कार्यक्रमाची अंमलबजावणी भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरणाकडे आहे; 1988 च्या कायद्याने ते स्थापन झाले आणि 1995 पासून प्रत्यक्ष कार्यरत झाले. वित्तपुरवठ्यासाठी इंधनावरील उपकर, बाह्य कर्जे व टोल आणि पुढे बांधा-वापरा-हस्तांतरित करा या पद्धतीचे खासगी सहभागाचे प्रकार वापरले गेले.

वाहतूक हा एमपीएससीच्या भारताच्या भूगोल व अर्थव्यवस्था या भागातील नियमित विषय आहे, आणि स्वर्णिम चतुर्भुज हा त्यातला हुकमी प्रश्न आहे — कारण त्याविषयी विचारण्याजोगे नेमके तपशील भरपूर आहेत : एकूण लांबी, टप्पे, चार टोके, प्रत्येक बाजूची लांबी, आणि कोणते शहर कोणत्या बाजूवर. या प्रश्नाची रचना शहरांच्या संचाची असून तिथे यशाची अट एकच : संचातील प्रत्येक नाव तपासणे. आयोग नेहमी असे संच बनवतो की त्यांत खरी व खोटी नावे मिसळलेली असावीत, म्हणजे एखादे ओळखीचे नाव दिसून पूर्ण संच स्वीकारण्याची सवय शिक्षा भोगेल. तयारीसाठी उपयुक्त पद्धत म्हणजे नकाशावर वलय काढून त्यावरची शहरे क्रमाने लिहून काढणे आणि शेजारी उत्तर-दक्षिण व पूर्व-पश्चिम मार्गिकांची शहरे स्वतंत्रपणे लिहिणे. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने लक्षात ठेवण्याजोगे म्हणजे मुंबई हे वलयाचे एक टोक आहे आणि पुणे व कोल्हापूर चेन्नई-मुंबई बाजूवर येतात, तर नागपूर वलयावर नसून मार्गिकांच्या छेदबिंदूजवळ आहे.

• स्वर्णिम चतुर्भुज 5,846 किलोमीटर लांबीचा असून तो दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई व मुंबई यांना जोडतो; राष्ट्रीय महामार्ग विकास प्रकल्पाचा पहिला टप्पा म्हणून 6 जानेवारी 1999 रोजी त्याची सुरुवात झाली आणि जानेवारी 2012 मध्ये तो पूर्ण झाला.
• दिल्ली-कोलकाता ही 1,453 किलोमीटरची बाजू आग्रा, कानपूर, प्रयागराज, वाराणसी व आसनसोलवरून जाते; कोलकाता-चेन्नई ही 1,684 किलोमीटरची बाजू भुवनेश्वर, बालेश्वर, विशाखापट्टणम, राजमहेंद्री, विजयवाडा व नेल्लोरवरून जाते.
• चेन्नई-मुंबई ही 1,290 किलोमीटरची बाजू कृष्णगिरी, वेल्लोर, बंगळूर, चित्रदुर्ग, बेळगावी, कोल्हापूर व पुण्यावरून जाते; मुंबई-दिल्ली ही 1,419 किलोमीटरची बाजू अंकलेश्वर, वडोदरा, अहमदाबाद, चित्तोडगड, भिलवाडा, किशनगड व जयपूरवरून जाते.
• हैदराबाद, जलंधर, अंबाला, लखनऊ व गोरखपूर ही शहरे स्वर्णिम चतुर्भुजावर नाहीत; हैदराबाद दुसऱ्या टप्प्यात बांधलेल्या व श्रीनगर ते कन्याकुमारी जाणाऱ्या उत्तर-दक्षिण मार्गिकेवर आहे.
• हा कार्यक्रम भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरणामार्फत राबवला जातो; 1988 च्या कायद्याने त्याची स्थापना झाली आणि 1995 पासून ते कार्यरत आहे. दुसऱ्या टप्प्यात सिलचर ते पोरबंदर ही पूर्व-पश्चिम मार्गिकाही बांधली गेली.

