खालीलपैकी कोणते नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक नाही ?
- (1)ऑक्सिन
- (2)इथायलीन
- (3)मिथायलीन
- (4)ॲबसिसिक आम्ल
बरोबर — पर्याय (3), मिथायलीन. अभ्यासक्रमात नैसर्गिक वनस्पती वाढ-नियंत्रकांचे म्हणजेच वनस्पती संप्रेरकांचे पाच गट मानले जातात: ऑक्सिन, जिबरेलिन, सायटोकायनिन, ॲबसिसिक आम्ल आणि इथायलीन. इथे छापलेल्या चार नावांपैकी तीन नावे या यादीतील आहेत. मिथायलीन त्या यादीत नाही, आणि ते मुळात वनस्पतीतील द्रव्यच नाही — तो शब्द रसायनशास्त्रातील एका गटाचे नाव आहे, म्हणजे द्विसंयुजी –CH2– हा घटक. दैनंदिन रसायनशास्त्रात तो संयुगांच्या नावांत टिकून आहे, जसे मिथिलीन क्लोराइड (डायक्लोरोमिथेन, एक विद्रावक) आणि मिथिलीन ब्ल्यू (एक रंजक व अभिरंजक). नुसते 'मिथायलीन' असे काहीही वनस्पतीत फिरत नाही किंवा तिची वाढ नियंत्रित करत नाही. हा प्रश्न 'इथायलीन' आणि 'मिथायलीन' या दोन शब्दांच्या जवळिकीवर उभा आहे. इथायलीन हे खरेखुरे वायुरूप वनस्पती संप्रेरक आहे, तर मिथायलीन हे त्याच समजातीय श्रेणीत एक कार्बन खाली असूनही संप्रेरक मुळीच नाही. घाईने वाचणाऱ्या उमेदवाराला दोन सारखे दिसणारे शब्द दिसतात, तो दोघांनाही एकाच जातीचे मानतो आणि उत्तर इतरत्र शोधू लागतो. प्रश्न कोणते संप्रेरक 'नाही' हे विचारतो — आणि छापताना 'नाही' हा शब्द ठळक केलेला आहे, म्हणजे नकार जाणीवपूर्वक अधोरेखित केला आहे — त्यामुळे यादीत न बसणारे नावच उत्तर ठरते आणि ते पर्याय (3) आहे. नकारार्थी प्रश्नात शिस्तशीर पद्धत म्हणजे न बसणारे शोधत बसण्याऐवजी बसणारी तीन नावे ठामपणे पडताळणे: ऑक्सिन, इथायलीन आणि ॲबसिसिक आम्ल यांपैकी प्रत्येकाला प्रमाणित यादीत नाव व कार्यासह जागा देता येते, मिथायलीनला कुठेच देता येत नाही.
- (1)ऑक्सिन — पर्याय (1) यादीत बसतो, म्हणून तो उत्तर होऊ शकत नाही. ऑक्सिन ही नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरके आहेत आणि सर्वात आधी शोधला गेलेला गट आहेत — नावच मुळी 'वाढणे' या अर्थाच्या ग्रीक शब्दावरून आले आहे. इंडोल-3-ॲसेटिक आम्ल (IAA) व इंडोल ब्युटिरिक आम्ल (IBA) हे वनस्पतीच्या ऊतीतून मिळणारे नैसर्गिक सदस्य आहेत, तर नॅप्थॅलिन ॲसेटिक आम्ल (NAA) व 2,4-डायक्लोरोफिनॉक्सिॲसेटिक आम्ल (2,4-D) ही शेतीत वापरली जाणारी कृत्रिम प्रतिरूपे आहेत. ऑक्सिन शीर्ष प्रभुत्व टिकवतात, छाट कलमांना मुळे फुटायला लावतात, पाने व फळांची गळ नियंत्रित करतात आणि अनिषेकफलन (parthenocarpy) घडवू शकतात — बिनबियांचे टोमॅटो याच मार्गाने मिळवले जातात; 2,4-D द्विदल तण मारण्यासाठी वापरतात.
