MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 15 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — जो विधाने (c), (b) व (a) एकत्र घेतो आणि विधान (d) वगळतो. पत्र लिहिणारे दिनशा एदुलजी वाच्छा; प्रश्नपत्रिकेत त्यांचे नाव 'दिनशॉ वांच्छा' असे छापले आहे. 1844 ते 1936 असे दीर्घ आयुष्य लाभलेले वाच्छा हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे संस्थापक सदस्यांपैकी एक, अनेक वर्षे तिचे चिटणीस, 1901 सालचे अध्यक्ष, आणि फिरोजशहा मेहता व दादाभाई नौरोजी यांच्यासोबत नेमस्त काँग्रेस चालवणाऱ्या मुंबई गटातील. ज्यांना ते लिहीत आहेत ते दादाभाई नौरोजी म्हणजे चळवळीचे ज्येष्ठ नेते, आणि 1899 सालापर्यंत ते लंडनमध्ये राहून चळवळीची ब्रिटनमधील बाजू सांभाळत होते. या दोघांमधला पत्रव्यवहार खासगी, स्पष्टवक्ता आणि खोल निराशेचा आहे, आणि प्रश्नपत्रिकेने दिलेली तिन्ही गाऱ्हाणी त्या दशकातील नेमस्तांच्या आत्मपरीक्षणाचा ठरलेला आशय आहेत. विधान (a) — काँग्रेसचे कार्य सतत न चालणे — संघटनेच्या पोकळपणावर बोट ठेवते : डिसेंबरात तीन दिवस अधिवेशन आणि उरलेले तीनशे बासष्ट दिवस संस्था जवळजवळ अस्तित्वातच नाही; कायमस्वरूपी यंत्रणा नाही, पगारी कार्यकर्ते नाहीत आणि दोन अधिवेशनांच्या मधल्या काळात चालू राहणारा कार्यक्रमही नाही. विधान (b) — नेत्यांनी राजकारणाकडे 'फावल्या वेळातील उद्योग' म्हणून पाहणे — हे वाच्छा यांच्या पत्रव्यवहारात नोंदलेले गाऱ्हाणे आहे : चळवळीला स्वतःला पूर्णपणे वाहून घेणारे नेते मिळत नाहीत, आणि फिरोजशहा मेहतांसारख्या मोठ्या माणसांनीही स्वतःच्या व्यवसायाला धक्का लागू नये म्हणून पूर्ण झोकून देणे टाळले. विधान (c) — 'आम्ही केवळ भूंकतो, चावा घेत नाही' हे कडवट वाक्य — म्हणजे वरच्या दोन्ही गाऱ्हाण्यांचा सारांश : दरवर्षी डिसेंबरात एकमताने ठराव संमत होतात, ते दुर्लक्ष करणाऱ्या सरकारकडे पाठवले जातात, आणि लक्ष वेधून घेण्यास भाग पाडणारे काहीही केले जात नाही. विधान (d) — क्रांतीचा मार्गच अनुसरला पाहिजे — हेच या संचात न बसणारे विधान आहे. वाच्छा आयुष्याच्या अखेरपर्यंत घटनात्मक मार्गाचेच पुरस्कर्ते राहिले. ते मुंबई कायदेमंडळात, इम्पिरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलमध्ये आणि कौन्सिल ऑफ स्टेटमध्ये बसले, 1917 साली त्यांना 'सर' ही पदवी मिळाली, 1915 साली त्यांनी इंडियन मर्चंट्स चेंबरचे अध्यक्षपद भूषवले आणि 1919 ते 1927 या काळात ते वेस्टर्न इंडिया लिबरल असोसिएशनचे प्रमुख होते — म्हणजे काँग्रेस जेव्हा व्यापक असहकाराकडे वळली तेव्हा ते उलट दिशेने न जाता काँग्रेस सोडून उदारमतवाद्यांकडे गेले. त्यांच्या तक्रारीचा सगळा रोख असा होता की घटनात्मक आंदोलन कमकुवतपणे चालवले जात आहे — ते सोडून द्यावे असा नव्हे.

