MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 11 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 'शेतकऱ्याचा असूड'. प्रश्नात कोणता निकष लावायचा हे सांगितलेले नाही, म्हणून तो निकष शीर्षकांमधूनच शोधावा लागतो, आणि तो निकष म्हणजे कर्तृत्व — ही पुस्तके कोणी लिहिली. चारपैकी तीन पुस्तके मुकुंदराव पाटील यांची आहेत. तरवडी या गावातून 1910 साली 'दीनमित्र' हे साप्ताहिक सुरू करून 1967 सालच्या आपल्या मृत्यूपर्यंत खंड न पडू देता ते संपादित करणारे मुकुंदराव पाटील हे सत्यशोधकी पत्रकार; छापील माध्यमातून चळवळीचा सर्वांत दीर्घकाळ टिकलेला आवाज तोच. 'कुलकर्णी लीलामृत' हे त्यांचे सर्वांत गाजलेले पुस्तक — वतनाने चालत येणाऱ्या गावकामगार अधिकाऱ्यांच्या शोषणावरचा उपहास; कुलकर्णी म्हणजे गावचा हिशेबनीस आणि ते पद जन्माच्या हक्काने चालत असे. या पुस्तकाच्या प्रकाशनावरून भरलेल्या खटल्यात डॉ. आंबेडकरांनी पाटील यांना पाठिंबा कळवला आणि त्यांची बाजू मांडण्याची तयारी दाखवली होती. 'शेटजी प्रताप' हेही त्याच्याच शेजारी बसणारे पाटील यांचे पुस्तक, ज्यांतून ते अस्पृश्य व सवर्ण अशा दोन्ही वाचकांपर्यंत पोहोचले. 'विठोबाची शिकवण' ही त्यांची पुस्तिका वारकरी परंपरेची शिकवण अशा साध्या भाषेत मांडते की निरक्षर श्रोत्यालाही ती ऐकून समजावी — आणि त्यांची पद्धत नेमकी हीच होती : ते पुणे-मुंबईच्या साहित्यसंस्थांसाठी नव्हे तर खेड्यातल्या माणसासाठी लिहीत. 'शेतकऱ्याचा असूड' मात्र महात्मा जोतीराव फुले यांचा आहे, आणि म्हणूनच तो या संचातला विसंगत ठरतो. सावकार, सरकारी महसूल व्यवस्था आणि भटशाही या तिन्हींच्या एकत्रित ओझ्याखालील शेतकऱ्याच्या अवस्थेवरचा तो फुले यांचा आरोपपत्रवजा ग्रंथ आणि तो एक पिढी आधीचा आहे — फुले यांच्या ग्रंथांच्या प्रमाणित वर्षनिहाय यादीत त्याची नोंद जुलै 1881 अशी येते, म्हणजे 1873 ची 'गुलामगिरी' आणि ऑक्टोबर 1885 चे 'इशारा' यांच्याच टप्प्यातला. फुले यांचे निधन 1890 साली झाले, म्हणजे पाटील यांनी 'दीनमित्र' सुरू करण्याच्या वीस वर्षे आधी; त्यामुळे हे दोघे एकाच परंपरेच्या लागोपाठच्या दोन पिढ्यांतले आहेत, एकाच कार्यकाळातले नव्हेत — फुले यांनी 1873 साली सत्यशोधक समाज उभा केला आणि विसाव्या शतकातील खेड्यापर्यंत त्याचा युक्तिवाद नेणाऱ्यांपैकी पाटील एक. परीक्षकाने चारही शीर्षके अशी निवडली आहेत की विषयाच्या अंगाने ती सारखीच दिसावीत — गावातले शोषण, शेतकऱ्याचे गाऱ्हाणे, लोकधर्म — आणि त्यांना वेगळे करणारी एकच गोष्ट उरावी : मुखपृष्ठावरचे लेखकाचे नाव.

