MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 16 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — समुद्र कडा, आखात, समुद्रकिनाऱ्यावरील गुहा आणि समुद्र तटीय स्तंभ. या गटातील प्रत्येक भूरूप समुद्राने जमीन कोरून तयार केलेले आहे, समुद्राने साचवून उभे केलेले नाही; आणि ती कोणत्या क्रमाने तयार होतात याची एक सलग कहाणीही आहे. किनाऱ्यावर जिथे लाटा कठीण खडकाला भिडतात तिथे त्यांचे काम चार प्रकारे चालते : फटींमध्ये दाबली गेलेली हवा खडक फोडते ती जलदाब क्रिया; पाण्याबरोबर आदळणारी वाळू व खडी खडकाचा पृष्ठभाग खरवडते ते अपघर्षण; तेच तुकडे एकमेकांवर घासून बारीक होतात ते परस्परघर्षण; आणि विरघळणाऱ्या खडकात चालते ती द्रावण क्रिया. याचा पहिला परिणाम म्हणजे लाटा आदळण्याच्या पातळीवर पडणारी खाच. ती खोल होत गेली की वरचा खडक आधार गमावतो आणि कोसळतो; असे वारंवार कोसळत राहिल्याने किनारा मागे सरकत जातो आणि उभा समुद्र कडा तयार होतो, ज्याच्या पायथ्याशी समुद्राकडे उतरणारा तरंगघर्षित चबुतरा राहतो. कड्यात जिथे सांधे किंवा भेगा असतात तिथे लाटा त्या दुबळ्या जागेचा फायदा घेऊन आत गुहा कोरतात. समुद्रात घुसलेल्या भूशिराच्या दोन्ही बाजूंनी कोरल्या गेलेल्या गुहा एकमेकींना भिडल्या की नैसर्गिक कमान तयार होते; तिचे छत कोसळले की समुद्राच्या बाजूचा उरलेला भाग एकाकी स्तंभ म्हणून उभा राहतो, आणि पुढच्या माऱ्याने त्याचाही भरतीच्या वेळी पाण्याखाली जाणारा खुंट बनतो. आखात याच कोरीव कुळात येते, पण वेगळ्या मार्गाने. किनारपट्टीला आडवे पडलेले कठीण व मऊ खडकांचे पट्टे आळीपाळीने असतील, तर समुद्र मऊ पट्टे कितीतरी वेगाने कापतो आणि कठीण पट्टे मागे राहतात; त्यामुळे मऊ पट्ट्यांच्या जागी वळणदार खाचा म्हणजे आखाते तयार होतात आणि कठीण पट्टे भूशिरांच्या रूपाने पुढे आलेले दिसतात. हेच विभेदी क्षरण, आणि खडकाळ किनाऱ्याची नागमोडी रेषा त्यातूनच येते. पुढे लाटांची ऊर्जा भूशिरांवर एकवटते व आखातांमध्ये पसरून विरळ होते, म्हणून मारा भूशिरांना सोसावा लागतो आणि आखातांचे पाणी शांत होऊन तिथे साचवण सुरू होते. किनारी भूरूपशास्त्र गोंधळात टाकणारे आणि म्हणूनच परीक्षेला आवडणारे ठरते ते नेमके यामुळेच : एकाच किनारपट्टीवर एकाच वेळी क्षरण आणि साचवण दोन्ही चालू असतात, आणि कोणते भूरूप कोणत्या क्रियेतून आले हे उमेदवाराला वेगळे करता आले पाहिजे.

