HIV संसर्गाच्या कोणत्या टप्प्यात AIDS ची लक्षणे साधारणपणे दिसू लगतात ?
- (1)संसर्ग करणारा रेट्रोव्हायरस यजमानाच्या पेशींमध्ये प्रवेश करतो तेंव्हा
- (2)रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस एन्झाइमद्वारे व्हायरल DNA तयार होतो तेंव्हा
- (3)HIV हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये वेगाने वाढतो व या पेशींचे मोठ्या संख्येने नुकसान करतो तेंव्हा
- (4)संक्रमित व्यक्तिसोबत लैंगिक संपर्क झाल्यानंतर 15 दिवसाच्या आत
बरोबर — पर्याय (3). या प्रश्नाचा संपूर्ण भर 'HIV चा संसर्ग होणे' आणि 'AIDS होणे' या दोन गोष्टींतील फरकावर आहे. HIV हा विषाणू आहे; AIDS म्हणजे अधिग्रहित प्रतिकारशक्ती न्यूनता संलक्षण, जो विषाणूने प्रतिकारशक्ती पुरेशी नष्ट केल्यानंतर येणारा शेवटचा टप्पा आहे. पर्यायांची मांडणी ज्या क्रमावर बेतलेली आहे तो क्रम पाहा. विषाणू शरीरात शिरून प्रथम मॅक्रोफेज पेशींना संसर्ग करतो. तो रेट्रोव्हायरस असल्याने त्याचे आनुवंशिक द्रव्य RNA असते; म्हणून त्याला स्वतःच्या रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस या विकराने आधी स्वतःची DNA प्रत तयार करावी लागते. ती व्हायरल DNA यजमान पेशीच्या स्वतःच्या DNA मध्ये घुसवली जाते आणि संसर्गित पेशीचे रूपांतर नव्या विषाणूकणांच्या कारखान्यात होते. पुढे विषाणू हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्येही शिरतो — म्हणजे अर्जित प्रतिकारशक्तीचे मुख्य नियंत्रण करणाऱ्या पेशींमध्ये — तिथे वाढतो आणि बाहेर पडणारे नवे विषाणू आणखी हेल्पर T पेशींवर हल्ला करतात. ही फेरी पुन्हा पुन्हा घडत राहिल्याने शरीरातील हेल्पर T-लिम्फोसाइट्सची संख्या सतत घटत जाते. ही संख्या पुरेशी खाली गेल्यावरच व्यक्ती सामान्यतः निरुपद्रवी असणाऱ्या सूक्ष्मजीवांपासूनही स्वतःचा बचाव करू शकत नाही, आणि तापाच्या फेऱ्या, सतत जुलाब, वजन घटणे व जीवाणू, विषाणू, बुरशी आणि परजीवींचे संधिसाधू संसर्ग सुरू होतात. हीच AIDS ची लक्षणे. यादीतील त्याआधीची प्रत्येक पायरी प्रत्यक्षात घडतेच, पण ती नि:शब्द असते. हे किती काळ चालते हेही लक्षात ठेवावे: संसर्ग होणे आणि AIDS ची लक्षणे दिसणे यांतील अंतर सामान्यतः काही वर्षांचे असते — नेहमी पाच ते दहा वर्षे असे सांगितले जाते — आणि ते काही महिन्यांपासून अनेक वर्षांपर्यंत असू शकते.
