कोणत्या समापन (चर्चा समाप्ती) प्रस्तावा अंतर्गत, फक्त महत्त्वाचे कलम चर्चेसाठी आणि मतदानासाठी घेतले जातात आणि मध्यवर्ती कलमे वगळली जातात आणि मंजूर झाल्याचे गृहित धरले जातात ?
- (1)साधारण समापन
- (2)खंडशः समापन
- (3)कंगारु समापन
- (4)गिलोटिन समापन
बरोबर — पर्याय (3), कंगारु समापन. समापन प्रस्ताव म्हणजे एखाद्या विषयावरील चर्चा आटोपती घेऊन तो विषय मतदानाला टाकावा अशी सदस्याने मांडलेली सूचना; सभागृहाने ती मान्य केली की चर्चा तत्काळ थांबते. संसदीय कार्यपद्धतीत समापनाचे चार प्रकार मानले जातात, आणि इथला प्रश्न त्यांपैकी एकाचे वर्णन जवळपास शब्दशः उचलून मांडतो. कंगारु समापनाखाली विधेयकाची फक्त महत्त्वाची कलमे चर्चेसाठी आणि मतदानासाठी घेतली जातात, तर त्यांच्यामधली कलमे वगळून टाकली जातात आणि मंजूर झाल्याचे गृहीत धरले जाते. या पद्धतीचे चित्रच त्या नावात आहे: कंगारू दोन ठिकाणांमधली जमीन चालत तुडवत नाही, तो एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी उडी मारतो — आणि कलमांच्या यादीवर पीठासीन अधिकारी नेमके तेच करतात: महत्त्वाच्या कलमांवर उतरतात आणि मधली जमीन ओलांडून जातात. परीक्षक जो निर्णायक मुद्दा तपासतो आहे तो म्हणजे कलमे कोणत्या आधारावर वगळली जातात. कंगारु समापनात तो आधार 'महत्त्व' हा असतो आणि तो आधीच ठरवलेला असतो: काही कलमे सभागृहाचा वेळ देण्याजोगी मानली जातात आणि बाकीची नाही. हे एकत्रित मतदानासाठी कलमांचे गठ्ठे बांधण्यापेक्षा वेगळे आहे, आणि वेळ संपल्यावर उरलेले सगळे एकदम गुंडाळून घेण्यापेक्षाही वेगळे आहे. प्रश्नात स्पष्टपणे म्हटले आहे की फक्त महत्त्वाची कलमेच चर्चेला व मतदानाला घेतली जातात आणि मधली कलमे वगळून मंजूर झाल्याचे गृहीत धरले जाते — म्हणून उत्तर कंगारु समापन हेच आहे, दुसरे कोणतेही नाही.
- (1)साधारण समापन — पर्याय (1) मधील साधारण समापनात सदस्य अशी सूचना मांडतो की 'या विषयावर पुरेशी चर्चा झाली असून तो आता मतदानाला घ्यावा'. ते संपूर्ण चर्चेवर चालते, कलमांच्या यादीवर नाही: सभागृहाने पुरेसे ऐकले आहे, आता निर्णय घ्यावा एवढेच ते म्हणते. त्यात महत्त्वाची कलमे निवडली जात नाहीत, काहीही वगळले जात नाही, आणि मतदानाशिवाय कोणतेही कलम मंजूर मानले जात नाही. चारही साधनांपैकी साधारण समापन हे सर्वात सोपे व सर्वसाधारण आहे, आणि प्रश्नात विधेयक कलमवार तपासले जात नसून संपूर्ण चर्चाच संपवली जात असेल तेव्हा त्याच्याकडे वळावे.
