MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 13 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — लोकमान्य टिळक. 'स्वदेशी वस्तू प्रचारिणी सभा' ही देशी मालाच्या वापराचा प्रचार करणारी संस्था असून तिचे प्रमुखपद बाळ गंगाधर टिळक यांच्याकडे होते. केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या डिजिटल जिल्हा भांडारात 'स्वदेशी वस्तू प्रचारिणी सभा आणि टिळक' या शीर्षकाची नोंद आहे, आणि स्वदेशी चळवळीविषयीची दुय्यम संकलने ही सभा 1905 सालची असल्याचे सांगतात — हे वर्ष प्राथमिक स्रोतातून पडताळता आले नाही, म्हणून ते इथे संकलनांच्या आधारावरच नोंदवले आहे आणि युक्तिवादाचा भार त्यावर टाकलेला नाही. टिळकांनी याच प्रयत्नाचा भाग म्हणून सहकारी भांडारेही सुरू केली; प्रचार करणाऱ्या कोणत्याही संस्थेला करावा लागणारा हा व्यावहारिक अर्धा भाग आहे — 'देशी माल घ्या' असे सांगणे तोवर निरुपयोगी असते जोवर देशी माल हाताच्या अंतरावर दुकानात मांडलेला नसतो. ही सभा टिळकांशी जोडणे केवळ स्मरणावर नव्हे तर त्यांच्या राजकारणाच्या स्वरूपावरही आधारलेले आहे. अमूर्त राजकीय मागणी रोजच्या व्यवहारात उतरवणाऱ्या संस्था उभारणारे नेते म्हणजे टिळक : 1893 पासूनचा सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि 1895 पासूनचा शिवजयंती उत्सव यांनी, राजकीय सभांवर नजर असलेल्या काळात, पूजा व स्मरणाचे रूपांतर जाहीर मेळाव्यात केले; मराठीतील 'केसरी' व इंग्रजीतील 'मराठा' या पत्रांनी युक्तिवाद छापील स्वरूपात नेला; आणि बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व प्रतिकार यांच्यासोबत स्वदेशी हा जहाल कार्यक्रमाचा चौथा आधारस्तंभ होता. 1905 सालच्या बंगालच्या फाळणीने स्वदेशी व बहिष्कार हा राष्ट्रीय कार्यक्रम बनवला, तेव्हा जहाल गटाच्या नेत्यांनी बंगालबाहेरही त्याला संस्थात्मक रूप देण्याचे काम हाती घेतले; दख्खनमधील देशी मालाच्या प्रचारासाठीची सभा हे नेमके त्याचेच रूप आहे. स्वदेशी कल्पनेचे टिकाऊ महत्त्व असे की तिने राष्ट्रवादी कृतीचे लक्ष्यच बदलले — सरकारकडे अर्ज करण्याऐवजी भारतीय समाज संघटित करणे. पुढे खादी व चरख्याच्या रूपाने गांधींनी हाच बदल कितीतरी पुढे नेला, पण त्याची सुरुवात याच वर्षांत आणि अशाच संस्थांतून झाली.