- (1)संसर्ग करणारा रेट्रोव्हायरस यजमानाच्या पेशींमध्ये प्रवेश करतो तेंव्हा — पर्याय (1) मध्ये सांगितलेली घटना संसर्गाची अगदी पहिली पायरी आहे आणि तिच्यातून AIDS होत नाही. मॅक्रोफेज व हेल्पर T पेशींमध्ये प्रवेश करणे ही प्रक्रिया सुरू करते, संपवत नाही. काही व्यक्तींना HIV चा संसर्ग झाल्यानंतर काही आठवड्यांत तापासारखा अल्पकालीन त्रास जाणवतो, पण तो सेरोकन्व्हर्जनचा तात्पुरता आजार असतो, प्रश्नात विचारलेले संलक्षण नव्हे, आणि तो आपोआप ओसरतो. संसर्गाचा क्षण आणि आजाराची सुरुवात यांची गल्लत करणे हीच चूक हा पर्याय पकडण्यासाठी ठेवला आहे — आणि 'बरा दिसणारा माणूस HIV बाधित असूच शकत नाही' हा गैरसमजही याच चुकीतून जन्मतो.
- (2)रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस एन्झाइमद्वारे व्हायरल DNA तयार होतो तेंव्हा — पर्याय (2) मधील रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन ही एका संसर्गित पेशीच्या आतली रेणवीय घटना आहे — रेट्रोव्हायरसच्या RNA जनुकसंचाची DNA प्रत तयार होणे, जेणेकरून ती यजमानाच्या गुणसूत्रात मिसळता येईल. याच पायरीमुळे रेट्रोव्हायरसला ते नाव मिळाले, आणि विषाणू पेशीत शिरल्यानंतर काही तासांतच ती घडते — प्रतिकारशक्तीची कोणतीही मोठी हानी साचण्याच्या कितीतरी आधी. एका पेशीतील जैवरासायनिक पायरी संपूर्ण शरीराचे संलक्षण निर्माण करू शकत नाही; लक्षणे दिसण्यासाठी हेल्पर T पेशींचा मोठा भाग नष्ट व्हावा लागतो. संचातील सर्वात तांत्रिक वाटणारे वाक्य असल्यानेच हा पर्याय आकर्षक वाटतो, आणि नेमक्या त्याच कारणासाठी त्याच्याविषयी संशय घ्यावा.
- (4)संक्रमित व्यक्तिसोबत लैंगिक संपर्क झाल्यानंतर 15 दिवसाच्या आत — पर्याय (4) कालावधीच्या बाबतीतही चुकीचा आहे आणि प्रसाराच्या मार्गाच्या बाबतीतही. संसर्ग आणि AIDS ची लक्षणे यांतील अंतर दिवसांत नव्हे तर वर्षांत मोजले जाते — काही महिन्यांपासून अनेक वर्षांपर्यंत, बहुधा पाच ते दहा वर्षे. उलट पंधरा दिवस हा काळ तर 'खिडकी कालावधी'त (window period) मोडतो, ज्या काळात नुकत्याच बाधित झालेल्या व्यक्तीची प्रतिपिंडांवर आधारित चाचणी निगेटिव्ह येऊ शकते, तरीही ती व्यक्ती संसर्ग पसरवू शकते. शिवाय हा पर्याय प्रसाराच्या मार्गाबाबतही अरुंद आहे: लैंगिक संपर्काखेरीज HIV दूषित रक्त व रक्तघटकांच्या संक्रमणातून, संसर्गित सुया वापरण्यातून आणि बाधित मातेकडून वारेमार्फत बाळाकडे पसरतो. वर्षानुवर्षे चालणाऱ्या आजाराला अगदी नेमकी व छोटी मुदत लावणारा पर्याय दिसला की तो दोनदा वाचावा.
HIV हा रेट्रोव्हायरस या विषाणुगटातील आहे. या गटाचे आनुवंशिक द्रव्य RNA असते आणि त्यांच्याजवळ रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस हे विकर असते, जे RNA वरून DNA तयार करते — म्हणजे पेशीतील माहितीच्या नेहमीच्या प्रवाहाच्या उलट. ती DNA प्रत यजमान पेशीच्या स्वतःच्या जनुकसंचात जोडली जाते; त्यामुळेच हा संसर्ग आयुष्यभराचा ठरतो, कारण विषाणूच्या सूचना पेशीचाच भाग बनून जातात. वैद्यकीयदृष्ट्या निर्णायक ठरणारे लक्ष्य म्हणजे हेल्पर T-लिम्फोसाइट. हेल्पर T पेशी स्वतः संसर्गित पेशी मारत नाहीत किंवा प्रतिपिंडे तयार करत नाहीत; त्या हे काम करणाऱ्या पेशींना आज्ञा देतात. त्यामुळे त्या नष्ट झाल्यास एखाद्या विशिष्ट जंतूविरुद्धची नव्हे तर एकूणच प्रतिकारक्षमता कोसळते — आणि 'अधिग्रहित प्रतिकारशक्ती न्यूनता संलक्षण' यातील 'न्यूनता' हा शब्द नेमके तेच सांगतो. त्यानंतर होणाऱ्या आजारांना संधिसाधू संसर्ग म्हणतात, कारण ते घडवणारे सूक्ष्मजीव — मायकोबॅक्टेरिया, बुरशी आणि टॉक्सोप्लाझ्मासारखे परजीवी — स्वतः फार उग्र नसतात; कोसळलेल्या संरक्षणाने निर्माण केलेल्या संधीचा ते फायदा घेतात.
HIV च्या प्रसाराचे मार्ग थोडे आणि स्पष्ट आहेत: बाधित व्यक्तीशी लैंगिक संपर्क, दूषित रक्त किंवा रक्तघटकांचे संक्रमण, दूषित सुया एकमेकांत वापरणे, आणि बाधित मातेकडून वारेमार्फत बाळाकडे संक्रमण. डास किंवा इतर चावणाऱ्या कीटकांमार्फत तो पसरत नाही, तसेच एकत्र जेवणे, हस्तांदोलन किंवा एकच स्वच्छतागृह वापरणे अशा सामान्य सामाजिक संपर्कातूनही पसरत नाही; हा गैरसमज दूर करणे हे सार्वजनिक आरोग्याचे कायमचे उद्दिष्ट राहिले आहे. निदान शरीराच्या प्रतिपिंड-प्रतिसादावर आधारित असते, आणि त्यासाठी सर्वाधिक वापरली जाणारी चाचणी ELISA आहे; गरज पडल्यास पुष्टीकरणासाठी वेगळी चाचणी केली जाते. उपचारात वापरली जाणारी अँटी-रेट्रोव्हायरल औषधे विषाणूला दाबून आयुष्य बरेच वाढवतात, पण पेशीत मिसळलेली व्हायरल DNA नष्ट करत नाहीत. भारतात या कार्यक्रमाचे समन्वयन राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण संघटना (NACO) राज्य एड्स नियंत्रण संस्था व स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने करते.
- HIV हा रेट्रोव्हायरस आहे: त्याचा जनुकसंच RNA असतो आणि त्याचे रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस विकर DNA प्रत तयार करते, जी यजमान पेशीच्या DNA मध्ये मिसळली जाते; म्हणून एकदा संसर्ग झाला की तो आयुष्यभर टिकतो.
- विषाणू प्रथम मॅक्रोफेजमध्ये आणि नंतर हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये वाढतो; हेल्पर T पेशींचा टप्प्याटप्प्याने होणारा नाश हाच प्रतिकारशक्ती मोडून AIDS निर्माण करतो. HIV चा संसर्ग आणि AIDS हा आजार हे एकाच टप्प्याचे नाव नाही.
- HIV संसर्ग आणि AIDS ची लक्षणे यांतील नेहमीचे अंतर: काही महिन्यांपासून अनेक वर्षांपर्यंत, आणि सर्वसाधारणपणे पाच ते दहा वर्षे असे सांगितले जाते. या बहुतांश काळात व्यक्ती संसर्ग पसरवू शकते पण तिला कोणतेही लक्षण नसते.
- AIDS टप्प्यातील लक्षणांत वारंवार येणारा ताप, सतत जुलाब, वजनात मोठी घट, लसिकाग्रंथींची सूज, आणि सामान्यतः निरुपद्रवी असणाऱ्या जीवाणू, विषाणू, बुरशी व टॉक्सोप्लाझ्मासारख्या परजीवींचे संधिसाधू संसर्ग यांचा समावेश होतो.
- प्रसाराचे मार्ग: लैंगिक संपर्क, दूषित रक्त व रक्तघटकांचे संक्रमण, दूषित सुया एकत्र वापरणे, आणि मातेकडून वारेमार्फत बाळाकडे. कीटकदंश किंवा सामान्य सामाजिक संपर्कातून नाही. निदान बहुधा ELISA ने; उपचार अँटी-रेट्रोव्हायरल औषधांनी; राष्ट्रीय कार्यक्रम NACO चालवते.
- HIV आत शिरतो; प्रथम मॅक्रोफेजमध्ये वाढतो — पर्याय (1)
- रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस व्हायरल DNA बनवते; तो जनुकसंचात मिसळतो — पर्याय (2)
- विषाणू हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये वाढतो आणि नवे विषाणू बाहेर सोडतो
- हेल्पर T-पेशींची संख्या फेरीमागून फेरी घटत जाते — वर्षानुवर्षे लक्षणविरहित
- प्रतिकारशक्ती कोसळते → संधिसाधू संसर्ग = AIDS — पर्याय (3)
HIV संसर्ग होणे आणि AIDS होणे या एकाच गोष्टी नाहीत. पर्याय (1) व (2) खरे टप्पे सांगतात, पण ते लक्षणविरहित असतात; पर्याय (4) मधले '15 दिवस' वर्षानुवर्षांच्या कालावधीशी विसंगत आहे. पुरेशा हेल्पर T-पेशी संपल्यावरच लक्षणे दिसतात — पर्याय (3).
- 'HIV बाधित असणे' आणि 'AIDS झालेला असणे' हे एकच मानणे. व्यक्ती वर्षानुवर्षे कोणतेही लक्षण नसताना HIV बाळगू शकते व पसरवूही शकते; AIDS हा प्रतिकारशक्ती कोसळल्यानंतरचा शेवटचा टप्पा आहे.
- HIV डासाच्या चावण्याने किंवा सामान्य सामाजिक संपर्कातून पसरतो असे मानणे. दोन्ही चुकीचे आहे आणि दोन्ही वस्तुनिष्ठ पेपरांत विधाने म्हणून नियमितपणे येतात.
- वर्षांत मोजल्या जाणाऱ्या आजाराला '15 दिवसांच्या आत' अशी नेमकी छोटी मुदत लावणाऱ्या पर्यायावर विश्वास ठेवणे — आणि खिडकी कालावधी विसरणे, ज्यात आधीच बाधित असलेल्या व्यक्तीची प्रतिपिंड चाचणी निगेटिव्ह येऊ शकते.
HIV व AIDS तीन बाजूंनी विचारले जातात आणि तिन्हींची तयारी फायद्याची ठरते. पहिली बाजू यंत्रणेची — कोणत्या पेशीवर हल्ला होतो, कोणते विकर वापरले जाते, रेट्रोव्हायरस म्हणजे काय, आणि लक्षणे कोणत्या टप्प्यावर दिसतात; याच प्रश्नाची बाजू हीच आहे. दुसरी बाजू प्रसार व प्रतिबंधाची, जी बहुधा विधानांच्या यादीच्या रूपात येते आणि त्यात कीटकदंशासारखा खोटा मार्ग खऱ्या मार्गांमध्ये मिसळून ठेवलेला असतो. तिसरी बाजू लक्षणे व निदानाची, जिथे पेपर वैद्यकीय लक्षणे देऊन त्यांपैकी कोणती AIDS ची आहेत हे विचारतो. हा आजार जीवशास्त्र आणि सार्वजनिक आरोग्य यांच्या सीमेवर असल्याने विज्ञानाच्या पेपरातही आणि चालू घडामोडींच्या पेपरातही येऊ शकतो; म्हणून सर्वात सुरक्षित तयारी म्हणजे संपूर्ण साखळी लक्षात ठेवणे — विषाणू, लक्ष्य पेशी, सुप्तावस्था, प्रतिकारशक्तीचे कोसळणे, संधिसाधू संसर्ग, चाचणी, उपचार आणि कार्यक्रम.
Consider the following statements: AIDS is transmitted — I. By sexual intercourse. II. By blood transfusion. III. By mosquitoes and other blood-sucking insects. IV. Across the placenta. Of these statements —
- (a) I, II and III are correct
- (b) I, II and IV are correct
- (c) I, III and IV are correct
- (d) I and III are correct
उत्तर(b) I, II and IV are correct
त्याच विषयाची प्रसाराची बाजू, ज्यात डासाचा गैरसमज खोटे विधान म्हणून पेरलेला आहे. MPSC संसर्ग झाल्यानंतर आजार कसा पुढे सरकतो हे विचारते; UPSC मुळात संसर्ग होतो कसा हे विचारते.
Consider the following conditions of sick human body: 1. Swollen lymph nodes 2. Sweating at night 3. Loss of memory 4. Loss of weight. Which of these are the symptoms of AIDS?
- (a) 1 and 2
- (b) 2, 3 and 4
- (c) 1, 2 and 3
- (d) 1, 2, 3 and 4
उत्तर(d) 1, 2, 3 and 4
थेट पूरक प्रश्न. UPSC AIDS टप्प्यातील वैद्यकीय लक्षणांची यादी देते; MPSC ती लक्षणे संसर्गाच्या कोणत्या टप्प्यावर दिसू लागतात हे विचारते. दोन्ही एकत्र वाचली की AIDS कसा दिसतो आणि तो कधी येतो या दोन्ही गोष्टी पक्क्या होतात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
HIV व इतर रेट्रोव्हायरसचे वैशिष्ट्य असलेले रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस हे विकर खालीलपैकी कोणती क्रिया घडवून आणते ?
- (a)DNA च्या साच्यावरून RNA ची निर्मिती
- (b)RNA च्या साच्यावरून DNA ची निर्मिती
- (c)RNA च्या साच्यावरून प्रथिनाची निर्मिती
- (d)यजमान पेशीच्या पटलाचे विघटन
उत्तर(b) RNA च्या साच्यावरून DNA ची निर्मिती — म्हणजे आनुवंशिक माहितीच्या नेहमीच्या प्रवाहाच्या उलट क्रिया, आणि त्यामुळेच या विषाणूंना 'रेट्रो' हे नाव मिळाले. अशी तयार झालेली DNA प्रत यजमान पेशीच्या जनुकसंचात मिसळली जाते, आणि हेच मिसळणे एकदा झालेला HIV संसर्ग शरीरातून काढून टाकता येत नाही याचे कारण आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
मानवी प्रतिकार संस्थेतील खालीलपैकी कोणती पेशी HIV चे मुख्य लक्ष्य असते आणि तिच्या घटण्यामुळेच AIDS मधील प्रतिकारशक्ती न्यूनता निर्माण होते ?
- (a)तांबड्या पेशी
- (b)हेल्पर T-लिम्फोसाइट्स
- (c)रक्तबिंबिका
- (d)न्यूट्रोफिल्स
उत्तर(b) हेल्पर T-लिम्फोसाइट्स — त्या अर्जित प्रतिकारशक्तीच्या प्रतिपिंड-आधारित व पेशी-आधारित अशा दोन्ही शाखांचे नियंत्रण करतात, त्यामुळे त्या नष्ट झाल्यास एखाद्या विशिष्ट जंतूविरुद्धची नव्हे तर एकूणच संरक्षणयंत्रणा कोलमडते. त्यानंतर होणारे संधिसाधू संसर्गच प्राणघातक ठरतात, विषाणू स्वतः नव्हे.