- (2)खंडशः समापन — पर्याय (2) हा उत्तराचा सर्वात जवळचा नातेवाईक असून यादी अर्धवट आठवणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्याची सर्वाधिक शक्यता त्याच्यातच आहे. खंडशः समापनात विधेयकाची किंवा लांबलचक ठरावाची कलमे चर्चा सुरू होण्यापूर्वीच भागांत विभागली जातात; मग सभागृह प्रत्येक भागावर एकत्रित चर्चा करते आणि त्या संपूर्ण भागावर एकत्रच मतदान घेते. इथे काय घडत नाही ते पाहा: काहीही वगळले जात नाही. प्रत्येक कलमावर मतदान होतेच — फक्त ते एकेक करून न होता गठ्ठ्यांनी होते. याउलट कंगारु समापन बिनमहत्त्वाची कलमे चर्चेतून आणि मतदानातून पूर्णपणे वगळते व ती मंजूर झाल्याचे मानते. गठ्ठे बांधणे आणि वगळून टाकणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- (4)गिलोटिन समापन — पर्याय (4) मधील गिलोटिन समापनात विधेयकाची किंवा अनुदानाच्या मागण्यांची ज्या भागांवर चर्चा झालेली नाही ते भागही, चर्चा झालेल्या भागांबरोबरच मतदानाला टाकले जातात — कारण चर्चेसाठी नेमून दिलेला वेळ संपलेला असतो. इथे कारण घड्याळ आहे, कलम बिनमहत्त्वाचे आहे असा निर्णय नाही. भारतीय संसदेत गिलोटिनचा सर्वात परिचित वापर अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात होतो: अनुदानाच्या मागण्यांसाठी नेमून दिलेल्या दिवसांपैकी शेवटच्या दिवशी लोकसभा अध्यक्ष उरलेल्या सर्व मागण्या, त्यांवर चर्चा झाली असो वा नसो, मतदानाला टाकतात. म्हणजे कंगारु आणि गिलोटिन दोघेही काही कलमे चर्चेविना ठेवतात, पण नेमक्या उलट कारणांनी — कंगारु आधीच महत्त्वानुसार निवड करते, तर गिलोटिन वेळ संपल्यावर उरलेले गुंडाळून घेते.
समापनाचे चारही प्रस्ताव एकमेकांच्या तुलनेत ठरवून, एकच संच म्हणून शिकणे उत्तम. साधारण समापन — विषयावर पुरेशी चर्चा झाली असे सभागृहाला वाटल्यावर संपूर्ण चर्चा संपवते. खंडशः समापन — चर्चेपूर्वीच कलमांचे भाग पाडते आणि प्रत्येक भागावर एकत्रित मतदान घेते, म्हणजे मतदान सगळ्यावर होते पण एकेका कलमावर स्वतंत्रपणे होत नाही. कंगारु समापन — महत्त्वाची कलमे चर्चेसाठी व मतदानासाठी निवडते आणि उरलेली वगळून मंजूर झाल्याचे मानते. गिलोटिन समापन — नेमून दिलेला वेळ संपल्यामुळे चर्चा न झालेली कलमे किंवा मागण्या चर्चा झालेल्यांबरोबरच मतदानाला टाकते. या चारही साधनांचे कारण एकच आहे — संसदेचा वेळ मर्यादित असतो पण विधिविषयक कार्यक्रम मर्यादित नसतो — आणि या चारही साधनांमुळे 'कशावर चर्चा होणार' याचे काही नियंत्रण सभागृहाच्या पटलावरून कार्यक्रमपत्रिका ठरवणाऱ्यांकडे सरकते; म्हणूनच त्यांचा वापर कार्यपद्धतीच्या दृष्टीने नित्याचा असला तरी राजकीयदृष्ट्या वादग्रस्त ठरतो.