- (2)इथायलीन — पर्याय (2) हाच प्रश्नाला खरे तर विकायचा आहे, कारण तो केवळ एका अक्षराने उत्तरापेक्षा वेगळा आहे — पण तो चुकीचा आहे, कारण इथायलीन हे खरेखुरे नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक असून वायुरूप असणारे एकमेव संप्रेरक आहे. पिकणाऱ्या फळांत व वृद्ध होणाऱ्या ऊतींत वनस्पती ते मोठ्या प्रमाणात तयार करतात. ते फळे पिकवते व पिकण्याच्या काळात श्वसनाचा दर वाढवते, ऊतींची वृद्धावस्था तसेच पाने व फुलांची गळ घडवते, बिया व कळ्यांची सुप्तावस्था तोडते, बटाट्याच्या कंदांना कोंब फोडते, मुळांवरील केस वाढवते आणि अननसात फुलोरा आणते. शेतकरी ते इथेफॉनच्या रूपात अप्रत्यक्षपणे वापरतात, कारण इथेफॉन हे संयुग इथायलीन सोडते — पण नैसर्गिक संप्रेरक कृत्रिम वाहकातून सोडले म्हणून ते संप्रेरक कृत्रिम ठरत नाही.
- (4)ॲबसिसिक आम्ल — पर्याय (4) हेही नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरकच आहे, म्हणून तो उत्तर होऊ शकत नाही. ॲबसिसिक आम्ल हे दोन अभिजात वाढ-अवरोधकांपैकी एक आहे; दुसरे इथायलीन. ते वाढ वाढवणाऱ्या संप्रेरकांच्या विरुद्ध काम करते: वाढ व चयापचय मंदावते, पानांवरील रंध्रे बंद करते जेणेकरून वनस्पतीतून कमी पाणी उडून जाईल, बियांना कोरडेपणा सहन करण्यास मदत करते आणि बियांवर सुप्तावस्था लादते, म्हणजे अनुकूल परिस्थिती येईपर्यंत रुजणे थांबते. दुष्काळ, थंडी व इतर प्रतिकूल परिस्थितीतून वनस्पतीला बाहेर काढणारे संप्रेरक असल्याने त्याला सामान्यतः 'ताण संप्रेरक' म्हणतात. पाच फायटोहार्मोनच्या प्रमाणित यादीत त्याचे स्थान वादातीत आहे.
वनस्पती वाढ-नियंत्रके कार्यानुसार दोन गटांत विभागतात. वाढ वाढवणारी — ऑक्सिन, जिबरेलिन आणि सायटोकायनिन — पेशीविभाजन, पेशींचा आकार वाढणे, कळ्या व फांद्यांची वाढ, फुलोरा, फळधारणा व बीजनिर्मिती घडवतात. वाढ रोखणारी — ॲबसिसिक आम्ल आणि बहुतांश भूमिकांत इथायलीन — नेमक्या उलट दिशेने काम करून सुप्तावस्था लादतात, रंध्रे बंद करतात, ऊती वृद्ध करतात आणि पाने, फुले व फळे गाळतात. प्रत्यक्षात वनस्पतीचे कोणतेही वर्तन एकाच संप्रेरकाचे काम क्वचितच असते: उदाहरणार्थ शीर्ष प्रभुत्व हा ऑक्सिनचा परिणाम आहे, पण सायटोकायनिन त्याच्या विरोधात काम करतात; आणि बी तेव्हाच रुजते जेव्हा तोल ॲबसिसिक आम्लाकडून जिबरेलिनकडे झुकतो. म्हणूनच आजकाल 'संप्रेरक' या ऐवजी 'वनस्पती वाढ-नियंत्रक' ही संज्ञा वापरतात — ही रेणू आज्ञा देऊन नव्हे, तर परस्परांच्या प्रमाणाने आणि संदर्भाने नियंत्रण करतात.