• (1)विठोबाची शिकवण — 'विठोबाची शिकवण' ही मुकुंदराव पाटील यांची पुस्तिका असून ती वारकरी संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान खेड्यातल्या श्रोत्याला समजेल अशा भाषेत मांडते; म्हणजे ती उरलेल्या दोन पाटील-शीर्षकांच्या गटातच बसते, त्यांच्यापासून वेगळी पडत नाही. विसंगत शीर्षक लेखकावरून नव्हे तर विषयावरून शोधणारा उमेदवार नेमके हेच शीर्षक निवडतो, कारण उरलेली तिन्ही शीर्षके शेतकरी, सावकारी व गावकीच्या शोषणाशी जोडलेली वाटतात आणि हे एक धार्मिक वाटते. पण प्रश्न विषयाचा गट विचारत नाही; तो शीर्षकांमधला असा एक निकष विचारतो जो चारही शीर्षकांना लागू पडतो, आणि तो निकष कर्तृत्वाचा आहे. विषयावरून केलेली विभागणी इथे मुद्दाम उपलब्ध करून ठेवलेली दिशाभूल आहे.
• (2)कुलकर्णी लीलामृत — 'कुलकर्णी लीलामृत' हे मुकुंदराव पाटील यांचे सर्वांत प्रसिद्ध पुस्तक असल्याने ते तिघांच्या गटाबाहेर नव्हे तर गटाच्या अगदी मध्यभागी येते. वतनाने चालत आलेल्या गावकामगारांच्या अन्याय व पिळवणुकीवर ते उपहासाने लिहिलेले असून त्यात पाटील ही व्यक्तिरेखा अन्याय सोसणारी आणि कुलकर्णी ही लक्ष्य आहे; अपेक्षित वाचकवर्गाच्या कितीतरी पलीकडे ते पोहोचले आणि त्याच्या प्रकाशनातून खटलाही उद्भवला. हे शीर्षक निवडणारा उमेदवार बहुधा 'सर्वांत प्रसिद्ध तेच वेगळे असणार' अशा उलट्या तर्काने जातो; पण या प्रश्नात प्रसिद्धी हा निकषच नाही, आणि प्रसिद्ध शीर्षक गटाच्या आतही तितकेच सहज बसू शकते.
• (3)शेटजी प्रताप — 'शेटजी प्रताप' हेही मुकुंदराव पाटील यांचेच पुस्तक असून ज्या लेखनातून त्यांनी संमिश्र वाचकवर्गापर्यंत मजल मारली त्यात 'कुलकर्णी लीलामृत'सोबत त्याचेही नाव येते. चारही शीर्षकांपैकी बहुतेक उमेदवारांना हेच सर्वांत अपरिचित वाटते, आणि अपरिचितता हेच त्याला अंदाजाने निवडले जाण्याचे कारण ठरते : 'विसंगत कोणते' अशा प्रश्नात ज्या नावाबद्दल काहीच आठवत नाही ते नाव वेगळे असावे असे वाटणे स्वाभाविक असते. ही सवय मात्र धोक्याची आहे. अपरिचितता ही तुमच्या वाचनाची मर्यादा असते, पुस्तकाचा गुणधर्म नव्हे; आणि परीक्षक नेमक्या याच प्रवृत्तीवर विसंबून कमी परिचित शीर्षक गटाच्या आत ठेवतो.

सत्यशोधक चळवळ ही एकाच पिढीची घटना नव्हती. जोतीराव फुले यांनी 1873 साली सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली आणि ब्राह्मणी वर्चस्व, सावकारी व सरकारी महसूल यांच्या कात्रीतल्या शेतकऱ्याची बाजू ग्रंथांतून मांडली — 1873 ची 'गुलामगिरी', 1881 चा 'शेतकऱ्याचा आसूड', 1885 चे 'इशारा'. त्यांच्या मृत्यूनंतर ही चळवळ खेड्यात उतरली आणि तिथे तिचे मुख्य वाहन ठरले गावपातळीवरचे मराठी नियतकालिक व स्वस्त पुस्तिका. मुकुंदराव पाटील याच टप्प्याचे प्रतिनिधी : 1910 साली तरवडीहून सुरू केलेले 'दीनमित्र' त्यांनी सत्तावन्न वर्षे चालवले आणि त्यांचे लेखन साहित्यिक वर्तुळासाठी नव्हे तर खेड्यातल्या वाचक-श्रोत्यासाठी होते. त्यांच्या लेखनाचा नेम ठरलेला होता : वतनदारी हक्कांनी चालणारे गावकामगार, सावकाराचे हिशेब, आणि लोकधर्माचा असा अर्थ जो पुरोहितशाहीला आधार देत नाही. म्हणूनच फुले व पाटील यांची शीर्षके विषयाच्या अंगाने एकमेकांशेजारी बसतात — त्यांना वेगळे करणारी गोष्ट विषय नव्हे तर काळ व लेखक आहे.