समापन हे संसदीय कार्यपद्धतीच्या ज्या मोठ्या कुटुंबाचा भाग आहे ते संपूर्ण कुटुंब उमेदवाराने एकत्र लक्षात ठेवणे अपेक्षित आहे. एखादा विषय उपस्थित करणाऱ्या प्रस्तावांत लक्षवेधी सूचना, स्थगन प्रस्ताव — जो निकडीच्या सार्वजनिक महत्त्वाच्या निश्चित विषयावर चर्चा करण्यासाठी नेहमीचे कामकाज बाजूला ठेवतो आणि ज्यात निंदेचा अंश असतो — आणि अविश्वास प्रस्ताव, जो केवळ लोकसभेतच मांडता येतो व मंजूर झाल्यास मंत्रिपरिषदेला राजीनामा द्यावा लागतो, हे येतात. कामकाजाचे नियमन करणाऱ्या प्रस्तावांत औचित्याचा मुद्दा, हक्कभंग प्रस्ताव व निंदा प्रस्ताव येतात. आर्थिक नियंत्रण अनुदानाच्या मागण्यांवरील कपात प्रस्तावांतून चालते — धोरणात्मक कपात, जी मागणी एक रुपयावर आणून त्यामागच्या धोरणाला असलेला विरोध दर्शवते; काटकसर कपात, जी रकमेत ठरावीक घट सुचवते; आणि सांकेतिक कपात, जी विशिष्ट तक्रार मांडण्यासाठी मागणीत शंभर रुपयांची घट सुचवते. गिलोटिन याच अर्थसंकल्पीय प्रक्रियेचा भाग आहे, आणि म्हणूनच त्याच्यावरचे प्रश्न बहुधा समापनाच्या नव्हे तर अर्थसंकल्पाच्या वेशात येतात.
- समापन प्रस्ताव सभागृहासमोरील विषयावरील चर्चा आटोपती घेण्यासाठी मांडला जातो. तो मंजूर झाला की चर्चा तत्काळ थांबते आणि विषय मतदानाला टाकला जातो. त्याचे चार प्रकार मानले जातात.
- साधारण समापन — 'विषयावर पुरेशी चर्चा झाली असून तो आता मतदानाला घ्यावा' अशी सदस्य सूचना मांडतो. ते संपूर्ण चर्चा संपवते.
- खंडशः समापन — विधेयकाची किंवा लांबलचक ठरावाची कलमे चर्चेपूर्वीच भागांत विभागली जातात; प्रत्येक भागावर चर्चा होऊन त्या संपूर्ण भागावर एकत्रित मतदान होते. काहीही वगळले जात नाही; मतदान गठ्ठ्यांनी होते.
- कंगारु समापन — फक्त महत्त्वाची कलमे चर्चेसाठी व मतदानासाठी घेतली जातात, आणि मधली कलमे वगळून मंजूर झाल्याचे गृहीत धरले जाते. निवड महत्त्वानुसार, आणि ती आधीच ठरवलेली असते.
- गिलोटिन समापन — नेमून दिलेला वेळ संपल्यामुळे विधेयकाची चर्चा न झालेली कलमे किंवा चर्चा न झालेल्या अनुदानाच्या मागण्या, चर्चा झालेल्यांबरोबरच मतदानाला टाकल्या जातात. अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात शेवटच्या नेमून दिलेल्या दिवशी लोकसभा अध्यक्ष उरलेल्या सर्व मागण्यांवर गिलोटिन लावतात.
कलम का वगळले जाते हाच फरक ओळखण्याचा निकष आहे: आधीच ठरवलेल्या महत्त्वानुसार (कंगारु), एकत्रित मतदानासाठी गठ्ठा करून (खंडशः), की घड्याळामुळे (गिलोटिन). कंगारु दोन ठिकाणांमधली जमीन चालत नाही — तो उड्या मारतो, आणि कलमांच्या यादीवरून पीठासीन अधिकारी नेमके तेच करतात.
- कंगारु आणि गिलोटिन यांची गल्लत करणे. दोन्हींत काही कलमे चर्चेविना राहतात, पण कंगारु ती बिनमहत्त्वाची ठरवून वगळते तर गिलोटिन घड्याळ संपल्यामुळे ती मतदानातून पुढे रेटते.
- कंगारु आणि खंडशः समापन यांची गल्लत करणे. खंडशः समापन कलमांचे गठ्ठे बांधून प्रत्येक गठ्ठ्यावर मतदान घेते; कंगारु समापन कलमे पूर्णपणे वगळते आणि ती मंजूर झाल्याचे मानते.