• (1)(a) आणि (c) बरोबर — हा पर्याय तीन खऱ्या गाऱ्हाण्यांपैकी दोन घेतो आणि विधान (b) — नेत्यांनी राजकारणाकडे फावल्या वेळातील उद्योग म्हणून पाहणे — वगळतो. नेमके याच विधानावर उमेदवार सर्वाधिक घुटमळतो, कारण ते वाच्छा यांच्या स्वतःच्या सहकाऱ्यांवर व मित्रांवरचा आरोप वाटते आणि खासगी पत्रात असे लिहिणे धाडसाचे वाटते. पण खासगी पत्र हे नेमके अशाच स्पष्टवक्तेपणाचे ठिकाण असते; जाहीर भाषणात न बोलता येणारे तिथेच लिहिले जाते. संघटनेला वाहून घेणाऱ्या पूर्णवेळ कार्यकर्त्यांचा अभाव ही त्या दशकातील नेमस्त आत्मपरीक्षणाची मध्यवर्ती तक्रार आहे, आणि उरलेल्या दोन विधानांशी ती सुसंगतही आहे — कार्य सतत न चालणे हा परिणाम आणि वाहून न घेणे हे त्याचे कारण.
• (2)(b) आणि (d) बरोबर — हा पर्याय एक खरे गाऱ्हाणे आणि एक चुकीचे विधान अशी जोडी करतो. विधान (d) आरंभीच्या काँग्रेसने घडवलेल्या सर्वांत निष्ठावान घटनावाद्याच्या तोंडी क्रांतीचे आवाहन घालते — अशा माणसाच्या, जो लागोपाठ तीन अधिकृत कायदेमंडळांत बसला, 1917 साली 'सर' झाला, 1915 साली इंडियन मर्चंट्स चेंबरचे अध्यक्षपद भूषवले आणि पुढे वेस्टर्न इंडिया लिबरल असोसिएशनचा प्रमुख झाला. काँग्रेस व्यापक असहकाराकडे वळली तेव्हाही त्यांनी क्रांतीची नव्हे तर उदारमतवादाची वाट धरली. पत्रातील निराशा घटनात्मक मार्ग सोडण्याविषयी नसून तो अधिक जोमाने चालवावा या मागणीविषयी आहे, आणि हा फरक न ओळखणे हीच इथली चूक आहे.
• (4)केवळ (d) बरोबर — हा पर्याय अगदी उलट करतो : संचात न बसणारे एकच विधान ठेवतो आणि बसणारी तिन्ही वगळतो. वाच्छा यांच्याविषयी काहीच माहीत नसलेल्या आणि 'काँग्रेसच्या अपयशाची मीमांसा करणारे पत्र म्हणजे अधिक टोकाच्या मार्गाची शिफारस असणारच' असे गृहीत धरणाऱ्या उमेदवारावर तो नेम धरतो. हे गृहीतक चुकीचे आहे आणि ते नेमस्त राजकारणाबद्दलचा एक व्यापक गैरसमजही उघड करते : नेमस्तांची स्वतःवरची टीका कडक होती, पण ती पद्धत बदलण्यासाठी नव्हे तर तीच पद्धत अधिक नेटाने राबवण्यासाठी होती. आपल्या चळवळीच्या मर्यादा जाहीरपणे मान्य करणारा नेता म्हणजे तिच्या मार्गाचा त्याग करणारा नेता, असा अर्थ काढणे हे प्रश्नपत्रिकेत वारंवार महागात पडणारे वाचन आहे.

1885 ते 1905 या काळातील काँग्रेस — नेमस्तांची काँग्रेस — विशिष्ट गृहीतकांवर उभी होती : ब्रिटिश राज्यव्यवस्थेत न्यायबुद्धी आहे, तथ्ये व युक्तिवाद मांडले तर ती जागी होते, आणि म्हणून अर्ज, ठराव, वृत्तपत्रे व आयोगांपुढील साक्षी हीच योग्य साधने आहेत. या पद्धतीने काही खरी कामेही झाली — दादाभाई नौरोजींचा संपत्ती-निचरा सिद्धांत, वेल्बी आयोगापुढील साक्षी, नागरी सेवा परीक्षा भारतातही घ्याव्यात ही मागणी, कायदेमंडळांच्या विस्ताराचा आग्रह. पण दोन दशकांनंतर याच पद्धतीच्या मर्यादा स्वतः नेमस्तांनाच जाणवू लागल्या, आणि त्यांचे पत्रव्यवहार व खासगी टिपणे या आत्मपरीक्षणाने भरलेली आहेत : संघटना वर्षभर चालत नाही, कार्यकर्ते पूर्णवेळ नाहीत, ठराव कोणी वाचत नाही. हीच निराशा पुढे दोन दिशांना फुटली — एक दिशा जहाल गटाची, जिने बहिष्कार व स्वदेशीच्या रूपाने दबावाचे साधन शोधले, आणि दुसरी क्रांतिकारकांची. वाच्छा यांच्यासारखे नेमस्त मात्र तिसऱ्या दिशेला गेले : त्यांनी घटनात्मक मार्गच धरून ठेवला आणि पुढे उदारमतवादी संघटनांत काम केले.