• (2)समुद्र कडा, तरंग निर्मित चबुतरा, वाळूचे दांडे, खाजण — या पर्यायातील फक्त पहिलेच भूरूप क्षरणाचे आहे. 'तरंग निर्मित चबुतरा' म्हणजे तरंगघर्षित चबुतऱ्याच्या समुद्राकडील टोकाशी खोल पाण्यात साचलेला गाळाचा उतार — कड्यावरून लाटांनी काढून आणलेल्या राडारोड्यातूनच तो उभा राहतो — आणि त्याचे नावच इथला सापळा आहे : तरंगघर्षित चबुतरा क्षरणाचा, तर तरंग निर्मित चबुतरा साचवणीचा, आणि दोघांतला फरक फक्त एका शब्दाचा. वाळूचे दांडे व खाजण ही दोन्ही ठळकपणे साचवणीची रूपे आहेत. म्हणजे चारपैकी तीन घटक चुकीच्या कुळातले असून हा पर्याय क्षरणाच्या प्रश्नाला साचवणीची उत्तरे देतो. नावातील एका शब्दाच्या फरकावर संपूर्ण वर्गीकरण बदलते हे लक्षात ठेवणे हाच इथला धडा.
• (3)आखात, समुद्र कडा, खाजण, वाळूचे दांडे — इथे पहिली दोन भूरूपे क्षरणाची आहेत आणि शेवटची दोन नाहीत. खाजण व वाळूचे दांडे ही किनारी साचवणीची अभिजात उदाहरणे : लाटा व किनारपट्टीलगतचा प्रवाह गाळ वाहून नेतात, किनारा वळण घेतो तिथे किंवा लाटांची ऊर्जा घटते तिथे तो टाकतात, आणि त्यातून वाळूचा दांडा किंवा भूशीर उभा राहतो; असा दांडा खाडीचे तोंड अडवतो तेव्हा त्याच्या मागे अडकलेल्या पाण्याचे खाजण बनते. म्हणजे खाजण हे भूरूप अस्तित्वातच येऊ शकत नाही जोवर कुठेतरी गाळ साचलेला नाही — त्याची व्याख्याच साचवणीवर अवलंबून आहे. भारतातील ओडिशाचे चिल्का, आंध्र-तमिळनाडू सीमेवरचे पुलिकत आणि केरळचे वेंबनाड ही याच प्रकारची उदाहरणे आहेत.
• (4)समुद्र तटीय स्तंभ, समुद्र कडा, आखात, खाजण — हाच सर्वांत जवळ जाणारा पर्याय असून गुण गमावण्याची सर्वाधिक शक्यता याच्यामुळेच असते. त्याच्या चारपैकी तीन घटक उत्तरातलीच क्षरणाची भूरूपे आहेत — समुद्र तटीय स्तंभ, समुद्र कडा व आखात — आणि तो पडतो फक्त खाजणामुळे. खाजण म्हणजे वाळूचा दांडा, भूशीर किंवा प्रवाळभित्ती यांच्या मागे अडकलेले पाणी, म्हणजे ते तिथे आहे याचा अर्थच असा की समुद्राने तोंडाशी गाळ टाकून ते बंदिस्त केले आहे. एका चुकीच्या घटकामुळे संपूर्ण पर्याय बाद होतो, आणि म्हणूनच अशा गट-प्रश्नांत चारही घटक तपासल्याशिवाय उत्तर देऊ नये. पहिले तीन घटक ओळखीचे दिसले की चौथा न वाचता पुढे जाणे, ही या रचनेत सर्वाधिक महागात पडणारी सवय आहे.

किनारपट्टी ही दोन विरुद्ध क्रियांच्या सीमारेषेवर घडत असते : लाटा जमीन कोरून काढतात, आणि त्याच लाटा व त्यांच्याबरोबरचे प्रवाह तो गाळ दुसरीकडे नेऊन टाकतात. क्षरणाची रूपे खडकाळ, उंच व माऱ्याला उघड्या किनाऱ्यावर तयार होतात — खाच, समुद्र कडा, तरंगघर्षित चबुतरा, गुहा, नैसर्गिक कमान, स्तंभ आणि खुंट; आणि आखात व भूशीर ही जोडी विभेदी क्षरणातून येते. साचवणीची रूपे उथळ, आश्रयाच्या व कमी ऊर्जेच्या किनाऱ्यावर तयार होतात — वाळूचे दांडे, भूशिरासारखे पुढे गेलेले वाळूचे टोक, टोंबोलो, अडथळा-बेटे, तरंग निर्मित चबुतरा आणि दांड्यामागे अडकलेले खाजण. या दोन याद्या नुसत्या पाठ करण्यापेक्षा त्यामागची ऊर्जा लक्षात ठेवणे अधिक उपयोगी : जिथे लाटांची ऊर्जा जास्त तिथे कोरले जाते आणि जिथे ती घटते तिथे साचते. म्हणूनच भूशिरावर ऊर्जा एकवटून तिथे स्तंभ व कमानी दिसतात, तर लगतच्या आखातात ऊर्जा पसरून पाणी शांत होते आणि वाळू साचू लागते. भारताच्या किनारपट्टीवर याची उदाहरणे स्वच्छ दिसतात — कोकणातील खडकाळ, कोरीव किनारा आणि पूर्व किनाऱ्यावरील चिल्का व पुलिकतसारखी विस्तृत खाजणे.