- गिलोटिन फक्त विधेयकांपुरतेच आहे असे मानणे. भारतात त्याचा सर्वात परिचित वापर अर्थसंकल्पीय अधिवेशनातील अनुदानाच्या मागण्यांवर होतो, जिथे शेवटच्या नेमून दिलेल्या दिवशी उरलेल्या सर्व मागण्या मतदानाला टाकल्या जातात.
समापनाचे चार प्रस्ताव जवळपास नेहमीच 'व्याख्या देऊन नाव विचारणे' या पद्धतीनेच विचारले जातात — नेमके इथल्यासारखे: पेपर त्यांपैकी एकाचे पाठ्यपुस्तकी वर्णन जसेच्या तसे मांडतो आणि चारही नावे पर्यायांत ठेवतो. याच्या उलट रूप — नाव देऊन व्याख्या निवडायला लावणे — कमी वेळा येते, पण त्याचीही तयारी तितकीच सोपी आहे. तिसरे रूप गिलोटिनला अर्थसंकल्पाच्या प्रश्नात बसवते आणि शेवटच्या नेमून दिलेल्या दिवशी चर्चा न झालेल्या मागण्यांचे काय होते हे विचारते. या चार व्याख्या छोट्या आणि परस्पर-अपवर्जक असल्याने राज्यशास्त्राच्या अभ्यासक्रमातील प्रति-मिनिट सर्वाधिक परतावा देणाऱ्या तथ्यांपैकी हे एक आहे: चार एका ओळीची वर्णने पाठ केली की प्रश्न कोणत्याही रूपात आला तरी तो यांत्रिकपणे सुटतो. संसदीय कार्यपद्धतीचा संपूर्ण भागच अशा वागणुकीला बक्षीस देतो — छोट्या, नेमक्या व्याख्या असलेल्या संज्ञा, ज्यांविषयी पेपर विश्लेषण न मागता थेट विचारतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
अनुदानाच्या मागण्यांवरील चर्चेसाठी नेमून दिलेल्या शेवटच्या दिवशी, चर्चा झाली असो वा नसो, उरलेल्या सर्व मागण्या मतदानाला टाकण्याच्या भारतीय संसदेतील साधनाला काय म्हणतात ?
- (a)साधारण समापन
- (b)कंगारु समापन
- (c)गिलोटिन
- (d)खंडशः समापन
उत्तर(c) गिलोटिन — नेमून दिलेला वेळ संपताच लोकसभा अध्यक्ष उरलेली प्रत्येक मागणी मतदानाला टाकतात, जेणेकरून सभागृहाचे आर्थिक कामकाज ठरलेल्या वेळेत पूर्ण होईल. इथे कारण वेळ संपणे हे आहे, आणि तेच त्याला कंगारु समापनापासून वेगळे करते, जिथे कलमे बिनमहत्त्वाची ठरवून वगळली जातात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
कोणत्या प्रकारच्या समापनाखाली विधेयकाची कलमे चर्चा सुरू होण्यापूर्वीच भागांत विभागली जातात आणि नंतर प्रत्येक भागावर एकत्रित चर्चा व मतदान होते ?
- (a)खंडशः समापन
- (b)कंगारु समापन
- (c)साधारण समापन
- (d)गिलोटिन समापन
उत्तर(a) खंडशः समापन — कलमांचे गठ्ठे आधीच बांधले जातात आणि सभागृह प्रत्येक गठ्ठ्यावर एकत्रित मतदान घेते, म्हणजे प्रत्यक्षात प्रत्येक कलमावर मतदान होतेच, फक्त ते स्वतंत्रपणे होत नाही. याउलट कंगारु समापन बिनमहत्त्वाची कलमे चर्चेतून व मतदानातून पूर्णपणे वगळते आणि ती मंजूर झाल्याचे मानते.