या प्रश्नात न आलेले उरलेले दोन गटही सोबत लक्षात ठेवण्यासारखे आहेत. जिबरेलिन, ज्यांपैकी GA3 सर्वाधिक अभ्यासले गेले आहे, ते बोल्टिंग घडवतात — म्हणजे जमिनीलगत पाने असलेल्या रोझेट वनस्पतींत फुलोरा येण्यापूर्वी खोड अचानक लांब होणे; ते द्राक्षांचे देठ लांब करतात, फळांची वृद्धावस्था लांबवतात जेणेकरून फळ झाडावर अधिक काळ ठेवता येते, आणि मद्यनिर्मितीतील माल्टिंग प्रक्रिया वेगवान करतात. सायटोकायनिन पेशीविभाजनाला चालना देतात, बगलेच्या फांद्यांची वाढ वाढवतात आणि पानांचे वृद्ध होणे लांबवतात; झिएटिन हा त्यांचा नैसर्गिक सदस्य प्रथम मक्याच्या दाण्यांतून मिळवला गेला, तर कायनेटिनने प्रयोगशाळेत या गटाला नाव दिले असले तरी ते वनस्पतीत नैसर्गिकरीत्या आढळणारे द्रव्य नाही. या पाच गटांनी मिळून वनस्पतीचा संपूर्ण विकास व्यापला जातो; म्हणूनच त्यांचे शेतीतील उपयोग — कलमांना मुळे फोडणारी संप्रेरके, फळ पिकवणारी द्रव्ये, तणनाशके, साठवलेल्या बटाट्याला कोंब येऊ न देणारी द्रव्ये — सामान्य अध्ययनाच्या पेपरांत वारंवार येतात.
- नैसर्गिक वनस्पती वाढ-नियंत्रकांचे (फायटोहार्मोन) पाच गट: ऑक्सिन, जिबरेलिन, सायटोकायनिन, ॲबसिसिक आम्ल आणि इथायलीन. मिथायलीन यांत नाही आणि ते वनस्पतीतील द्रव्यही नाही — तो –CH2– या गटाचे नाव आहे, जसे मिथिलीन क्लोराइड किंवा मिथिलीन ब्ल्यू.
- ऑक्सिन: नैसर्गिक सदस्य IAA व IBA; कृत्रिम प्रतिरूपे NAA व 2,4-D. ती शीर्ष प्रभुत्व टिकवतात, छाट कलमांना मुळे फोडतात, पाने व फळांची गळ नियंत्रित करतात आणि अनिषेकफलन घडवून टोमॅटोसारखी बिनबियांची फळे देऊ शकतात.
- इथायलीन हे एकमेव वायुरूप वनस्पती संप्रेरक आहे. ते फळ पिकवते व पिकताना श्वसनाचा दर वाढवते, वृद्धावस्था व गळ लवकर आणते, बिया व कळ्यांची सुप्तावस्था तोडते, बटाट्याच्या कंदांना कोंब फोडते आणि अननसात फुलोरा आणते. शेतात ते सोडण्यासाठी इथेफॉन हे कृत्रिम संयुग वापरतात.
- ॲबसिसिक आम्ल हे अभिजात वाढ-अवरोधक व 'ताण संप्रेरक' आहे: ते पाणी वाचवण्यासाठी रंध्रे बंद करते, वाढ व चयापचय दाबते, आणि अनुकूल परिस्थिती येईपर्यंत बी रुजू नये म्हणून सुप्तावस्था टिकवते.
- उरलेले दोन गट: जिबरेलिन (GA3) रोझेट वनस्पतींत बोल्टिंग घडवतात, द्राक्षांचे देठ लांब करतात, फळांची वृद्धावस्था लांबवतात व माल्टिंग वेगवान करतात; सायटोकायनिन (नैसर्गिक सदस्य झिएटिन, मक्याच्या दाण्यांतून) पेशीविभाजन व बगलेच्या फांद्यांची वाढ वाढवतात आणि पानांचे वृद्ध होणे लांबवतात.
मिथायलीन सामान्य रसायनशास्त्रात मिथायलीन क्लोराइड व मिथायलीन ब्लू म्हणून टिकून आहे, वनस्पतीत कुठेही नाही. प्रश्नात 'नाही' ठळक आहे: नकारार्थी प्रश्नात वेगळा शोधत बसण्याऐवजी यादीत बसणारे ठामपणे ओळखा.
- प्रश्नातील ठळक 'नाही' न पाहता यादीत खरोखर बसणारे संप्रेरक उत्तर म्हणून देणे. नकारार्थी प्रश्नात आधी बसणारी तीन नावे पडताळावीत आणि मगच न बसणारे सांगावे.
- 'मिथायलीन' म्हणजे 'इथायलीन'चेच वेगळे स्पेलिंग असे वाचणे. त्यांच्यात एका कार्बनचा आणि बाकी सर्वच गोष्टींचा फरक आहे: इथायलीन वनस्पती संप्रेरक आहे, मिथायलीन हा रसायनशास्त्रातील गट असून त्याला अशी कोणतीही जैविक भूमिका नाही.