• स्वर्णिम चतुर्भुज म्हणजे देशातील वर्दळीच्या राष्ट्रीय महामार्गांना दिलेले सर्वसाधारण नाव असे मानणे — ते चार ठरावीक शिरोबिंदू असलेले बंद वलय आहे आणि त्याला दिल्लीच्या उत्तरेकडे बाजूच नाही
• वलय व त्याला छेदणाऱ्या दोन मार्गिका एकाच चित्रात मिसळणे — हैदराबाद, नागपूर, अंबाला व जलंधर ही शहरे मार्गिकांवर आहेत, वलयावर नाहीत
• शहरांच्या संचातील पहिली दोन नावे ओळखीची दिसली की पूर्ण संच स्वीकारणे — इथल्या एका पर्यायातील तीन शहरे बरोबर आहेत आणि तो फक्त चौथ्या नावामुळे बाद होतो
• अलाहाबाद वलयावर नाही असे समजणे — प्रयागराज दिल्ली-कोलकाता बाजूवरच येते, आणि त्या पर्यायातील खरी चूक लखनऊ व गोरखपूर ही आहे

स्वर्णिम चतुर्भुजाविषयी एमपीएससी तीन प्रकारे विचारते : एकूण लांबी व टप्पे यांसारखे आकडेवारीचे प्रश्न, चार टोके व बाजूंची ओळख करून देणारे नकाशाधारित प्रश्न, आणि इथल्यासारखे 'कोणत्या शहरांचा समूह यावर आहे' असे संचाचे प्रश्न. तिसरा प्रकार सर्वाधिक वेळा येतो, कारण एका माहितीवरून अनेक वेगवेगळे संच तयार करता येतात. सोडवण्याची पद्धत ठरलेली असावी : आधी चार टोके व चार बाजू मनात निश्चित करा, मग संचातील प्रत्येक नाव त्या चौकटीवर एकेक करून तपासा, आणि एकही नाव बसत नसेल तर संपूर्ण पर्याय वगळा — एका चुकीच्या नावाने पूर्ण पर्याय बाद होतो. उजळणीच्या दृष्टीने वलयावरची शहरे व मार्गिकांवरची शहरे या दोन याद्या शेजारी लिहून ठेवणे सर्वाधिक उपयोगी ठरते, कारण आयोगाचे बहुतेक चुकीचे पर्याय नेमके या दोन याद्या मिसळून बनवलेले असतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राष्ट्रीय महामार्ग विकास प्रकल्पाच्या दुसऱ्या टप्प्यात बांधलेली उत्तर-दक्षिण मार्गिका कोणत्या दोन ठिकाणांना जोडते ?

  • (a)श्रीनगर ते कन्याकुमारी
  • (b)सिलचर ते पोरबंदर
  • (c)दिल्ली ते चेन्नई
  • (d)अमृतसर ते कोलकाता

  उत्तर(a) श्रीनगर ते कन्याकुमारी — ही उत्तर-दक्षिण मार्गिका दुसऱ्या टप्प्यात बांधली गेली आणि तिच्यावरच हैदराबाद व नागपूरसारखी अंतर्भागातील मोठी शहरे येतात. सिलचर ते पोरबंदर ही त्याच टप्प्यातील पूर्व-पश्चिम मार्गिका आहे; या दोन्ही मार्गिका स्वर्णिम चतुर्भुजाला छेदतात, पण त्या वलयाचा भाग नाहीत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्वर्णिम चतुर्भुजाच्या चेन्नई-मुंबई या बाजूवर खालीलपैकी कोणते शहर येते ?

  • (a)हैदराबाद
  • (b)नागपूर
  • (c)कोल्हापूर
  • (d)औरंगाबाद

  उत्तर(c) कोल्हापूर — चेन्नई-मुंबई ही 1,290 किलोमीटरची बाजू कृष्णगिरी, वेल्लोर, बंगळूर, चित्रदुर्ग, बेळगावी, कोल्हापूर व पुण्यावरून जाते. हैदराबाद व नागपूर ही शहरे उत्तर-दक्षिण मार्गिकेवर असून वलयावर नाहीत, आणि महाराष्ट्रातून जाणारा चतुर्भुजाचा भाग पुणे-कोल्हापूर पट्ट्यातून दक्षिणेकडे उतरतो.