प्राकृतिक भूगोलातील भूरूपशास्त्र हा एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकेत हमखास येणारा भाग आहे, आणि तिथला सर्वांत आवडता प्रश्नप्रकार म्हणजे 'ही भूरूपे कोणत्या क्रियेतून तयार होतात' असा गटवारीचा प्रश्न. आयोग हा प्रश्न वारा, हिमनदी, नदी, भूजल व समुद्रलाटा या पाचही कारकांसाठी विचारतो, म्हणून प्रत्येक कारकासाठी क्षरणाची व साचवणीची अशा दोन याद्या स्वतंत्रपणे तयार असाव्यात. या प्रश्नाची रचना विशेष लक्षात घेण्याजोगी आहे : चारही पर्यायांत तीन-तीन घटक सारखेच वाटतात आणि प्रत्येक चुकीच्या पर्यायात एक किंवा दोन साचवणीची रूपे पेरलेली आहेत. त्यामुळे उत्तर 'ओळखीचे शब्द दिसणे' यावरून ठरत नाही, तर चारही घटक एकाच कुळातले आहेत का हे तपासण्यावरून ठरते. नावांची जवळीकही मुद्दाम वापरलेली आहे — तरंगघर्षित चबुतरा विरुद्ध तरंग निर्मित चबुतरा ही जोडी यासाठीच धोकादायक ठरते, आणि तिचा फरक स्वतंत्रपणे उजळून ठेवावा लागतो. याशिवाय किनारी भूरूपांविषयीचे प्रश्न भारताच्या किनारपट्टीशी जोडूनही विचारले जातात, आणि तिथे पूर्व व पश्चिम किनाऱ्यांतील फरक निर्णायक ठरतो : पश्चिम किनारा तुलनेने अरुंद, खडकाळ व कोरीव रूपे दाखवणारा, तर पूर्व किनारा रुंद, गाळाचा आणि त्रिभुज प्रदेश, वाळूचे दांडे व विस्तृत खाजणे दाखवणारा. एकाच प्रश्नात 'हे भूरूप कोणत्या क्रियेचे' आणि 'त्याचे भारतातील उदाहरण कोणते' अशा दोन्ही गोष्टी विचारल्या जाऊ शकतात, म्हणून प्रत्येक भूरूपापुढे एक भारतीय उदाहरण नोंदवून ठेवावे.

• लाटांचे क्षरण जलदाब क्रिया, अपघर्षण, परस्परघर्षण व द्रावण या चार प्रकारे चालते; खडकाळ किनाऱ्यावर त्याचे पहिले रूप म्हणजे लाटा आदळण्याच्या पातळीवरची खाच, जी वरच्या खडकाचा आधार काढून घेते आणि त्यातून मागे सरकणारा समुद्र कडा व त्याच्या पायथ्याशी तरंगघर्षित चबुतरा तयार होतो.
• गुहा, नैसर्गिक कमान, स्तंभ व खुंट हा क्रम एका भूशिराच्या टप्प्याटप्प्याने होणाऱ्या नाशाचे वर्णन करतो : दोन्ही बाजूंच्या गुहा एकमेकींना भिडून कमान बनते, कमानीचे छत कोसळून स्तंभ उरतो आणि स्तंभ झिजून खुंट होतो.
• किनारपट्टीला आडवे कठीण व मऊ खडकांचे पट्टे असतील तिथे आखाते ही क्षरणाचीच निर्मिती असते — मऊ पट्टे वेगाने कापले जातात आणि कठीण पट्टे भूशिरांच्या रूपाने मागे उरतात.
• तरंगघर्षित चबुतरा हे क्षरणाचे रूप आहे, तर तरंग निर्मित चबुतरा हा त्याच्या समुद्राकडील टोकाशी साचलेला गाळाचा उतार म्हणजे साचवणीचे रूप — दोन नावांत फक्त एका शब्दाचा फरक आहे.
• वाळूचे दांडे, वाळूची टोके, टोंबोलो, अडथळा-बेटे व खाजणे ही साचवणीची रूपे आहेत; भारतातील किनारी खाजणांची उदाहरणे म्हणजे ओडिशातील चिल्का, आंध्र प्रदेश व तमिळनाडूच्या सीमेवरील पुलिकत आणि केरळमधील वेंबनाड.