- शेतकरी इथेफॉनमधून इथायलीन देतात म्हणून इथायलीनला कृत्रिम मानणे, किंवा NAA व 2,4-D अस्तित्वात आहेत म्हणून ऑक्सिनला कृत्रिम मानणे. प्रत्येक गटात नैसर्गिक सदस्यही असतात आणि कृत्रिम प्रतिरूपेही; गट स्वतः नैसर्गिकच असतो.
वनस्पती संप्रेरके चार ठरावीक साच्यांत विचारली जातात. पहिला — इथल्यासारखा 'वेगळे ओळखा' प्रकार, ज्यात खऱ्या नावांच्या यादीत एखादे विश्वासार्ह वाटणारे बिगर-संप्रेरक नाव घुसवलेले असते. दुसरा — कार्य जुळवणे, ज्यात संप्रेरक व परिणाम यांची जोडी लावावी लागते: इथायलीन–पिकवणे, ॲबसिसिक आम्ल–रंध्रे बंद होणे, जिबरेलिन–बोल्टिंग, सायटोकायनिन–वृद्धावस्था लांबणे. तिसरा — उपयोगावरचा प्रश्न, जो शेतीतून पेपरात पोहोचतो: कलमाला मुळे कशाने फुटतात, आंबा कशाने पिकतो, गव्हाच्या शेतातील द्विदल तण कशाने मरते. चौथा — शोध किंवा नामकरणाचा प्रश्न, जो कोलिओप्टाइलवर कोणी काम केले किंवा झिएटिन प्रथम कुठून मिळाले असे विचारतो. हे चारही प्रश्न एका नीट बांधलेल्या तक्त्यातून सुटतात, आणि एखादा शब्द 'जीवशास्त्रीय वाटतो' या अंदाजातून यांपैकी एकही सुटत नाही.
It is possible to produce seedless tomato fruits by
- (a) applying trace elements in tomato fields
- (b) spraying mineral solution on plants
- (c) spraying hormones on flowers
- (d) applying fertilisers containing radioactive elements
उत्तर(c) spraying hormones on flowers
त्याच विषयाची उपयोगाची बाजू — परागीभवन न झालेल्या फुलांवर ऑक्सिन फवारून घडवलेले अनिषेकफलन. MPSC संप्रेरकांच्या यादीतील सदस्य ओळखता येतात का हे तपासते; UPSC त्यांपैकी एकाचा उपयोग माहीत आहे का हे तपासते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
खालीलपैकी कोणते वनस्पती वाढ-नियंत्रक वायुरूप असून फळे पिकवण्यास प्रामुख्याने कारणीभूत ठरते ?
- (a)जिबरेलिन
- (b)सायटोकायनिन
- (c)इथायलीन
- (d)ॲबसिसिक आम्ल
उत्तर(c) इथायलीन — वायुरूप असणारे एकमेव फायटोहार्मोन. पिकणारी फळे व वृद्ध होणाऱ्या ऊती ते मोठ्या प्रमाणात तयार करतात; ते पिकताना श्वसनाचा दर वाढवते आणि वृद्धावस्था, गळ, बटाट्याला कोंब फुटणे व अननसातील फुलोरा हेही घडवते. शेतात ते इथेफॉनच्या रूपात दिले जाते, जे संयुग इथायलीन सोडते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
पाण्याच्या ताणाच्या वेळी रंध्रे बंद करणारे, वाढ रोखणारे व बियांची सुप्तावस्था टिकवणारे आणि म्हणूनच 'ताण संप्रेरक' म्हटले जाणारे वनस्पती संप्रेरक कोणते ?
- (a)ऑक्सिन
- (b)ॲबसिसिक आम्ल
- (c)झिएटिन
- (d)जिबरेलिक आम्ल
उत्तर(b) ॲबसिसिक आम्ल — अभिजात वाढ-अवरोधक, जे पाणी वाचवण्यासाठी रंध्रे बंद करून, वाढ व चयापचय दाबून आणि अनुकूल परिस्थिती येईपर्यंत बी सुप्त ठेवून वाढ वाढवणाऱ्या संप्रेरकांच्या विरुद्ध काम करते. झिएटिन हे नैसर्गिक सायटोकायनिन आणि जिबरेलिक आम्ल हे वाढ वाढवणारे संप्रेरक असून दोन्ही तराजूच्या दुसऱ्या पारड्यात आहेत.