• (1)महात्मा गांधी — महात्मा गांधी इथे केवळ दिनदर्शिकेमुळे बाद होतात. स्वदेशी व बहिष्कार आंदोलनाच्या संपूर्ण काळात ते दक्षिण आफ्रिकेत होते आणि तिथल्या भारतीय समाजाच्या लढ्यात गुंतलेले होते; भारतात ते परतले जानेवारी 1915 मध्ये, म्हणजे बंगालच्या फाळणीनंतर तब्बल दहा वर्षांनी. परतल्यानंतरचे पहिले वर्ष त्यांनी गोखल्यांच्या सल्ल्यानुसार देश फिरण्यात घालवले आणि स्वतःची स्वदेशीची मांडणी — खादी व चरखा — त्यानंतरच्या वर्षांत उभी राहिली. गांधींचे नाव 'स्वदेशी' या शब्दाशी इतके घट्ट जोडलेले आहे की कोणत्याही स्वदेशी संस्थेपुढे ते आपोआप सुचते, आणि परीक्षक नेमक्या त्याच सवयीवर हा पर्याय उभा करतो; अशा वेळी 'ही व्यक्ती त्या वर्षी कुठे होती' हा एकच प्रश्न पुरेसा ठरतो.
• (3)न्या. म.गो. रानडे — न्या. महादेव गोविंद रानडे यांचे निधन जानेवारी 1901 मध्ये झाले, म्हणजे बंगालच्या फाळणीने स्वदेशी चळवळ पेटवण्याच्या चार वर्षे आधी; त्यामुळे त्या चळवळीच्या पाठोपाठ उभ्या राहिलेल्या संस्थेचे प्रमुखपद त्यांच्याकडे असणे शक्यच नाही. तरीही हा पर्याय खऱ्या अर्थाने आकर्षक आहे, कारण 'स्वदेशी' ही घोषणा होण्याच्या कितीतरी आधीपासून रानडे भारतीय औद्योगिकीकरणाची मांडणी करत होते — त्यांचे अर्थशास्त्रावरील लेखन, पुणे सार्वजनिक सभेतील काम आणि देशी उद्योगांना उत्तेजन देण्याचा आग्रह हे सगळे त्याच दिशेचे. वैचारिक पूर्वसूरी असणे आणि विशिष्ट संस्थेचे प्रमुख असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि नेमका हाच फरक हा पर्याय तपासतो.
• (4)डॉ. मुंजे — प्रश्नपत्रिकेत 'डॉ. मुंजे' असे छापलेले बा.शि. मुंजे हे नागपूरचे डॉक्टर आणि पुढे हिंदू महासभेचे आघाडीचे नेते; त्यांचे सर्वांत लक्षात राहणारे काम म्हणजे हिंदू तरुणांना लष्करी शिक्षण देण्याच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून 1937 साली नाशिक येथे स्थापन केलेले भोसला मिलिटरी स्कूल. त्यांचे महत्त्व 1920 च्या दशकानंतरचे असून त्यांचे कार्यक्षेत्र देशी मालाचा प्रचार नव्हे तर हिंदू संघटन व लष्करी शिक्षण हे होते. स्वदेशी काळातील संस्थेच्या प्रमुखपदी त्यांना बसवणे म्हणजे दोन दशकांचे अंतर आणि पूर्णपणे वेगळे कार्यक्षेत्र या दोन्हींकडे दुर्लक्ष करणे. महाराष्ट्रातील ओळखीचे नाव दिसले की ते कोणत्याही महाराष्ट्रीय संस्थेला जोडता येते, या भ्रमावरच असे पर्याय टिकून असतात.

स्वदेशीची सुरुवात आर्थिक युक्तिवाद म्हणून झाली आणि पुढे ती राजकीय पद्धत बनली. आर्थिक युक्तिवाद जुना असून तो नेमस्तांचा होता : दादाभाई नौरोजींचा संपत्तीच्या निचऱ्याचा सिद्धांत, रमेशचंद्र दत्त यांचा आर्थिक इतिहास आणि रानड्यांचे निबंध — या सर्वांचे म्हणणे असे की वसाहती व्यापारसंबंधामुळे भारताचे औद्योगिक विघटन होते आहे व संपत्ती बाहेर जाते आहे, आणि यावरचा उपाय भारतीय उत्पादन हाच आहे. राजकीय पद्धत मात्र 1905 साली जाहीर झालेल्या बंगालच्या फाळणीबरोबर आली, जेव्हा ब्रिटिश मालावरील बहिष्कार हे हत्यार म्हणून आणि स्वदेशी हे त्याचे विधायक जोडपान म्हणून स्वीकारले गेले. 1906 च्या कलकत्ता अधिवेशनात काँग्रेसने स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व स्वराज्य हे ठराव स्वीकारले, आणि जहाल गटाने त्यांना बंगालबाहेरही संस्थात्मक रूप देण्याचे काम हाती घेतले — देशी मालाच्या प्रचारासाठीच्या सभा, सहकारी भांडारे, स्वदेशी कापडाच्या गिरण्यांना पाठिंबा आणि राष्ट्रीय शाळा. महाराष्ट्रात या कामाचे केंद्र टिळक होते, आणि त्यांची पद्धत ठरलेली होती : कल्पना संस्थेत उतरवा आणि संस्था लोकांच्या रोजच्या व्यवहारात.