'विसंगत ओळखा' या प्रकारचा प्रश्न एमपीएससीच्या साहित्य व समाजसुधारणा विभागात अधूनमधून येतो आणि तो नेहमीच्या जोड्यांच्या प्रश्नापेक्षा वेगळ्या कौशल्याची मागणी करतो. इथे कोणता निकष लावायचा हे प्रश्न सांगत नाही; उमेदवारानेच तो शोधायचा असतो, आणि तो निकष असा हवा की चारही पर्यायांना लागू पडेल व नेमक्या एकालाच वगळेल. विषय, काळ, भाषा, प्रकार आणि लेखक असे अनेक निकष सुचू शकतात, म्हणून पहिली गोष्ट म्हणजे कोणता निकष स्वच्छ विभागणी करतो हे ठरवणे. इथे विषय हा निकष अपुरा पडतो, कारण चारही शीर्षके गावातल्या शोषणाशी कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे जोडलेली आहेत; लेखक हा निकष मात्र तीन विरुद्ध एक अशी स्वच्छ विभागणी करतो. तयारीच्या दृष्टीने याचा अर्थ स्पष्ट आहे : मराठीतील सुधारणावादी लेखन वाचताना पुस्तकाचे नाव लेखकाच्या नावासोबतच लक्षात ठेवावे, कारण नाव एकटे लक्षात ठेवले तर अशा प्रश्नात ते निरुपयोगी ठरते. आणखी एक गोष्ट या प्रकारच्या प्रश्नात उपयोगी पडते : निकष ठरवताना तो चारही पर्यायांना लागू पडतो का हे आधी तपासावे. 'हे पुस्तक मराठीत आहे का' किंवा 'हे एकोणिसाव्या शतकातले आहे का' असे निकष इथे चारही शीर्षकांना सारखेच लागू पडतात, म्हणून ते निरुपयोगी ठरतात; लेखक हा एकच निकष तीन विरुद्ध एक अशी विभागणी करतो. आणि हा निकष सापडल्यावर उत्तर तपासण्याचा मार्गही सोपा होतो — उरलेली तीन शीर्षके खरोखर एकाच लेखकाची आहेत ना, एवढेच पाहावे लागते.

• मुकुंदराव पाटील यांनी 1910 साली तरवडी या गावातून 'दीनमित्र' हे मराठी साप्ताहिक सुरू केले आणि 1967 सालच्या मृत्यूपर्यंत ते अखंड संपादित केले; विसाव्या शतकातील सर्वांत महत्त्वाच्या सत्यशोधकी पत्रकारांत त्यांची गणना होते.
• 'कुलकर्णी लीलामृत' हे पाटील यांचे सर्वांत गाजलेले पुस्तक वतनदार गावकामगारांच्या पिळवणुकीवर उपहासाने लिहिलेले आहे; त्याच्या प्रकाशनातून उद्भवलेल्या खटल्यात डॉ. आंबेडकरांनी पाटील यांना पाठिंबा कळवला व बाजू मांडण्याची तयारी दाखवली.
• 'शेटजी प्रताप' आणि 'विठोबाची शिकवण' ही दोन्ही पुस्तके मुकुंदराव पाटील यांचीच आहेत; यांतील दुसरी पुस्तिका वारकरी तत्त्वज्ञान सामान्य खेडूत वाचकाला समजेल अशा भाषेत मांडते.
• 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा जोतीराव फुले यांचा शेतकऱ्याच्या अवस्थेवरील ग्रंथ असून त्यांच्या ग्रंथांच्या प्रमाणित वर्षनिहाय यादीत त्याची नोंद जुलै 1881 अशी येते; प्रश्नपत्रिकेत त्याचे शीर्षक 'शेतकऱ्याचा असूड' असे छापले आहे.
• फुले यांनी 1873 साली सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली आणि 1890 साली त्यांचे निधन झाले — म्हणजे पाटील यांनी 'दीनमित्र' सुरू करण्याच्या वीस वर्षे आधी; त्यामुळे हे दोघे एकाच चळवळीच्या लागोपाठच्या पिढ्यांतले आहेत.