• गटवारीच्या प्रश्नात पहिले तीन घटक ओळखीचे दिसले की चौथा न वाचता उत्तर देणे — इथे चारपैकी एक पर्याय फक्त शेवटच्या एका घटकामुळे बाद होतो
• तरंगघर्षित चबुतरा व तरंग निर्मित चबुतरा यांची गल्लत करणे — पहिला क्षरणाचा आणि दुसरा साचवणीचा, आणि नावात फरक फक्त एका शब्दाचा आहे
• खाजण हे क्षरणाचे रूप मानणे — ते वाळूच्या दांड्यामागे किंवा प्रवाळभित्तीमागे अडकलेले पाणी असल्याने त्याच्या अस्तित्वाची पूर्वअटच साचवण आहे
• आखात हे नेहमी साचवणीचे रूप असते असे समजणे — कठीण व मऊ खडकांच्या पट्ट्यांवरील विभेदी क्षरणातून तयार होणारे आखात हे मूळचे क्षरणाचेच रूप आहे

किनारी भूरूपे एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते : गटवारीचा प्रश्न, जिथे दिलेली भूरूपे क्षरणाची की साचवणीची हे ठरवायचे असते, आणि जोड्यांचा प्रश्न, जिथे भूरूप व कारक किंवा भूरूप व उदाहरण जुळवायचे असते. दोन्हीसाठी तयारीची पद्धत एकच — प्रत्येक कारकासाठी दोन स्तंभांची यादी, एक क्षरणाचा व एक साचवणीचा, आणि प्रत्येक भूरूपापुढे त्याचे एखादे भारतीय उदाहरण. या प्रश्नात दिसणारी आणखी एक खुबी लक्षात ठेवण्याजोगी आहे : आयोग जवळपास सारखी नावे असलेली दोन भूरूपे वेगवेगळ्या कुळांत असतील तर तीच निवडतो, कारण तिथे उमेदवाराचे वाचन किती बारकाईचे आहे हे तपासले जाते. म्हणून उजळणी करताना 'ही दोन नावे सारखी दिसतात पण वेगळ्या क्रियेची आहेत' अशा जोड्या स्वतंत्रपणे लिहून ठेवाव्यात — तरंगघर्षित व तरंग निर्मित चबुतरा ही त्यांतली सर्वांत वारंवार विचारली जाणारी जोडी आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  समुद्रात घुसलेल्या भूशिराच्या नाशाचा क्रम खालीलपैकी कोणता बरोबर आहे ?

  • (a)स्तंभ, कमान, गुहा, खुंट
  • (b)गुहा, कमान, स्तंभ, खुंट
  • (c)खाच, दांडा, खाजण, स्तंभ
  • (d)कमान, गुहा, खुंट, स्तंभ

  उत्तर(b) गुहा, कमान, स्तंभ, खुंट — भूशिराच्या दोन्ही बाजूंनी लाटा गुहा कोरतात, त्या एकमेकींना भिडल्या की नैसर्गिक कमान तयार होते, कमानीचे छत कोसळल्यावर समुद्राच्या बाजूचा भाग एकाकी स्तंभ म्हणून उभा राहतो आणि पुढच्या माऱ्याने त्याचा खुंट बनतो. वाळूचे दांडे व खाजण या यादीत बसत नाहीत, कारण ती साचवणीची रूपे आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणते भूरूप किनारी साचवणीतून तयार होते ?

  • (a)समुद्र कडा
  • (b)तरंगघर्षित चबुतरा
  • (c)टोंबोलो
  • (d)समुद्र तटीय स्तंभ

  उत्तर(c) टोंबोलो — किनाऱ्याला एखादे बेट जोडणारा वाळूचा दांडा म्हणजे टोंबोलो, आणि तो पूर्णपणे साचवणीचे रूप आहे. समुद्र कडा, तरंगघर्षित चबुतरा व समुद्र तटीय स्तंभ ही तिन्ही लाटांच्या क्षरणातून तयार होतात; तरंगघर्षित चबुतऱ्याशी नावाने जवळ असलेला तरंग निर्मित चबुतरा मात्र साचवणीचा असतो आणि हा फरक स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावा.