MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 14 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — म्हणजे (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii) : अधुरिआ खानदेश यावलचे, पांडु भोरजी नगरचे, धर्मा सुभान पंढरपूरचे आणि धोंडी बिरबल नाशिकचे. हा पूर्णपणे स्मरणावर आधारलेला प्रश्न आहे आणि तसा तो ओळखणे हेच पहिले काम. ही चार नावे दख्खनमधील सामान्य माणसांची असून त्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणांची नोंद अंदमानात पाठवलेल्या कैद्यांच्या कागदपत्रांत जपली गेली आहे; ते कोणी प्रसिद्ध व्यक्ती नाहीत, ज्यांची चरित्रे वाचून उमेदवार तर्क लढवू शकेल. इथे कोणतेही तत्त्व नाही, कालक्रम नाही आणि विषयाचा दुवाही नाही, ज्याच्या आधारे ही यादी न वाचलेल्या माणसाला जोडी लावता येईल. हे स्पष्ट शब्दांत सांगणे आवश्यक आहे, कारण अशा प्रश्नापुढे चुकीचा प्रतिसाद म्हणजे तीन मिनिटे घालवून काहीतरी समर्थन उभे करणे, आणि बरोबर प्रतिसाद म्हणजे त्याला पंधरा सेकंद देऊन पुढे जाणे. याबरोबरच एक प्रामाणिक नोंद : या चारही जोड्यांना स्वतंत्र स्रोतातून दुजोरा या कार्डासाठी मिळवता आला नाही; त्या आयोगाच्या अधिकृत उत्तरतालिकेवरूनच दिल्या आहेत. मात्र प्रश्नपत्रिका सोडवण्याच्या अंगाने इथून शिकण्यासारखे बरेच आहे. चारही पर्यायांची रचना पाहा. पर्याय (1) व पर्याय (2) यांच्या चारपैकी दोन ओळी एकसारख्या आहेत — दोघेही अधुरिआ यांना खानदेश यावल आणि धोंडी बिरबल यांना नाशिक देतात — आणि ते वेगळे होतात फक्त पांडु भोरजी नगरचे व धर्मा सुभान पंढरपूरचे, की या दोघांची ठिकाणे अदलाबदल केलेली, एवढ्यावरच. उरलेले दोन पर्याय अशा फेरमांडण्या आहेत की त्यांची एकही ओळ उत्तराशी जुळत नाही — पर्याय (3) ची एकही नाही आणि पर्याय (4) ची फक्त तिसरी. याचा अर्थ असा की पहिली व शेवटची ओळ अंधुकशी जरी आठवत असेल तरी उमेदवारापुढे थेट दोनातून एक असा निर्णय उरतो, आणि काहीच आठवत नसेल तर चारातून एक असा अंदाज — तोही चुकीच्या उत्तराला वजावट असलेल्या पेपरात. ज्या खऱ्या विषयाशी हा प्रश्न जोडलेला आहे तो म्हणजे अंदमानातील कारावासाची वसाहत : 1857 चे बंडखोर आणि अर्ध्या शतकानंतर क्रांतिकारक चळवळीतील राजबंदी जिथे पाठवले गेले ती जागा, आणि मृत्युदंडाखालोखालच्या शिक्षेला 'काळे पाणी' हे नाव भाषेत का रुजले याचे कारण. तो विषय या यादीशिवायही शंभर प्रकारे विचारता येतो, आणि तयारीचा वेळ तिथेच गुंतवावा.

• (1)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (iii) — हा उत्तराचा जुळा भाऊ असून तयारी असलेला उमेदवार अखेरीस याच्याशीच उत्तराची तुलना करत उभा राहतो. अधुरिआ खानदेश यावलचे आणि धोंडी बिरबल नाशिकचे या दोन्ही ओळींवर तो उत्तराशी सहमत आहे, आणि फरक फक्त उरलेल्या दोघांची ठिकाणे अदलाबदल करण्यात — पांडु भोरजी यांना पंढरपूर व धर्मा सुभान यांना नगर. म्हणजे निर्णय प्रत्यक्षात फक्त मधल्या दोन ओळींवर होतो. जोड्यांच्या प्रश्नात अशी रचना दिसली की तपासणी तिथूनच सुरू करावी : दोन पर्याय जिथे एकमेकांशी जुळतात त्या ओळींवर वेळ घालवणे निरुपयोगी असते, कारण त्या ओळींवरून निर्णय होणारच नाही.
• (3)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — या पर्यायाची एकही ओळ उत्तराशी जुळत नाही. तो अधुरिआ यांना पंढरपूर, पांडु भोरजी यांना नाशिक, धर्मा सुभान यांना खानदेश यावल आणि धोंडी बिरबल यांना नगर देतो — म्हणजे संपूर्ण फेरमांडणी. जोड्यांच्या पर्यायसंचात अशा फेरमांडण्या मुद्दाम ठेवलेल्या असतात, त्या अंदाज लढवणाऱ्या उमेदवारांना सामावून घेण्यासाठी असतात, आणि त्या ओळखता येणे उपयुक्त असते : ज्या पर्यायाची एकही ओळ तुमच्या कोणत्याही अंधुक स्मरणाशी जुळत नाही, त्याच्यावर वेगळा विचार करण्याची गरज नसते. उलट ज्या दोन पर्यायांत काही ओळी सामाईक आहेत तेच खरे स्पर्धक असतात, आणि तिथेच लक्ष केंद्रित करावे.
• (4)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i) — ही दुसरी असंबद्ध फेरमांडणी आहे : अधुरिआ यांना नाशिक, पांडु भोरजी यांना खानदेश यावल, धर्मा सुभान यांना पंढरपूर आणि धोंडी बिरबल यांना नगर. उत्तराशी तो फक्त तिसऱ्या ओळीवर जुळतो. याचा एक बारीक परिणाम लक्षात घेण्याजोगा आहे : ज्या उमेदवाराला नेमकी धर्मा सुभान यांचीच जोडी आठवते, त्याच्यापुढे हा पर्याय व उत्तर असे दोन पर्याय उरतात आणि त्याचा निर्णय उरलेल्या तीन ओळींवर सोपवावा लागतो. म्हणजे या प्रश्नात कोणती ओळ आठवते यावर तुमच्यापुढे कोणते स्पर्धक उरतात हे बदलते — आणि हेच जोड्यांच्या प्रश्नाचे खरे गणित आहे. अशा वेळी 'मला काय आठवते' हे आधी ठरवून मगच पर्यायांकडे वळणे वेळ वाचवते.

अंदमान बेटांचे रूपांतर कारावासाच्या वसाहतीत झाले ते 1857 मुळे. पकडलेल्या पण फाशी न देऊ इच्छिलेल्या बंडखोरांना पाठवण्यासाठी वसाहती सरकारला दूरची जागा हवी होती, आणि त्यासाठी पोर्ट ब्लेअर पुन्हा ताब्यात घेतले गेले; दोनशे कैद्यांची पहिली तुकडी 10 मार्च 1858 रोजी डॉ. जे. पी. वॉकर यांच्या देखरेखीखाली तिथे पोहोचली. पुढच्या ऐंशी वर्षांत सुमारे ऐंशी हजार भारतीय कैदी तिथे पाठवले गेले आणि त्यांतील बहुतेक कधीच परत आले नाहीत. समुद्रापलीकडे पाठवण्याच्या शिक्षेला शारीरिक शिक्षेपलीकडची दुसरी बाजू होती : 'काळे पाणी' ओलांडणे जात मोडणारे मानले जात असे, म्हणून हद्दपारीबरोबर सामाजिक शिक्षाही येत असे. 1896 ते 1906 या काळात बांधलेला सेल्युलर जेल हा या व्यवस्थेचा कळस — मध्यवर्ती मनोऱ्यापासून पसरणाऱ्या सात शाखा आणि सुमारे सातशे एकांत कोठड्या, अशी रचना की कैद्यांना एकमेकांशी संपर्कच साधता येऊ नये. सुरुवातीला 1857 चे बंडखोर आणि पुढे वहाबी, मोपला व अखेरीस क्रांतिकारक चळवळीतील राजबंदी — या सर्वांचा प्रवास इथेच संपत असे, आणि 1930 च्या दशकातील उपोषणांनंतर राजबंद्यांना भारतात परत आणण्यास सुरुवात झाली.

अंदमानातील कारावास हा एमपीएससीच्या आधुनिक इतिहासातील नियमित विषय आहे, पण आयोग तो सहसा संस्थात्मक व राजकीय अंगाने विचारतो : वसाहत कधी सुरू झाली, सेल्युलर जेल कधी बांधले गेले, तिथे कोणते राजबंदी होते, आणि 'काळे पाणी' या संज्ञेचा अर्थ काय. या प्रश्नाने मात्र वेगळाच मार्ग घेतला आहे — कैद्यांच्या नोंदवह्यांतील सामान्य नावे व त्यांची गावे. असा प्रश्न ओळखता येणे हेच परीक्षाकौशल्याचा भाग आहे : काही प्रश्न तयारीने सुटतात आणि काही सुटतच नाहीत, आणि दुसऱ्या प्रकारावर वेळ न घालवणे ही जिंकण्याची अट असते. प्रश्नपत्रिका सोडवताना उपयोगी पडणारी दुसरी गोष्ट म्हणजे पर्यायांची अंतर्गत रचना वाचणे — कोणते दोन पर्याय एकमेकांशी किती ओळींवर जुळतात हे पाहिले की निर्णय नेमक्या कोणत्या ओळींवर होणार आहे ते कळते, आणि तेवढ्याच ओळींवर विचार केंद्रित करता येतो. या प्रश्नात तो निर्णय मधल्या दोन ओळींवर होतो. याशिवाय अशा प्रश्नाकडे वेळेच्या नियोजनाच्या दृष्टीनेही पाहावे. शंभर प्रश्नांच्या पेपरात प्रत्येक प्रश्नाला सरासरी एका मिनिटाहून थोडाच अधिक वेळ मिळतो, आणि जो प्रश्न कोणत्याही तयारीने सुटणार नाही त्याला त्यातला वाटा दिला की तो वेळ सुटणाऱ्या प्रश्नांतून वजा होतो. म्हणून पहिल्या वाचनात असा प्रश्न ओळखून खूण करून पुढे जाणे आणि वेळ उरल्यास शेवटी परत येणे, ही या पेपरात प्रत्यक्ष गुण वाचवणारी सवय आहे.

• 1857 च्या उठावानंतर पोर्ट ब्लेअर येथील कारावासाची वसाहत पुन्हा उभी करण्यात आली; दोनशे कैद्यांची पहिली तुकडी 10 मार्च 1858 रोजी डॉ. जे. पी. वॉकर यांच्या देखरेखीखाली तिथे पोहोचली.
• 1857 ते 1938 या काळात सुमारे ऐंशी हजार भारतीय कैदी अंदमानात पाठवले गेले आणि त्यांतील बहुतेक कधीच परत आले नाहीत.
• 'काळे पाणी' या नावाने ओळखले जाणारे समुद्र-ओलांडणे जात मोडणारे मानले जात असे, त्यामुळे या हद्दपारीबरोबर शारीरिक शिक्षेवर सामाजिक शिक्षेचाही भार येत असे.
• सेल्युलर जेल 1896 ते 1906 या काळात बांधले गेले; मध्यवर्ती मनोऱ्यापासून पसरणाऱ्या सात शाखांमध्ये सुमारे सातशे एकांत कोठड्या होत्या आणि कैद्यांचा परस्परसंपर्क अशक्य करणे हाच त्या रचनेचा हेतू होता.
• या प्रश्नाची उत्तरतालिका अधुरिआ यांना खानदेश यावल, पांडु भोरजी यांना नगर, धर्मा सुभान यांना पंढरपूर आणि धोंडी बिरबल यांना नाशिक अशी जोडी देते; ही नावे प्रकाशित चरित्रांतून नव्हे तर हद्दपारीच्या नोंदवह्यांतून येतात आणि या कार्डासाठी त्यांना स्वतंत्र दुजोरा मिळवता आला नाही.

• पूर्णपणे स्मरणावर आधारलेल्या प्रश्नावर तर्काने उत्तर काढण्याचा प्रयत्न करत वेळ घालवणे — इथे नावे सामान्य माणसांची असून त्यांच्याविषयी तर्काला आधार देणारी कोणतीही माहिती उपलब्ध नाही
• पर्यायांची अंतर्गत रचना न वाचणे — इथे दोन पर्याय चारपैकी दोन ओळींवर एकमेकांशी जुळतात, म्हणून निर्णय फक्त उरलेल्या दोन ओळींवर होतो आणि इतर ओळींवरचा विचार वाया जातो
• अंदमानाशी संबंधित प्रश्न म्हणजे सेल्युलर जेल किंवा सावरकर असाच असणार असे गृहीत धरून पर्याय वाचणे — हा प्रश्न कैद्यांच्या नोंदवह्यांतील नावांचा आहे
• अशा प्रश्नावर सोडून देण्याऐवजी अंदाजाने उत्तर देणे विसरून जाणे किंवा उलट अतिकाळजीने सगळेच सोडणे — चुकीच्या उत्तराला वजावट असलेल्या पेपरात हा निर्णय आधीच ठरवलेला असावा लागतो

अंदमान व हद्दपारीची शिक्षा हा विषय एमपीएससी बहुधा तथ्यात्मक रूपात विचारते — वसाहत कधी सुरू झाली, सेल्युलर जेलची रचना काय, तिथे कोण कोण होते, 'काळे पाणी' म्हणजे काय. इथल्यासारखा नोंदवह्यांतील नावांचा प्रश्न अपवाद आहे, आणि तो अपवाद ओळखणे हेच या कार्डाचे मुख्य शिकवण आहे : प्रत्येक प्रश्न सोडवण्यासाठी नसतो. प्रश्नपत्रिकेत असे दोन-चार प्रश्न असतातच, आणि त्यांच्यावर वेळ न घालवता पुढे जाणारा उमेदवार उरलेल्या पंचाण्णव प्रश्नांत ते नुकसान सहज भरून काढतो. दुसरी सवय म्हणजे जोड्यांच्या पर्यायांची तुलना करण्याची शिस्त — दोन पर्याय जिथे जुळतात तिथे नव्हे तर जिथे वेगळे होतात तिथे लक्ष द्यावे. आणि तिसरी म्हणजे विषय-निवडीची : या प्रश्नामागचा खरा अभ्यासविषय अंदमानची कारावास वसाहत आहे, आणि तयारीचा वेळ नावांच्या यादीत नव्हे तर तिथे गुंतवावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1857 च्या उठावानंतर पुन्हा उभ्या केलेल्या पोर्ट ब्लेअर येथील कारावास वसाहतीत कैद्यांची पहिली तुकडी कोणत्या दिवशी पोहोचली ?

  • (a)10 मार्च 1858
  • (b)1 मे 1860
  • (c)15 ऑगस्ट 1857
  • (d)26 जानेवारी 1859

  उत्तर(a) 10 मार्च 1858 — दोनशे कैद्यांची पहिली तुकडी या दिवशी डॉ. जे. पी. वॉकर यांच्या देखरेखीखाली पोर्ट ब्लेअर येथे पोहोचली. पकडलेल्या पण फाशी न दिलेल्या बंडखोरांना पाठवण्यासाठी दूरची जागा हवी होती, हेच वसाहत पुन्हा उभी करण्यामागचे कारण होते; पुढच्या ऐंशी वर्षांत सुमारे ऐंशी हजार कैदी तिथे पाठवले गेले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अंदमानातील सेल्युलर जेलच्या रचनेचे वर्णन खालीलपैकी कोणते बरोबर आहे ?

  • (a)चार शाखा व सामायिक कोठड्या
  • (b)मध्यवर्ती मनोऱ्यापासून पसरणाऱ्या सात शाखा व सुमारे सातशे एकांत कोठड्या
  • (c)वर्तुळाकार तटबंदी व मुक्त वसाहत
  • (d)दोन मजली बराकी व सामूहिक श्रमशाळा

  उत्तर(b) मध्यवर्ती मनोऱ्यापासून पसरणाऱ्या सात शाखा व सुमारे सातशे एकांत कोठड्या — 1896 ते 1906 या काळात बांधलेल्या या तुरुंगाची रचनाच अशी होती की कोणत्याही दोन कैद्यांना एकमेकांशी संपर्क साधता येऊ नये. 'सेल्युलर' हे नावच एकांत कोठडीवरून आले आहे, आणि हद्दपारीच्या शिक्षेला 'काळे पाणी' म्हणण्यामागे समुद्र ओलांडल्याने जात मोडते ही समजूत होती.