• 'विसंगत ओळखा' या प्रश्नात विषयावरून गट पाडणे — इथे चारही शीर्षके गावातल्या शोषणाशी जोडलेली दिसतात आणि स्वच्छ विभागणी फक्त लेखकाच्या निकषावरच होते
• सर्वांत अपरिचित वाटणारे शीर्षक वेगळे असावे असे गृहीत धरणे — अपरिचितता ही वाचनाची मर्यादा असते, पुस्तकाचा गुणधर्म नव्हे, आणि परीक्षक नेमके त्यावरच डाव टाकतो
• 'शेतकऱ्याचा आसूड' मुकुंदराव पाटील यांचा मानणे — शेतकऱ्यांविषयी लिहिणारे दोघेही असल्याने ही गल्लत सहज होते, पण हा ग्रंथ फुले यांचा 1881 सालचा आहे
• फुले व पाटील यांना समकालीन समजणे — फुले यांचे निधन 1890 सालचे आणि पाटील यांचे 'दीनमित्र' 1910 सालचे, म्हणजे यांच्यात एक पूर्ण पिढीचे अंतर आहे

मराठी सुधारणावादी साहित्य एमपीएससी दोन रूपांत विचारते : ग्रंथ व लेखक जुळवा, आणि इथल्यासारखे 'विसंगत ओळखा'. दुसरे रूप अधिक अवघड आहे, कारण त्यात निकषच सांगितलेला नसतो आणि तो शोधण्याची जबाबदारी उमेदवारावर असते. अशा प्रश्नात पद्धत ठरलेली असावी : चारही पर्यायांबद्दल जे काही आठवते ते आधी मनात मांडा — लेखक, काळ, विषय, प्रकार — आणि मग यांपैकी कोणता निकष तीन विरुद्ध एक अशी नेमकी विभागणी करतो ते पाहा. जो निकष दोन विरुद्ध दोन अशी विभागणी करतो तो चुकीचा असतो, कारण प्रश्नाला एकच विसंगत घटक अपेक्षित असतो. या विशिष्ट संचात आयोगाने सत्यशोधक परंपरेतील लागोपाठच्या दोन पिढ्यांतील लेखक निवडले असल्याने विषयाचा निकष निरुपयोगी ठरतो; उपयोगी पडते ती फक्त शीर्षक-ते-लेखक ही नोंद, आणि तीच उजळणीत तयार ठेवावी लागते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1910 साली तरवडी येथून 'दीनमित्र' हे साप्ताहिक सुरू करणारे व 'कुलकर्णी लीलामृत' या पुस्तकाचे लेखक असलेले सत्यशोधकी पत्रकार कोण ?

  • (a)श्रीपतराव शिंदे
  • (b)मुकुंदराव पाटील
  • (c)दिनकरराव जवळकर
  • (d)केशवराव जेधे

  उत्तर(b) मुकुंदराव पाटील — 1910 साली सुरू केलेले 'दीनमित्र' त्यांनी 1967 सालच्या मृत्यूपर्यंत संपादित केले आणि सत्यशोधक चळवळीचा छापील माध्यमातील सर्वांत दीर्घकाळ टिकलेला आवाज ते ठरले. 'कुलकर्णी लीलामृत' हे वतनदार गावकामगारांच्या पिळवणुकीवरचे त्यांचे उपहासात्मक पुस्तक असून त्याच्या प्रकाशनातून खटलाही उद्भवला होता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सावकार, सरकारी महसूल व्यवस्था आणि पुरोहितशाही यांच्या ओझ्याखालील शेतकऱ्याच्या अवस्थेवर 1881 साली लिहिलेला 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा ग्रंथ कोणाचा आहे ?

  • (a)मुकुंदराव पाटील
  • (b)जोतीराव फुले
  • (c)गोपाळ हरी देशमुख
  • (d)विठ्ठल रामजी शिंदे

  उत्तर(b) जोतीराव फुले — त्यांच्या ग्रंथांच्या प्रमाणित वर्षनिहाय यादीत या ग्रंथाची नोंद जुलै 1881 अशी येते आणि 1873 ची 'गुलामगिरी' व 1885 चे 'इशारा' यांच्याच टप्प्यातला तो आहे. मुकुंदराव पाटील हे त्यांच्यानंतरच्या पिढीतले सत्यशोधकी लेखक असून शेतकऱ्यांविषयी दोघेही लिहीत असल्याने या दोन नावांची गल्लत वारंवार होते.