आरंभीच्या काँग्रेसविषयीचे प्रश्न एमपीएससी दोन प्रकारे विचारते : तथ्यात्मक — अधिवेशन, अध्यक्ष, वर्ष — आणि आशयात्मक, म्हणजे नेमस्तांची पद्धत, तिच्या मर्यादा व त्यांच्यावरची टीका. दुसऱ्या प्रकारात हा प्रश्न बसतो आणि त्याची रचना ओळखण्याजोगी आहे : चार विधानांपैकी तीन एकाच वैचारिक कुळातली आहेत आणि चौथे पूर्णपणे वेगळ्या कुळातले. अशा प्रश्नात तपशिलाच्या स्मरणापेक्षा व्यक्तीच्या वैचारिक चौकटीचे ज्ञान अधिक उपयोगी पडते — पत्र लिहिणारा कोणत्या गटातला होता एवढे माहीत असले की कोणते विधान त्याच्या तोंडी शोभणार नाही हे लगेच कळते. तयारीसाठी उपयुक्त सवय म्हणजे प्रत्येक नेत्यासमोर त्याचा गट, त्याचा मार्ग आणि त्याच्या कारकिर्दीचा शेवट कुठे झाला हे लिहून ठेवणे : वाच्छा नेमस्त, घटनावादी, आणि अखेरीस उदारमतवादी संघटनेत — या तीन नोंदी असल्या की या प्रश्नाला दुसरे काहीही लागत नाही. याशिवाय या पत्राच्या निमित्ताने आयोग नेमस्त पर्वाचे मूल्यमापनही विचारू शकतो, आणि तिथे दोन्ही बाजू तयार असाव्यात : एका बाजूला संघटनेचा पोकळपणा, मर्यादित सामाजिक आधार व सरकारवर दबाव टाकण्याच्या साधनांचा अभाव; आणि दुसऱ्या बाजूला संपत्ती-निचऱ्याची मांडणी, आर्थिक टीकेची उभारणी, कायदेमंडळांच्या विस्ताराची मागणी व पुढच्या पिढीला मिळालेली संघटनात्मक चौकट. या पत्रातील टीका पहिल्या यादीतली आहे, आणि ती करणारा माणूस दुसऱ्या यादीचाही निर्माता होता.

• दिनशा एदुलजी वाच्छा (1844-1936) हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे संस्थापक सदस्यांपैकी एक, दीर्घकाळ तिचे चिटणीस आणि 1901 सालच्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते; प्रश्नपत्रिकेत त्यांचे नाव 'दिनशॉ वांच्छा' असे छापले आहे.
• फिरोजशहा मेहता व दादाभाई नौरोजी यांच्यासोबत नेमस्त काँग्रेसचे नेतृत्व करणाऱ्या मुंबई गटात ते होते; चळवळीला वाहून घेणाऱ्या नेत्यांचा अभाव आणि स्वतःच्या व्यवसायाला धक्का लागू नये म्हणून माणसे मागे राहणे, अशी खंत त्यांच्या पत्रव्यवहारात नोंदलेली आहे.
• वाच्छा मुंबई कायदेमंडळ, इम्पिरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिल व कौन्सिल ऑफ स्टेट या तिन्हींचे सदस्य होते, 1917 साली त्यांना 'सर' पदवी मिळाली, 1915 साली त्यांनी इंडियन मर्चंट्स चेंबरचे अध्यक्षपद भूषवले आणि 1919 ते 1927 या काळात ते वेस्टर्न इंडिया लिबरल असोसिएशनचे प्रमुख होते.
• 1890 च्या दशकातील काँग्रेस दरवर्षी डिसेंबरात काही दिवसच भरत असे आणि दोन अधिवेशनांच्या मधल्या काळात तिच्याकडे कायमस्वरूपी संघटना, पगारी कार्यकर्ते किंवा चालू कार्यक्रम नव्हता — पत्रातील गाऱ्हाणी नेमकी याच संघटनात्मक दुबळेपणाचे वर्णन करतात.
• भारतीय खर्चाची चौकशी करणाऱ्या वेल्बी आयोगापुढे 1897 साली वाच्छा व गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी साक्ष दिली आणि दादाभाई नौरोजी त्या आयोगाचे सदस्य होते — वाच्छा ज्या घटनात्मक साधनांवर विश्वास ठेवत होते त्यांचेच हे उदाहरण.