स्वदेशी चळवळ हा एमपीएससीच्या आधुनिक भारताच्या भागातील हुकमी विषय आहे आणि तिथले प्रश्न मुख्यतः तीन प्रकारचे असतात : चळवळीचा कालक्रम व ठराव, तिच्या संस्था व त्यांचे प्रमुख, आणि नेमस्त-जहाल भेद. या प्रश्नात दुसरा प्रकार आहे आणि तो सोडवण्याची पद्धत मुख्यतः कालक्रमाची आहे : चार पर्यायांपैकी दोघे या घटनेच्या काळात उपस्थितच नव्हते — एक निधनामुळे आणि एक देशाबाहेर असल्यामुळे — आणि तिसऱ्याचे कार्यक्षेत्र पूर्णपणे वेगळे. त्यामुळे तयारीचा भर व्यक्तींच्या आयुष्यातील नेमक्या वर्षांवर असावा : कोण कधी जन्मले-निवर्तले, कोण कधी भारतात परतले, कोणाची कारकीर्द कोणत्या दशकाची. महाराष्ट्राच्या संदर्भात आयोगाला टिळकांच्या संस्थात्मक कामाची विशेष आवड आहे — गणेशोत्सव, शिवजयंती, केसरी व मराठा, फर्ग्युसन महाविद्यालय व डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी, होमरूल लीग आणि स्वदेशीशी जोडलेल्या संस्था — म्हणून या यादीची स्वतंत्र उजळणी उपयोगी पडते. याशिवाय स्वदेशीच्या काळातील संस्थांची एक गोष्ट लक्षात ठेवावी : त्यांतील अनेक संस्था स्थानिक, अल्पायुषी आणि थोड्याच कागदपत्रांत नोंदलेल्या आहेत, म्हणून त्यांच्याविषयीचे प्रश्न बहुधा 'प्रमुख कोण' एवढ्यापुरतेच येतात आणि तपशिलात जात नाहीत. अशा वेळी उत्तर संस्थेच्या नावातून नव्हे तर व्यक्तीच्या कार्यपद्धतीतून ओळखता येते — देशी मालाचा प्रचार, सहकारी भांडारे व सार्वजनिक उत्सव ही सगळी एकाच नेत्याच्या कामाची अंगे आहेत.

• देशी मालाच्या वापराचा प्रचार करणाऱ्या 'स्वदेशी वस्तू प्रचारिणी सभे'चे प्रमुखपद बाळ गंगाधर टिळक यांच्याकडे होते; स्वदेशी चळवळीविषयीची संकलने ती 1905 सालची असल्याचे सांगतात आणि टिळकांनी सहकारी भांडारेही सुरू केली.
• बंगालच्या फाळणीची घोषणा 1905 साली झाल्यानंतरच्या वर्षांत स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व प्रतिकार हे जहाल गटाच्या कार्यक्रमाचे चार आधारस्तंभ ठरले.
• टिळकांनी मराठी साप्ताहिक 'केसरी' व इंग्रजी साप्ताहिक 'मराठा' सुरू केले, 1893 साली सार्वजनिक गणेशोत्सवाला आणि 1895 साली शिवजयंती उत्सवाला प्रारंभ केला.
• न्या. महादेव गोविंद रानडे यांचे निधन जानेवारी 1901 मध्ये, म्हणजे स्वदेशी चळवळ सुरू होण्याच्या आधी झाले; महात्मा गांधी जानेवारी 1915 पर्यंत दक्षिण आफ्रिकेत होते आणि त्यानंतरच भारतात परतले.
• प्रश्नपत्रिकेत 'डॉ. मुंजे' असे छापलेले बा.शि. मुंजे हे नागपूरचे डॉक्टर व हिंदू महासभेचे नेते असून त्यांनी 1937 साली नाशिक येथे भोसला मिलिटरी स्कूलची स्थापना केली.

• 'स्वदेशी' हा शब्द दिसताच गांधींचे नाव निवडणे — 1905 च्या स्वदेशी चळवळीच्या काळात ते दक्षिण आफ्रिकेत होते आणि भारतात जानेवारी 1915 मध्ये परतले
• वैचारिक पूर्वसूरी आणि संस्थेचे प्रमुख यांची गल्लत करणे — रानड्यांनी औद्योगिकीकरणाची मांडणी आधीच केली होती, पण त्यांचे निधन जानेवारी 1901 मध्ये झाले
• महाराष्ट्रातील ओळखीचे नाव दिसले की ते कोणत्याही महाराष्ट्रीय संस्थेला जोडता येते असे मानणे — डॉ. मुंजे यांचे कार्यक्षेत्र व काळ दोन्ही वेगळे आहेत
• स्वदेशी वस्तू प्रचारिणी सभेचे 1905 हे वर्ष प्राथमिक स्रोताचे मानणे — ते दुय्यम संकलनांतून येते, म्हणून उत्तरात वर्षापेक्षा 'स्वदेशीची वर्षे' असा उल्लेख अधिक सुरक्षित

स्वदेशी चळवळीविषयी एमपीएससी दरवर्षी काही ना काही विचारते, आणि महाराष्ट्राचा संदर्भ असेल तेव्हा प्रश्नाचा रोख जवळजवळ नेहमी टिळकांकडे वळतो. संस्था व तिचा प्रमुख ही जोडी विचारणे हे आयोगाचे आवडते रूप आहे, कारण त्यात चार ओळखीची नावे पर्यायांत ठेवता येतात आणि त्यांतील तीन कालक्रमाच्या कसोटीवर बाद होतात. म्हणून सोडवण्याची पद्धत ठरलेली असावी : संस्थेचे वर्ष निश्चित करा, आणि मग प्रत्येक नाव त्या वर्षी काय करत होते हे तपासा — 'ही व्यक्ती त्या वर्षी हयात होती का, भारतात होती का, आणि याच क्षेत्रात काम करत होती का' हे तीन प्रश्न बहुतेक पर्यायसंच अर्ध्यावर आणतात. दुसरी सूचना स्रोतभानाची : स्वदेशी काळातील अनेक छोट्या संस्थांची वर्षे प्राथमिक स्रोतांत नोंदलेली नाहीत आणि दुय्यम संकलनांवरून फिरत असतात, म्हणून उत्तरात वर्षाचा अनावश्यक आग्रह टाळावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जहाल गटाच्या कार्यक्रमाचे चार आधारस्तंभ बंगालच्या फाळणीनंतरच्या वर्षांत कोणते ठरले ?

  • (a)स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व प्रतिकार
  • (b)स्वदेशी, सत्याग्रह, असहकार व हरताळ
  • (c)बहिष्कार, कायदेभंग, उपोषण व मोर्चे
  • (d)स्वराज्य, संस्थानी विलीनीकरण, हरताळ व बहिष्कार

  उत्तर(a) स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण व प्रतिकार — 1905 सालच्या बंगालच्या फाळणीनंतर हेच चार आधारस्तंभ जहाल गटाच्या कार्यक्रमाचे स्वरूप बनले आणि 1906 च्या कलकत्ता अधिवेशनात त्यांतील ठराव संमत झाले. सत्याग्रह, असहकार व कायदेभंग हे पुढच्या गांधीयुगातील मार्ग असून त्यांना या यादीत स्थान नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सार्वजनिक गणेशोत्सव व शिवजयंती उत्सव यांना अनुक्रमे कोणत्या वर्षी प्रारंभ करून लोकमान्य टिळकांनी राजकीय संघटनेला सांस्कृतिक रूप दिले ?

  • (a)1885 व 1890
  • (b)1893 व 1895
  • (c)1897 व 1900
  • (d)1905 व 1907

  उत्तर(b) 1893 व 1895 — राजकीय सभांवर सरकारची नजर असलेल्या काळात या दोन उत्सवांनी पूजा व स्मरणाचे रूपांतर जाहीर मेळाव्यात केले आणि लोकांपर्यंत पोहोचण्याचे नवे साधन उभे केले. हीच टिळकांची पद्धत होती — कल्पना संस्थेत उतरवणे आणि संस्था लोकांच्या रोजच्या व्यवहारात नेणे; स्वदेशी वस्तू प्रचारिणी सभा व सहकारी भांडारे हे त्याच पद्धतीचे पुढचे रूप आहे.