• आपल्या चळवळीवर कडक टीका करणारा नेता तिचा मार्गच सोडत आहे असा अर्थ काढणे — वाच्छा यांची टीका घटनात्मक मार्ग सोडण्यासाठी नव्हे तर तो अधिक नेटाने राबवण्यासाठी होती
• स्वतःच्या सहकाऱ्यांवरचा आरोप खासगी पत्रात असणे अशक्य मानून विधान (b) वगळणे — जाहीर भाषणात न बोलता येणारे नेमके अशाच पत्रांतच लिहिले जाते
• 'काँग्रेसचे अपयश' हा शब्द वाचून पत्र अधिक टोकाच्या मार्गाची शिफारस करत असावे असे गृहीत धरणे — पर्याय (4) नेमका याच गृहीतकावर उभा आहे
• दिनशा वाच्छा यांना जहाल गटातले समजणे — त्यांची कारकीर्द तीन अधिकृत कायदेमंडळे, 'सर' पदवी आणि उदारमतवादी संघटनेचे नेतृत्व अशी असून ती पूर्णपणे घटनावादी आहे

आरंभीच्या काँग्रेसमधील नेमस्त पर्व एमपीएससीच्या आधुनिक इतिहासात नियमित येते, आणि प्रश्न बहुधा तीनपैकी एका रूपात असतो : व्यक्ती व पद जुळवा, अधिवेशन व अध्यक्ष जुळवा, किंवा इथल्यासारखा विधान-निवडीचा. तिसऱ्या रूपात आयोग एका व्यक्तीच्या नावाशी काही विधाने जोडतो, त्यांतील बहुतेक त्या व्यक्तीच्या वैचारिक चौकटीशी जुळणारी असतात आणि एखादे मुद्दाम वेगळ्या चौकटीतले घातलेले असते. सोडवण्याची पद्धत म्हणून प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासण्याऐवजी आधी व्यक्तीची चौकट निश्चित करावी — नेमस्त की जहाल, घटनावादी की क्रांतिकारक, समाजसुधारक की धर्मनिष्ठ — आणि मग त्या चौकटीत न बसणारे विधान शोधावे. उजळणी करताना नेत्यांच्या याद्या केवळ नावांच्या न ठेवता 'नाव — गट — मार्ग — कारकिर्दीचा शेवट' अशा चार स्तंभांत ठेवल्या तर या प्रकारचे प्रश्न वेगाने सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे संस्थापक सदस्य असलेले व 1901 सालच्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवणारे दिनशा एदुलजी वाच्छा पुढे कोणत्या संघटनेचे प्रमुख झाले ?

  • (a)हिंदू महासभा
  • (b)वेस्टर्न इंडिया लिबरल असोसिएशन
  • (c)अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस
  • (d)सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी

  उत्तर(b) वेस्टर्न इंडिया लिबरल असोसिएशन — 1919 ते 1927 या काळात ते या संघटनेचे प्रमुख होते. काँग्रेस व्यापक असहकाराकडे वळल्यानंतर घटनात्मक मार्गावर ठाम राहिलेले नेमस्त उदारमतवादी संघटनांकडे गेले, आणि वाच्छा हे त्याचे प्रातिनिधिक उदाहरण आहे; त्यांना 1917 साली 'सर' पदवीही मिळाली होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1897 साली भारतीय खर्चाची चौकशी करणाऱ्या वेल्बी आयोगाचे सदस्य असलेले भारतीय नेते कोण होते ?

  • (a)दादाभाई नौरोजी
  • (b)गोपाळ कृष्ण गोखले
  • (c)दिनशा वाच्छा
  • (d)फिरोजशहा मेहता

  उत्तर(a) दादाभाई नौरोजी — भारतीय खर्चाच्या प्रशासनाची चौकशी करणाऱ्या या आयोगाचे ते सदस्य होते, तर वाच्छा व गोखले यांनी त्यापुढे साक्ष दिली. संपत्तीच्या निचऱ्याची मांडणी अधिकृत चौकशीपुढे नेण्याची संधी म्हणून नेमस्तांनी या आयोगाकडे पाहिले, आणि त्यांच्या घटनात्मक पद्धतीचे ते ठळक उदाहरण मानले जाते.